Arūpasattakasammasanakathāvaṇṇanā
717. Kalāpatoti arūpadhammakalāpato .
Yasmā tattha phassapañcamakā dhammā sabbacittuppādasādhāraṇā supākaṭā , suviññeyyā ca , tasmā tesaṃ vasena dassento ‘‘ kalāpatoti phassapañcamakā dhammā ’’ ti āha .
Ye ime sammasane uppannā phassapañcamakā dhammā , sabbe te vinaṭṭhāti sambandho .
Pavattaṃ cittan ti sattasu ṭhānesu sammasanavasena pavattaṃ cittaṃ .
Sammasantoti ekajjhaṃ gahetvā sammasanto .
Taṃ yuttataran ti taṃ ariyavaṃsakathāyaṃ vuttaṃ yuttataraṃ āsannabhāvena vibhūtataraṃ rūpasattake sammasanaṃ saha gahetvā sammasanassa vuttattā .
Apica rūpasattake sammasanassa
M2.414 rūpadhammesu sātisayaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā pavattattā tabbisayaṃ arūpasammasanaṃ sātisayaṃ aniccādilakkhaṇappaṭivedhāya sampavattatīti taṃ yuttataraṃ , na pana apubbakesādisammasanaṃ katvā tabbisayaṃ pavattitaṃ .
Tathā sati kammaṭṭhānaṃ navaṃ navaṃ eva siyā , pubbe gahitaṃ sammasanavisayaṃ chaḍḍetvā aññassa sammasanavisayassa gaṇhanato .Sesānipīti yamakato sammasanādīnipi .
Tenevāti ariyavaṃsakathānayeneva .
718. Tampi cittan ti ādānanikkhepato sammasanavasena pavattacittuppādampi .
Cittasīsena hi niddeso .
Esa nayo sabbattha .
Yamakato sammasati nāma nāmarūpadhamme ārabbha yugaḷavasena sammasanassa pavattanato .
Ayañhi pubbe rūpasattakavasena sammasitvā ṭhitopi idāni ādānanikkhepādivasena sammasitvāva taṃ sammasati .
Khaṇikato sammasanādīsupi eseva nayo .
719. Etampīti etaṃ catutthasammasanacittampi .
Paṭhamacittan ti ādānanikkhepādivasena rūpaṃ
V2.389 sammasitacittaṃ , yaṃ rūpapariggāhakacittanti adhippetaṃ .
Sammasitasammasitacittasammasanena tesaṃ khaṇikabhāvassa vibhāvanato idaṃ sammasanaṃ ‘‘ khaṇikato sammasanan ’’ ti vuttaṃ . 720. Idameva ca sammasanaṃ diguṇitaṃ anekasammasanapaṭipāṭisambhavato ‘‘ paṭipāṭito sammasanan ’’ ti vuttaṃ .
Vaṭṭeyyāti sambhaveyya .
Tathā sati paṭipāṭisammasanapasutā eva bhāvanā siyā , na mūlakammaṭṭhānupakārī , na cāyaṃ samāpatticāro .
Yasmā ca tattakena rūpadhammesu , arūpadhammesu ca aniccādilakkhaṇāni suṭṭhu vibhūtāni honti , tasmā vuttaṃ ‘‘ yāva dasamacittasammasanā … pe … ṭhapetabban ’’ ti .
Ṭhapetabban ti ca na ekādasamaṃ dvādasamena sammasitabbanti paṭipāṭito sammasanassa paricchedadassanaparaṃ , na tato sammasanato oramanadassanaparaṃ , tasmā punapi rūpaṃ pariggahetvā yāva dasamacittasammasanā bhāvanamanuyuñjateva .
Vuttan ti ariyavaṃsakathāyaṃ vuttaṃ .
721. Visuṃ sammasananayo nāma natthīti aniccādimanasikāravinimutto añño vipassanāmanasikāro natthi .
Vipassanāya ca diṭṭhiādivikkhambhanā idha diṭṭhiugghāṭanādayoti adhippetā .
