Sammasanañāṇakathāvaṇṇanā

692. EvaṃM2.386V2.362 maggañca amaggañca ñatvā ṭhitaṃ ñāṇan ti ayaṃ upakkilesavinimuttā vīthipaṭipannā vipassanāpaññā ariyamaggassa pubbabhāgamaggo , ayaṃ obhāsādibhedo dasavidho upakkileso na maggoti evaṃ maggañca amaggañca yāthāvato vavatthapetvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ .

Atītādivasena anekabhedabhinne dhamme kalāpato saṅkhipitvā sammasanaṃ kalāpasammasanaṃ , ayaṃ kira jambudīpavāsīnaṃ abhilāpo . ‘‘ Yaṃ kiñci rūpan ’’ tiādinā ( ma . ni .1.361;2.113;3.86; a . ni .4.181) nayena hi dhammānaṃ vipassanā nayavipassanā , ayaṃ kira tambapaṇṇidīpavāsīnaṃ abhilāpo . Tenevāha ‘‘ kalāpasammasanasaṅkhātāya nayavipassanāyā ’’ ti . Tāva -saddo kamattho , tena sammasanappakārānaṃ bahubhedataṃ dīpeti . Bahubhāvato hi tesaṃ paṭhamaṃ nayavipassanāya yogārambhaṃ anusāsati ‘‘ nayavipassanāya tāva yogo karaṇīyo ’’ ti .

Kasmāti codakavacanaṃ . Tassāyaṃ adhippāyo – yadi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi sampādetabbā , atha kasmā ‘‘ nayavipassanāya ādito yogo kātabbo ’’ ti vuttanti .

Itaro tassāyaṃ adhigamūpāyoti dassento ‘‘ āraddhavipassakassā ’’ tiādimāha . Tenetaṃ dasseti ‘‘ vipassanāya sati udayabbayañāṇuppādo , udayabbayañāṇe sati obhāsādiupakkilesasambhavo , tato maggāmaggavavatthānaṃ , tasmā tassa āditova ārambhassa sambhavo natthīti vipassanā paṭhamaṃ āraddhabbā ’’ ti .

Evampi paṭhamaṃ nayavipassanāva kasmā āraddhabbāti āha ‘‘ vipassanāya ca kalāpasammasanaṃ ādī ’’ ti . Tañhi atītādibhedabhinnānaṃ dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthānavasena pavattanato ādikammikassa sukaraṃ sammasananti ādibhūtaṃ .

TasmātiV2.363 ādibhūtattā . Atha vā tasmāti yasmā āraddhavipassakassa … pe … kalāpasammasanaṃ ādi , tasmā . Etan ti kalāpasammasanaṃ .

Apicātiādi kalāpasammasanasseva vipassanāya ādibhāve upacayahetudassanaṃ . Udayabbayañāṇapariyosānā tīraṇapariññā , asampatteM2.387 eva ca udayabbayañāṇe maggāmaggavavatthānaṃ hotīti āha ‘‘ tīraṇapariññāya vattamānāyā ’’ ti . Kalāpasammasane tāva yogo kātabboti etthāpi tasseva paṭhamārambhe kāraṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ . Yasmā kalāpasammasanaṃ nāma ekavisuddhiyampi na antogadhaṃ , ekacce ca taṃ anāmasitvāva vipassanācāraṃ vaṇṇenti . Evaṃ santepi taṃ suttantesu ekadesena , anavasesato ca dassitaṃ . Paṭisambhidāyaṃ ādikammikānaṃ manasikārasukaratāya vipassanāya ādibhāvena ṭhapitaṃ . Vipassantassa ca obhāsādīsu uppannesu maggāmaggañāṇasambhavo , tasmā ‘‘ taṃ sampādetukāmenā ’’ tiādinā ayaṃ vicāro katoti daṭṭhabbaṃ .

693. Tatrāti tasmiṃ tīraṇapariññāya ñātapariññānantarabhāve , tāsu vā pariññāsu . Vinicchayoti sarūpato , kiccato , bhūmito ca sanniṭṭhānaṃ . Lokuttarāpi purimasmiṃ saccadvaye maggasampayuttā tividhāpi pariññā kiccavasena labbhatīti ‘‘ lokiyapariññā ’’ ti visesetvā vuttaṃ .

