Issues
Select Version
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Arūpasattakasammasanakathāvaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Arūpasattakasammasanakathāvaṇṇanā

717. Kalāpatoti arūpadhammakalāpato . Yasmā tattha phassapañcamakā dhammā sabbacittuppādasādhāraṇā supākaṭā , suviññeyyā ca , tasmā tesaṃ vasena dassento ‘‘ kalāpatoti phassapañcamakā dhammā ’’ ti āha .
Ye ime sammasane uppannā phassapañcamakā dhammā , sabbe te vinaṭṭhāti sambandho .
Pavattaṃ cittan ti sattasu ṭhānesu sammasanavasena pavattaṃ cittaṃ . Sammasantoti ekajjhaṃ gahetvā sammasanto . Taṃ yuttataran ti taṃ ariyavaṃsakathāyaṃ vuttaṃ yuttataraṃ āsannabhāvena vibhūtataraṃ rūpasattake sammasanaṃ saha gahetvā sammasanassa vuttattā . Apica rūpasattake sammasanassaM2.414 rūpadhammesu sātisayaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā pavattattā tabbisayaṃ arūpasammasanaṃ sātisayaṃ aniccādilakkhaṇappaṭivedhāya sampavattatīti taṃ yuttataraṃ , na pana apubbakesādisammasanaṃ katvā tabbisayaṃ pavattitaṃ . Tathā sati kammaṭṭhānaṃ navaṃ navaṃ eva siyā , pubbe gahitaṃ sammasanavisayaṃ chaḍḍetvā aññassa sammasanavisayassa gaṇhanato .
Sesānipīti yamakato sammasanādīnipi . Tenevāti ariyavaṃsakathānayeneva .
718. Tampi cittan ti ādānanikkhepato sammasanavasena pavattacittuppādampi . Cittasīsena hi niddeso . Esa nayo sabbattha .
Yamakato sammasati nāma nāmarūpadhamme ārabbha yugaḷavasena sammasanassa pavattanato . Ayañhi pubbe rūpasattakavasena sammasitvā ṭhitopi idāni ādānanikkhepādivasena sammasitvāva taṃ sammasati . Khaṇikato sammasanādīsupi eseva nayo .
719. Etampīti etaṃ catutthasammasanacittampi . Paṭhamacittan ti ādānanikkhepādivasena rūpaṃV2.389 sammasitacittaṃ , yaṃ rūpapariggāhakacittanti adhippetaṃ . Sammasitasammasitacittasammasanena tesaṃ khaṇikabhāvassa vibhāvanato idaṃ sammasanaṃ ‘‘ khaṇikato sammasanan ’’ ti vuttaṃ .
720. Idameva ca sammasanaṃ diguṇitaṃ anekasammasanapaṭipāṭisambhavato ‘‘ paṭipāṭito sammasanan ’’ ti vuttaṃ . Vaṭṭeyyāti sambhaveyya .
Tathā sati paṭipāṭisammasanapasutā eva bhāvanā siyā , na mūlakammaṭṭhānupakārī , na cāyaṃ samāpatticāro .
Yasmā ca tattakena rūpadhammesu , arūpadhammesu ca aniccādilakkhaṇāni suṭṭhu vibhūtāni honti , tasmā vuttaṃ ‘‘ yāva dasamacittasammasanā … pe … ṭhapetabban ’’ ti . Ṭhapetabban ti ca na ekādasamaṃ dvādasamena sammasitabbanti paṭipāṭito sammasanassa paricchedadassanaparaṃ , na tato sammasanato oramanadassanaparaṃ , tasmā punapi rūpaṃ pariggahetvā yāva dasamacittasammasanā bhāvanamanuyuñjateva .
Vuttan ti ariyavaṃsakathāyaṃ vuttaṃ .
721. Visuṃ sammasananayo nāma natthīti aniccādimanasikāravinimutto añño vipassanāmanasikāro natthi . Vipassanāya ca diṭṭhiādivikkhambhanā idha diṭṭhiugghāṭanādayoti adhippetā .