Vipassanāya eva hi pavattivisesena
M2.415 diṭṭhiugghāṭanādayo ijjhantīti dassento ‘‘ yaṃ panetan ’’ tiādimāha .Tattha sattasaññāti sattā atthīti uppajjanakasaññā .
Dubbalāya attadiṭṭhiyā sahagatasaññātipi vadanti .
Sattasaññaṃ ugghāṭitacittenāti sattasaññāya vikkhambhanavasena pavattacittena diṭṭhi nuppajjati , saññāvipallāsahetuuppajjanakā cittadiṭṭhivipallāsā tadabhāvena hontīti .
Māno nāma yo diṭṭhūpanissayo apāyagamanīyo , so diṭṭhiyā vikkhambhitāya vikkhambhito eva hoti , diṭṭhiyā samucchinnāya samucchijjanatoti āha ‘‘ diṭṭhiugghāṭita … pe … māno nuppajjatī ’’ ti .
Māno vikkhambhiyamāno taṇhāya pavattiṃ nivāreti , abhimatavisayesu eva taṇhāya pavattanatoti vuttaṃ ‘‘ mānasamugghāṭita … pe … taṇhā nuppajjatī ’’ ti .
Taṇhāti idha sukhumā nikanti adhippetāti āha ‘‘ taṇhāya … pe … pariyādinnā nāma hotī ’’ ti .
Ayaṃ nayoti idāni vuccamāno sammasanavidhi .
Mama vipassanāti imassāpi attaniyasaññitāya vipassanāya sāmibhūto attā parāmasīyatīti
V2.390 diṭṭhigāhatāti tathā ‘‘ gaṇhato hi diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāma na hotī ’’ ti vuttaṃ .
Kāmañcāyaṃ diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhisamadhigamena visuddhadiṭṭhiko , maggena pana asamugghāṭitattā anoḷārikāya ca diṭṭhiyā vasenevaṃ vuttaṃ .Suṭṭhūti sammā .
Manāpan ti ca kiriyāvisesanaṃ , manavaḍḍhanākārenāti attho .
Ubhayenāpi vipassanāvisayaṃ adhimānamāha .
Tena vuttaṃ ‘‘ mānasamugghāṭo nāma na hotī ’’ ti .
Vipassituṃ sakkomīti tattha samatthatāpadesena guṇavisesayogato vipassanāya assādetabbatā dassīyati , cittaṃ vipassituṃ sakkomi .
Tasmā vipassanto eva kālaṃ vītināmessāmīti vipassanaṃ assādentassāti yojanā .
Yasmā diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāmettha visesato anattānupassanāya hoti , tasmā taṃ dassentena ‘‘ sace saṅkhārā ’’ tiādinā anattānupassanāvidhiṃ vatvā yasmā pana anattato anupassantena saṅkhārā aniccatopi
M2.416 dukkhatopi anupassitabbā eva tadupabrūhanato , tasmā ‘‘ hutvā abhāvaṭṭhenā ’’ tiādi vuttaṃ .Yasmā mānasamugghāṭanaṃ nāma aniccānupassanāya hoti .
Khaṇe khaṇe bhijjanake saṅkhāre passantassa kuto mānassa avasaro .
Aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghāṭāyāti hi vuttaṃ .
Yasmā nikantipariyādānaṃ nāma dukkhānupassanāya hoti .
Na hi sabhāvato , dukkhavatthuto ca dukkhabhūte saṅkhāre passantassa tattha īsakampi abhirato hoti .
Assādānupassino hi tattha taṇhā uppajjeyya .
Sesaṃ anattalakkhaṇe vuttanayameva .
Ayaṃ panettha saṅkhepattho – vuttanayena paṭipāṭito sammasanaṃ pasutassa yogino yadā anattānupassanā tikkhā sūrā visadā pavattati , itarā dvepi tadanugatikā , tadānena diṭṭhiugghāṭanaṃ kataṃ hoti .