Sabhāvadhammānaṃ lakkhaṇasallakkhaṇato ñeyyaabhimukhā paññā abhiññāpaññā . Ñātaṭṭheti ñātabhāvanimittaṃ . Abhiññeyyassa jānanahetu ‘‘ ñāṇan ’’ ti vuccati .

Pariññāpaññāti aniccādilakkhaṇāni paricchijja jānanapaññā . Tīraṇaṭṭheti sammasanabhāvahetu .

Pahānapaññāti pahātabbassa pajahanapaññā .

Vedayitādilakkhaṇavidhuratāya ruppanalakkhaṇaṃ paccattalakkhaṇaṃ vuttaṃ . Tesaṃyeva paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena gahitadhammānaṃyeva . Yathā pathavīphassādīnaṃ kakkhaḷaphusanādilakkhaṇāni tīsupi khaṇesu sallakkhitabbāni paṭiniyatarūpatāya sabhāvasiddhāneva hutvā gayhanti , na evamaniccatādilakkhaṇāni .

Tāni pana bhaṅgudayabbayapīḷāvasavattanākāramukhena gahetabbato samāropitarūpāni viya gayhantīti vuttaṃ ‘‘ sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā ’’ ti .

Lokiyapariññānaṃyeva adhippetattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāva ‘‘ pahānapariññā ’’ ti vuttā .

Saṅkhārapaṭicchedatoti nāmarūpavavatthānato , yā ‘‘ diṭṭhivisuddhī ’’ ti vuttā . Keci pana ‘‘ khandhādīnaṃ vipassanāya bhūmibhāvato sabbopi khandhādivicāro saṅkhāraparicchedo ’’ ti vadanti .

‘‘ Paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccan ’’ ti iminā nāmarūpapaccayapariggahapaññānaṃ tīraṇapahānāsamatthataṃV2.364 dassetiM2.388 . Tāsampi pana ‘‘ namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ , ruppanalakkhaṇaṃ rūpan ’’ ti arūparūpānaṃ sādhāraṇākārasallakkhaṇavasena pavattiyā ekenākārena tīraṇapariyāyo , diṭṭhikaṅkhāvikkhambhanena pahānapariyāyo labbhatīti siyā tīraṇapahānesupi ādhipaccanti vadanti . Ukkaṭṭhaniddesena pana yathā diṭṭhivisuddhiyāva saṅkhāraparicchedatā , evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāya eva tīraṇapahānakiccatā veditabbā . Evaṃ hi tissopi pariññā vavatthitā honti , aññathā saṅkāro siyā .

Tīraṇapariññāya bhūmi tattha paññāya aniccatādilakkhaṇasantīraṇato . Tenāha ‘‘ etasmiṃ … pe … ādhipaccan ’’ ti .

Kāmaṃ udayabbayañāṇampi kañci micchābhinivesaṃ pajahati , tassa pana athāmagatattā na sātisayaṃ pahānanti vuttaṃ ‘‘ bhaṅgānupassanaṃ ādiṃ katvā upari pahānapariññāya bhūmī ’’ ti .

Aniccato anupassantoti aniccākārato saṅkhāre anupassanto sammasanto . Niccasaññan ti ‘‘ te niccā sassatā ’’ ti pavattaṃ micchāsaññaṃ . Saññāsīsena diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ . Eseva nayo ito paresupi . Nibbindantoti aniccānupassanādisambhūtāya nibbidānupassanāya saṅkhāre nibbijjanavasena passanto . Nandin ti sappītikataṇhaṃ . Virajjantoti virāgānupassanāya virajjanavasena yathā saṅkhāresu rāgo nuppajjati , evaṃ anupassanto . Tathābhūto hi rāgaṃ pajahatīti vuccati . Nirodhentoti nirodhānupassanāya yathā saṅkhārā nirujjhantiyeva , na āyatiṃ punabbhavavasena uppajjanti , evaṃ anupassanto . Tathābhūto hi saṅkhārānaṃ samudayaṃ pajahati nāma anuppattidhammatāpādanato . Paṭinissajjantoti paṭinissaggānupassanāya yathā saṅkhārā na puna ādiyanti , evaṃ vossajjanto . Tenāha ‘‘ ādānaṃ pajahatī ’’ ti , niccādivasena vā gahaṇaṃ vissajjetīti attho .