Vipassanāya eva hi pavattivisesenaM2.415 diṭṭhiugghāṭanādayo ijjhantīti dassento ‘‘ yaṃ panetan ’’ tiādimāha .
Tattha sattasaññāti sattā atthīti uppajjanakasaññā . Dubbalāya attadiṭṭhiyā sahagatasaññātipi vadanti .
Sattasaññaṃ ugghāṭitacittenāti sattasaññāya vikkhambhanavasena pavattacittena diṭṭhi nuppajjati , saññāvipallāsahetuuppajjanakā cittadiṭṭhivipallāsā tadabhāvena hontīti .
Māno nāma yo diṭṭhūpanissayo apāyagamanīyo , so diṭṭhiyā vikkhambhitāya vikkhambhito eva hoti , diṭṭhiyā samucchinnāya samucchijjanatoti āha ‘‘ diṭṭhiugghāṭita … pe … māno nuppajjatī ’’ ti .
Māno vikkhambhiyamāno taṇhāya pavattiṃ nivāreti , abhimatavisayesu eva taṇhāya pavattanatoti vuttaṃ ‘‘ mānasamugghāṭita … pe … taṇhā nuppajjatī ’’ ti .
Taṇhāti idha sukhumā nikanti adhippetāti āha ‘‘ taṇhāya … pe … pariyādinnā nāma hotī ’’ ti .
Ayaṃ nayoti idāni vuccamāno sammasanavidhi .
Mama vipassanāti imassāpi attaniyasaññitāya vipassanāya sāmibhūto attā parāmasīyatītiV2.390 diṭṭhigāhatāti tathā ‘‘ gaṇhato hi diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāma na hotī ’’ ti vuttaṃ . Kāmañcāyaṃ diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhisamadhigamena visuddhadiṭṭhiko , maggena pana asamugghāṭitattā anoḷārikāya ca diṭṭhiyā vasenevaṃ vuttaṃ .
Suṭṭhūti sammā . Manāpan ti ca kiriyāvisesanaṃ , manavaḍḍhanākārenāti attho . Ubhayenāpi vipassanāvisayaṃ adhimānamāha . Tena vuttaṃ ‘‘ mānasamugghāṭo nāma na hotī ’’ ti .
Vipassituṃ sakkomīti tattha samatthatāpadesena guṇavisesayogato vipassanāya assādetabbatā dassīyati , cittaṃ vipassituṃ sakkomi . Tasmā vipassanto eva kālaṃ vītināmessāmīti vipassanaṃ assādentassāti yojanā .
Yasmā diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāmettha visesato anattānupassanāya hoti , tasmā taṃ dassentena ‘‘ sace saṅkhārā ’’ tiādinā anattānupassanāvidhiṃ vatvā yasmā pana anattato anupassantena saṅkhārā aniccatopiM2.416 dukkhatopi anupassitabbā eva tadupabrūhanato , tasmā ‘‘ hutvā abhāvaṭṭhenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yasmā mānasamugghāṭanaṃ nāma aniccānupassanāya hoti . Khaṇe khaṇe bhijjanake saṅkhāre passantassa kuto mānassa avasaro . Aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghāṭāyāti hi vuttaṃ .
Yasmā nikantipariyādānaṃ nāma dukkhānupassanāya hoti . Na hi sabhāvato , dukkhavatthuto ca dukkhabhūte saṅkhāre passantassa tattha īsakampi abhirato hoti . Assādānupassino hi tattha taṇhā uppajjeyya . Sesaṃ anattalakkhaṇe vuttanayameva .
Ayaṃ panettha saṅkhepattho – vuttanayena paṭipāṭito sammasanaṃ pasutassa yogino yadā anattānupassanā tikkhā sūrā visadā pavattati , itarā dvepi tadanugatikā , tadānena diṭṭhiugghāṭanaṃ kataṃ hoti . Attadiṭṭhimūlikā hi sabbā diṭṭhiyo . Anattānupassanā ca attadiṭṭhiyā ujupaṭipakkhā .