Attadiṭṭhimūlikā hi sabbā diṭṭhiyo .
Anattānupassanā ca attadiṭṭhiyā ujupaṭipakkhā .
Yadā pana aniccānupassanā tikkhā sūrā visadā pavattati , itarā dvepi tadanugatikā
V2.391 , tadānena mānasamugghāṭanaṃ kataṃ hoti .
Sati hi niccagāhe mānajappanā ‘‘ idaṃ niccaṃ , idaṃ dhuvan ’’ tiādinā ( ma . ni .1.501) bakabrahmuno viya .
Aniccānupassanā ca niccagāhassa ujupaṭipakkhā .Yadā pana dukkhānupassanā tikkhā sūrā visadā pavattati , itarā dvepi tadanugatikā , tadānena nikantipariyādānaṃ kataṃ hoti .
Sati hi sukhasaññāya taṇhāgāhova , dukkhānupassanā ca nikantiyā ujupaṭipakkhā .
Evaṃ tissannaṃ anupassanānaṃ kiccavisesavasena diṭṭhiugghāṭanādīni honti .
Tena vuttaṃ ‘‘ iti ayaṃ vipassanā attano attano ṭhāneyeva tiṭṭhatī ’’ ti .
Anupassanānaṃ yathārahaṃ sakakiccakaraṇañhi sakaṭṭhāneyeva ṭhānaṃ , tasmā visuṃ sammasananayo natthīti na vattabbanti adhippāyo .
722. Sabbākāratoti idha viya ekadesena avatvā sabbākārato sarūpato , kiccato ca anavasesato vattabbā .
Idhevāti tīraṇapariññāyameva .
Ekaccānaṃyevettha anupassanānaṃ paṭilābhoti āha ‘‘ ekadesaṃ paṭivijjhanto ’’ ti , tā pana sayameva sarūpato dassessati
M2.417 .
Tappaṭipakkhe dhammeti yā anupassanā idha sambhavanti , tāsaṃ paṭipakkhe dhamme niccasaññādike pajahati vikkhambheti .Khayānupassanan ti saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgānupassanaṃ .
Bhāventoti vaḍḍhento .
Ghanasaññan ti santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ekattaggahaṇaṃ .
Khayānupassanan ti hutvā abhāvānupassananti vadanti .
Yāya paññāya ghanavinibbhogaṃ katvā ‘‘ aniccaṃ khayaṭṭhenā ’’ ti ( paṭi . ma .1.48) passati , sā khayānupassanā .
Bhaṅgānupassanato paṭṭhāya tassā pāripūrīti ghanasaññāya pahānaṃ hoti , tato pubbe aparipuṇṇatāya taṃ na hoti .
Evamaññatthāpīti paripuṇṇāparipuṇṇatā pahānatīraṇapariññāsu vipassanāpaññāya daṭṭhabbā .
Paccakkhato , anvayato ca saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ disvā tattheva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā vayānupassanā , tāya āyūhanaṃ pajahati .
Yadatthaṃ , yāya ca āyūhati , tasmiṃ pavatte taṇhāya cassa cittaṃ na namatīti .
Tena vuttaṃ ‘‘ vayānupassanaṃ bhāvento āyūhanaṃ pajahatī ’’ ti .
Jātassa jarāmaraṇehi dvidhā pariṇāmadassanaṃ , rūpasattakādivasena vā pariggahitassa taṃtaṃparicchedato paraṃ aññabhāvadassanaṃ vipariṇāmānupassanā , tāya dhuvasaññaṃ thirabhāvagahaṇaṃ pajahati .
Animittānupassanā dayo
V2.392 aniccānupassanādayo eva .
Nimittan ti santatiyaṃ , samūhe ca ekattasaññāya gayhamānaṃ kālantarāvaṭṭhāyibhāvena , niccabhāvena ca saṅkhārānaṃ sakiccaparicchedatāya saviggahaṃ viya upaṭṭhānamattaṃ .