Sādhitattāti sampāditattā . Itarāti tīraṇapahānapariññā .

Evaṃ pariññā niddisitvā pariññākkamavasenapi kaṅkhāvitaraṇānantaraṃ ‘‘ kalāpasammasane yogo kātabbo ’’ ti yvāyamattho vutto , taṃ nigamavasena paccāharanto ‘‘ tena vuttan ’’ tiādimāha , taṃ vuttatthameva .

694. Tatrāti tasmiṃ kalāpasammasane vibhāvetabbe , tassa vā kalāpasammasanassa ādibhāve . Ayaṃ pāḷīti dassiyamānaṃ paṭisambhidāmaggapāḷimāha .

Tattha saṅkhipitvā vavatthāne paññāti atītādibhedabhinne dhammeM2.389 ekato saṅgahetvā aniccādivasena vinicchaye sādhetabbe taṃsādhanīyā paññā . Sammasane aniccatādivasena tīraṇe ñāṇanti pavuccati , sā kathaṃ hotīti attho . Vavatthāne sammasaneti ca nipphādetabbe bhummavacanaṃ .

Yaṃ kiñci rūpan tiādīni padāniV2.365 heṭṭhā vuttatthāneva . Sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapetītiādīni pana yasmā parato vaṇṇiyissanti , tasmā tattheva nesaṃ atthaṃ vibhāvayissāma . Pāḷivavatthānaṃ pana evaṃ veditabbaṃ – ettha hi ādikammikānaṃ vipassanāmanasikārasukhatthaṃ ‘‘ yaṃ kiñci rūpan ’’ tiādinā paṭhamaṃ tāva pañcakkhandhā atītādivibhāgamukhena gahitā , te pana khandhā yasmā dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattadhammavasena vibhāgaṃ labbhanti , tasmā tadanantaraṃ dvārachakkādivasena dasa chakkā gahitā .

Tattha aniccato vavatthapetītiādiko paṭhamo lakkhaṇavavatthāpanavāro .

Aniccaṃ khayaṭṭhenātiādiko dutiyo hetuvāro lakkhaṇānaṃ hetukittanato . Khayaṭṭhenāti hi khayasabhāvato yasmā rūpaṃ khayasabhāvaṃ uppajjitvā khayaṃ vayaṃ bhedaṃ gacchati , tasmā aniccanti attho . Bhayaṭṭhenāti bhāyitabbabhāvato yasmā rūpaṃ pabhaṅguratāya bhayānakaṃ , tasmā dukkhanti . Tenāha bhagavā ‘‘ yadaniccaṃ , taṃ dukkhan ’’ ti ( saṃ . ni .30.15,45,46,76,85;2.4.14; paṭi . ma .2.10). Asārakaṭṭhenāti asārakabhāvato , attasāravirahatoti attho .

Aniccaṃ khayaṭṭhenātiādiko dutiyo hetuvāro lakkhaṇānaṃ hetukittanato .

Aniccaṃ saṅkhatan tiādiko pana hetupatiṭṭhāpanavāroV2.366 pākaṭabhāvasallakkhaṇato . Tatiyavāre pana ‘‘ rūpaṃ aniccan ’’ ti vatvā tassa hetuṃ patiṭṭhāpetuṃ ‘‘ saṅkhatan ’’ tiādi vuttaṃ . Yasmā samecca sambhūya paccayehi kataṃ , anurūpe ca paccaye paṭicca , na vinā tehi samaṃ , sammā ca uppannaṃ , tasmā khayavayavirāganirodhadhammanti . Na hi paccayanibbattaṃ anirujjhanakaṃ nāma atthi . Tenāha bhagavā ‘‘ yaṃ taṃ rūpaṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ , taṃ vata mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.379). Etena aniccā pathavīdhātu paccayanibbattattā tadaññaṃ paccayanibbattaṃ viyāti dasseti . Esa nayo sesadhammesupi .

Aniccaṃ saṅkhatan tiādiko pana hetupatiṭṭhāpanavāroV2.366 pākaṭabhāvasallakkhaṇato .