Yadā pana aniccānupassanā tikkhā sūrā visadā pavattati , itarā dvepi tadanugatikāV2.391 , tadānena mānasamugghāṭanaṃ kataṃ hoti . Sati hi niccagāhe mānajappanā ‘‘ idaṃ niccaṃ , idaṃ dhuvan ’’ tiādinā ( ma . ni .1.501) bakabrahmuno viya . Aniccānupassanā ca niccagāhassa ujupaṭipakkhā .
Yadā pana dukkhānupassanā tikkhā sūrā visadā pavattati , itarā dvepi tadanugatikā , tadānena nikantipariyādānaṃ kataṃ hoti . Sati hi sukhasaññāya taṇhāgāhova , dukkhānupassanā ca nikantiyā ujupaṭipakkhā .
Evaṃ tissannaṃ anupassanānaṃ kiccavisesavasena diṭṭhiugghāṭanādīni honti . Tena vuttaṃ ‘‘ iti ayaṃ vipassanā attano attano ṭhāneyeva tiṭṭhatī ’’ ti . Anupassanānaṃ yathārahaṃ sakakiccakaraṇañhi sakaṭṭhāneyeva ṭhānaṃ , tasmā visuṃ sammasananayo natthīti na vattabbanti adhippāyo .
722. Sabbākāratoti idha viya ekadesena avatvā sabbākārato sarūpato , kiccato ca anavasesato vattabbā . Idhevāti tīraṇapariññāyameva . Ekaccānaṃyevettha anupassanānaṃ paṭilābhoti āha ‘‘ ekadesaṃ paṭivijjhanto ’’ ti , tā pana sayameva sarūpato dassessatiM2.417 . Tappaṭipakkhe dhammeti yā anupassanā idha sambhavanti , tāsaṃ paṭipakkhe dhamme niccasaññādike pajahati vikkhambheti .
Khayānupassanan ti saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgānupassanaṃ . Bhāventoti vaḍḍhento . Ghanasaññan ti santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ekattaggahaṇaṃ . Khayānupassanan ti hutvā abhāvānupassananti vadanti . Yāya paññāya ghanavinibbhogaṃ katvā ‘‘ aniccaṃ khayaṭṭhenā ’’ ti ( paṭi . ma .1.48) passati , sā khayānupassanā . Bhaṅgānupassanato paṭṭhāya tassā pāripūrīti ghanasaññāya pahānaṃ hoti , tato pubbe aparipuṇṇatāya taṃ na hoti . Evamaññatthāpīti paripuṇṇāparipuṇṇatā pahānatīraṇapariññāsu vipassanāpaññāya daṭṭhabbā .