Paṇidhin ti sukhapatthanaṃ , rāgādipaṇidhiṃ vā , atthato taṇhāvasena saṅkhāresu ninnataṃ .
Abhinivesan ti attābhinivesaṃ .
Etesañhi nimittādīnaṃ paṭipakkhabhāvena aniccānupassanādayo animittādināmehi vuttāti aniccānupassanādīhi pahātabbā niccasaññādayo viya nimittaggāhādayova paṭipakkhāti daṭṭhabbā .
Rūpādiārammaṇaṃ ñatvā tadārammaṇassa cittassa bhaṅgaṃ disvā saṅkhārā eva bhijjanti , saṅkhārānaṃ maraṇaṃ , na añño koci atthīti bhaṅgavasena suññataṃ gahetvā pavattā vipassanā adhipaññā ca sā dhammesu ca vipassanāti adhipaññādhammavipassanā , tāya niccasārādiādānavasena pavattaṃ abhinivesaṃ sataṇhaṃ diṭṭhiṃ pajahati .
Yathābhūtañāṇadassanaṃ nāma sappaccayanāmarūpadassanaṃ .
Tena ‘‘ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānan ’’ tiM2.418 ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20) evamādikaṃ ,‘‘ issarato loko sambhavatī ’’ ti evamādikañca sammohābhinivesaṃ pajahati .
Bhayatupaṭṭhānavasena uppannaṃ sabbabhavādīsu ādīnavadassanañāṇaṃ ādīnavānupassanā , tāya kassacipi ālayanissayaadassanato ālayābhinivesaṃ tathāpavattaṃ taṇhaṃ pajahati .
Saṅkhārānaṃ muñcanassa upāyabhūtaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā , tāya aniccādīsu appaṭisaṅkhātattā paṭisaṅkhānassa paṭipakkhabhūtaṃ avijjaṃ pajahati .
Saṅkhārupekkhā , anulomañāṇañca vivaṭṭānupassanā .
Tassā hi vasena tassa padumapalāse udakabindu viya sabbasaṅkhārehi cittaṃ patilīyati patikuṭati , tasmā tāya saṃyogābhinivesaṃ kāmasaṃyogādikilesappavattiṃ pajahati .Aniccānupassanādayo satta anupassanā heṭṭhā atthato vibhattāti , parato ca saṃvaṇṇīyantīti idha na vuttā .
Tāsūti aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu .
Imināti yoginā .
Tasmāti aniccādilakkhaṇattayavasena saṅkhārānaṃ diṭṭhattā .
Taṃdassanañhi aniccādianupassanāti .
Paṭividdhāti paṭiladdhā .
Yadaggena hi ñāṇena savisayo paṭividdho , tadaggena taṃ paṭiladdhaṃ nāma hoti .
Byañjanameva nānaṃ yathā ‘‘ rukkho pādapo tarū ’’ ti .
Byañjanameva nānaṃ yathā ‘‘ rukkho pādapo tarū ’’ ti .
Byañjanameva nānaṃ yathā ‘‘ rukkho pādapo tarū ’’ ti .
Tāpi animittāpaṇihitasuññatānupassanā .
Sabbāpi vipassanā , tasmā ekadesena paṭividdhā hontīti adhippāyo .
Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiyā
V2.393 eva saṅgahitaṃ , tasmā taṃ pageva siddhanti attho .Tenāha ‘‘ idampi dvayaṃ paṭividdhameva hotī ’’ ti .
Sesesu nibbidānupassanādīsu dasasu .
‘‘ Kiñci paṭividdhaṃ kiñci appaṭividdhan ’’ ti iminā tesaṃ ekadesapaṭivedhamāha .
Aniccānupassanāya hi siddhāya nirodhānupassanā , khayānupassanā , vayānupassanā , vipariṇāmānupassanā ca ekadesena siddhā nāma honti , dukkhānupassanāya siddhāya nibbidānupassanā , ādīnavānupassanā ca , anattānupassanāya siddhāya itarāti .