Idāni anvayato , byatirekato ca saṅkhatadhammānaṃ aniccataṃ patiṭṭhāpetuṃ ‘‘ jātipaccayā ’’ tiādi vuttaṃ . Aniccalakkhaṇasseva cettha patiṭṭhāpanaṃ tasmiṃ patiṭṭhāpite sesalakkhaṇadvayassapi patiṭṭhāpanasiddhito .

Iminā peyyālena ime dhammarāsayo saṃkhittāti sambandho .

‘‘ Dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattā dhammā , pañcakkhandhā ’’ ti idaṃ abhiññeyyaniddese ‘‘ cakkhuṃ , bhikkhave , abhiññeyyan ’’ tiādinā ( paṭi . ma .1.3; saṃ . ni .4.46) dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavatte dhamme dassetvā tesaṃ pañcahi khandhehi saṅgahitataṃ dassetuṃ ‘‘ rūpaṃ abhiññeyyaṃ … pe … viññāṇaṃ abhiññeyyan ’’ ti āgatattā vuttaṃ . Paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .1.48) pana ‘‘ yaṃ kiñci rūpan ’’ tiādinā paṭhamaṃ pañcakkhandhe dassetvā ‘‘ cakkhun ’’ tiādinā dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattā dhammā dassitā . Tathādassane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva .

KasmāM2.391 panettha ime dhammarāsayo saṃkhittāti pāḷiyaṃ vitthārato āgatattāti dassento ‘‘ vuttaṃ hetan ’’ tiādimāha .

Tenevāha ‘‘ taṃ tattha … pe … saṃkhittan ’’ ti . Tattha tan ti abhiññeyyaṃ . Etthāti abhiññeyyaniddese .

‘‘ Viññāṇaṃ mano dhammā ’’ tiādinā tattha tattha koṭṭhāse ye lokuttaradhammā āgatā . Keci pana ‘‘ etthāti paṭisambhidāyan ’’ ti vadanti , taṃ naV2.367 sundaraṃ . Sammasanupagā eva hi dhammā paṭisambhidāyaṃ gahitā sammasanavārassa adhippetattā , na abhiññeyyaniddese ( paṭi . ma .1.3; saṃ . ni .4.46) viya sabbeva abhiññeyyā dhammā .

Ye rūpārūpadhammā . Yassāti yogino . Tesu tena sammasanaṃ ārabhitabbaṃ yathāpākaṭaṃ vipassanābhinivesoti katvā . Pacchā pana anupaṭṭhahantepi upāyena upaṭṭhahāpetvā anavasesatova sammasitabbā .

695.‘‘ Atītaṃ rūpaṃ aniccan ’’ tiādinā aniccato sammasanassa atītādivibhāgā pavattiṭṭhānabhūtāti āha ‘‘ ekādasahi okāsehī ’’ ti .

Vavatthāpanaṃ nāma sanniṭṭhānaṃ . Aniccato sanniṭṭhānañcettha ‘‘ aniccan ’’ ti vipassanāvāti āha ‘‘ aniccanti sammasatī ’’ ti .

Kathan ti sammasanākāro pucchitoti taṃ parato idheva pāḷiyaṃ dutiyavāre vuttanayenevāti saṅkhepeneva vissajjeti . Idāni tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādimāha . Tattha hī-ti hetuatthe nipāto . Yasmā ‘‘ rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhenā ’’ ti evaṃ vuttaṃ , tasmā iminā vuttanayena aniccanti sammasatīti yojanā .

Evampi saṅkhepoyevāti vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ esā ’’ tiādi vuttaṃ .

Atīteti atīte bhave . Ādikammikassa hi idaṃ sammasanavidhānaṃ , tasmā bhavavasena addhābhedo adhippeto . Tenāha ‘‘ nayimaṃ bhavaṃ sampattantī ’’ ti . Ettha iti -saddo hetuattho . Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ atītabhave pariyāpannaṃ rūpaṃ , taṃ atīteyeva bhave khīṇaṃ , tato na imaṃ bhavaṃ sampattaṃ , tasmā aniccaṃ khayaṭṭhena khayasabhāvattāti sammasatīti .

Esa nayo yaṃ anāgatan tiādīsupi .