Paccakkhato , anvayato ca saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ disvā tattheva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā vayānupassanā , tāya āyūhanaṃ pajahati . Yadatthaṃ , yāya ca āyūhati , tasmiṃ pavatte taṇhāya cassa cittaṃ na namatīti . Tena vuttaṃ ‘‘ vayānupassanaṃ bhāvento āyūhanaṃ pajahatī ’’ ti . Jātassa jarāmaraṇehi dvidhā pariṇāmadassanaṃ , rūpasattakādivasena vā pariggahitassa taṃtaṃparicchedato paraṃ aññabhāvadassanaṃ vipariṇāmānupassanā , tāya dhuvasaññaṃ thirabhāvagahaṇaṃ pajahati . Animittānupassanā dayoV2.392 aniccānupassanādayo eva . Nimittan ti santatiyaṃ , samūhe ca ekattasaññāya gayhamānaṃ kālantarāvaṭṭhāyibhāvena , niccabhāvena ca saṅkhārānaṃ sakiccaparicchedatāya saviggahaṃ viya upaṭṭhānamattaṃ . Paṇidhin ti sukhapatthanaṃ , rāgādipaṇidhiṃ vā , atthato taṇhāvasena saṅkhāresu ninnataṃ . Abhinivesan ti attābhinivesaṃ . Etesañhi nimittādīnaṃ paṭipakkhabhāvena aniccānupassanādayo animittādināmehi vuttāti aniccānupassanādīhi pahātabbā niccasaññādayo viya nimittaggāhādayova paṭipakkhāti daṭṭhabbā . Rūpādiārammaṇaṃ ñatvā tadārammaṇassa cittassa bhaṅgaṃ disvā saṅkhārā eva bhijjanti , saṅkhārānaṃ maraṇaṃ , na añño koci atthīti bhaṅgavasena suññataṃ gahetvā pavattā vipassanā adhipaññā ca sā dhammesu ca vipassanāti adhipaññādhammavipassanā , tāya niccasārādiādānavasena pavattaṃ abhinivesaṃ sataṇhaṃ diṭṭhiṃ pajahati . Yathābhūtañāṇadassanaṃ nāma sappaccayanāmarūpadassanaṃ . Tena ‘‘ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānan ’’ tiM2.418 ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20) evamādikaṃ ,‘‘ issarato loko sambhavatī ’’ ti evamādikañca sammohābhinivesaṃ pajahati . Bhayatupaṭṭhānavasena uppannaṃ sabbabhavādīsu ādīnavadassanañāṇaṃ ādīnavānupassanā , tāya kassacipi ālayanissayaadassanato ālayābhinivesaṃ tathāpavattaṃ taṇhaṃ pajahati . Saṅkhārānaṃ muñcanassa upāyabhūtaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā , tāya aniccādīsu appaṭisaṅkhātattā paṭisaṅkhānassa paṭipakkhabhūtaṃ avijjaṃ pajahati . Saṅkhārupekkhā , anulomañāṇañca vivaṭṭānupassanā . Tassā hi vasena tassa padumapalāse udakabindu viya sabbasaṅkhārehi cittaṃ patilīyati patikuṭati , tasmā tāya saṃyogābhinivesaṃ kāmasaṃyogādikilesappavattiṃ pajahati .
Aniccānupassanādayo satta anupassanā heṭṭhā atthato vibhattāti , parato ca saṃvaṇṇīyantīti idha na vuttā . Tāsūti aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu . Imināti yoginā . Tasmāti aniccādilakkhaṇattayavasena saṅkhārānaṃ diṭṭhattā . Taṃdassanañhi aniccādianupassanāti . Paṭividdhāti paṭiladdhā . Yadaggena hi ñāṇena savisayo paṭividdho , tadaggena taṃ paṭiladdhaṃ nāma hoti .
Byañjanameva nānaṃ yathā ‘‘ rukkho pādapo tarū ’’ ti .
Byañjanameva nānaṃ yathā ‘‘ rukkho pādapo tarū ’’ ti .
Byañjanameva nānaṃ yathā ‘‘ rukkho pādapo tarū ’’ ti .
Tāpi animittāpaṇihitasuññatānupassanā .
Sabbāpi vipassanā , tasmā ekadesena paṭividdhā hontīti adhippāyo .
KaṅkhāvitaraṇavisuddhiyāV2.393 eva saṅgahitaṃ , tasmā taṃ pageva siddhanti attho .
Tenāha ‘‘ idampi dvayaṃ paṭividdhameva hotī ’’ ti .
Sesesu nibbidānupassanādīsu dasasu . ‘‘ Kiñci paṭividdhaṃ kiñci appaṭividdhan ’’ ti iminā tesaṃ ekadesapaṭivedhamāha . Aniccānupassanāya hi siddhāya nirodhānupassanā , khayānupassanā , vayānupassanā , vipariṇāmānupassanā ca ekadesena siddhā nāma honti , dukkhānupassanāya siddhāya nibbidānupassanā , ādīnavānupassanā ca , anattānupassanāya siddhāya itarāti .