YaṃM2.392 bahiddhā , tampi bahiddhā eva khīyati , na ajjhattabhāvaṃ gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhenāti , yaṃ oḷārikaṃ , tampi tattheva khīyatīti aniccaṃ khayaṭṭhenātiādinā yojetabbaṃ .

Idaṃ sabbampīti idaṃ atītādibhedassa rūpassa sammasanato sabbaṃ ekādasavidhampi sammasanaṃ ekaṃ sammasanaṃ aniccato sammasananti katvā .

Tan ti taṃ ekādasavidhampi rūpaṃ .

Sappaṭibhayatāyāti bhayānakatāya .

Bhayāvahaṃ hotīti appahīnavipallāsassaV2.368 ‘‘ ahaṃ vinassāmi , mama santakaṃ vinassatī ’’ ti cintentassa bhayajanakaṃ hoti .

Sīhopamasutte devānaṃ viyāti sīhopamasutte desiyamāne devānaṃ viya .

Tattha hi –

‘‘ Yadā tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho … pe … so dhammaṃ deseti ‘ iti rūpaṃ , iti rūpassa samudayo , iti rūpassa atthaṅgamo .

Iti vedanā … iti saññā … iti saṅkhārā … iti viññāṇaṃ , iti viññāṇassa samudayo , iti viññāṇassa atthaṅgamo ’ ti . Yepi te , bhikkhave , devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā , tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjanti ‘ aniccāva kira bho mayaṃ samānā niccamhāti amaññimha , addhuvāva … pe … asassatāva kira bho mayaṃ samānā sassatamhāti amaññimha , mayampi kira bho aniccā addhuvā asassatā sakkāyapariyāpannā ’’’ ti ( saṃ . ni .3.78; a . ni .4.33)– Evaṃ devānaṃ bhayuppatti āgatā .

Khandhapañcakaṃ , tadekadeso vā attavādīhi ‘‘ attā ’’ ti parikappīyati , tañca ekantato aniccaṃ , dukkhañcāti āha ‘‘ yañhi aniccaṃ , taṃ dukkhan ’’ tiādi .

Tīsu dukkhatāsu saṅkhāradukkhatāva byāpinī ,‘‘ yadaniccaṃ , taṃ dukkhan ’’ ti ca adhippetāti vuttaṃ ‘‘ aniccataṃ vā udayabbayapaṭipīḷanaṃ vā ’’ ti .

Attā abhavissāti ‘‘ kārako vedako sayaṃvasī ’’ ti evaṃbhūto attā abhavissāti adhippāyo .

Evañhi sati rūpassa ābādhāya saṃvattanaṃ ayujjamānakaṃ siyā .

Yathā rūpakkhandhe abhedato tividhaṃ sammasanaṃ , bhedato tettiṃsavidhaṃ , evaṃ vedanākkhandhādīsupīti imamatthaṃ ‘‘ esa nayo ’’ tiM2.393 atidisati .

Tena khandhavasena tāva bhedato pañcasaṭṭhiadhikā sataṃ sammasanavārā dassitā honti .

Iminā nayena dvārachakkādīsupi yathārahaṃ sammasanabhedo veditabbo .

696. Niyamato saṅkhatādibhedaṃ hotīti ekaṃsena saṅkhatatādivisesavantaṃ hoti asaṅkhatādisabhāve aniccatāya asambhavato . Assāti aniccassa . Pariyāyadassanatthan ti vevacanadassanatthaṃ , taṃ pana ‘‘ khayadhamman ’’ tiādīnaṃ vasena veditabbaṃ , na purimānaṃ tiṇṇaṃ . Na hiV2.369 tadeva tassa pariyāyo hoti , nāpi saṅkhatapaṭiccasamuppannapadāni hutvā abhāvadīpanato pākabhāvadīpanato . Pākabhāvadīpanena pana aniccatāya sādhanapakkhe tiṭṭhanti . Teneva hi sabbesaṃ padānaṃ pariyāyatābhāvato ‘‘ nānākārehi vā ’’ ti vikappantaraṃ gahitaṃ . Manasikārappavattīdassanatthan ti aniccatāya upabrūhanamanasikārapavattidassanatthaṃ .

Issues

Select Version

Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)