Arūpadhammānaṃ upaṭṭhānākārakathāvaṇṇanā
670. Ākirīyanti
V2.334 abhimukhā honti etehīti ākārā , arūpadhammānaṃ upaṭṭhānassa mukhabhūtā phusanānubhavanavijānanappakārāti āha ‘‘ arūpadhammā tīhi ākārehi upaṭṭhahantī ’’ tiādi .Ārammaṇe pavattamānesu cittacetasikesu asatipi pubbāpariye phusanalakkhaṇo phasso , tattha sabbapaṭhamaṃ abhinipatanto viya hotīti vuttaṃ ‘‘ paṭhamābhinipāto phasso ’’ ti .
Tenassa phusanākārena supākaṭabhāvena upaṭṭhānaṃ dasseti .
Phasse pana upaṭṭhite yasmiṃ ārammaṇe so phasso , tassa anubhavanalakkhaṇā vedanā , sañjānanalakkhaṇā saññā , āyūhanalakkhaṇā cetanā , paṭivijānanalakkhaṇaṃ viññāṇanti imepi pākaṭā hontīti āha ‘‘ taṃsampayuttā vedanā ’’ tiādi .
Evaṃ salakkhaṇasaṅkhepato catudhātuvavatthānavasena phassamukhena arūpapariggahaṃ dassetvā idāni vitthārato catudhātuvavatthānavasena taṃ dassetuṃ ‘‘ tathā kese ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kese pathavīdhātūti kesasaṅkhāte pathavīkoṭṭhāse pathavīdhātu .
Lakkhaṇavibhattito hi dhātuvavatthānadassanametaṃ .
Punapi dvinnaṃ dhātuvavatthānānaṃ vasena vedanāmukhena arūpapariggahaṃ dassetuṃ ‘‘ ekassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tassa rasānubhavanakavedanāti thaddhabhāvasaṅkhātassa phoṭṭhabbasabhāvassa anubhavanavasena pavattavedanā .
Aparassāti etthāpi vuttanayeneva sambandho veditabbo .
Tattha ārammaṇapaṭivijānanan ti thaddhatāsaṅkhātaphoṭṭhabbārammaṇapaṭivijānanaṃ .
Kāyadvārābhinihataṃ , kevalaṃ vā manodvārikajavanaviññāṇamāha .
Tañhi ‘‘ pathavīdhātu
M2.357 kakkhaḷalakkhaṇā ’’ ti paṭivijānāti , itaraṃ pana kakkhaḷalakkhaṇapaṭivijānanamattamevāti .Eteneva upāyenāti yvāyaṃ salakkhaṇasaṅkhepato , salakkhaṇavibhattito ca dhātuvavatthānavasena rūpapariggahaṃ dassetvā tattha ṭhitassa phassādimukhena arūpapariggaṇhanupāyo dassito , eteneva upāyena .
Kammasamuṭṭhānakeseti catusamuṭṭhānakesato niddhārite kammasamuṭṭhānakese .
Kakkhaḷalakkhaṇātiādinā nayenāti ādi -saddena na kevalaṃ ‘‘ paggharaṇalakkhaṇā āpodhātū ’’ tiādinā lakkhaṇavisesena saddhiṃ dhātvantarāniyeva , atha kho ekasamuṭṭhānādibhedāni koṭṭhāsantarānipīti
V2.335 daṭṭhabbaṃ .
Tenevāha ‘‘ dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesū ’’ ti .
Sabbaṃ nayabhedaṃ anugantvāti yvāyaṃ dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesu pathavīdhātuādīnaṃ lakkhaṇādito vavatthāpanavasena nānāvidho rūpapariggahanayo vutto , taṃ sabbaṃ nayabhedaṃ nayavisesaṃ anugantvā , cakkhudhātuādīsu rūpapariggahamukhesu arūpapariggahadassanavasena yojanā kātabbāti adhippāyo .
Tatridaṃ yojanāmukhamattadassanaṃ – ekassa tāva ‘‘ cakkhudhātu rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇā , daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇā vā ’’ tiādinā ( dha . sa . aṭṭha .600) nayena dhātuyo pariggaṇhantassa ‘‘ paṭhamābhinipāto phasso , taṃsampayuttā vedanā ’’ ti sabbaṃ yojetabbaṃ .
Tathā ‘‘ yathāvuttalakkhaṇāya cakkhudhātuyā rasānubhavanakavedanā vedanākkhandho ’’ tiādi yojetabbaṃ .
Tathā ‘‘ yathāvuttalakkhaṇā cakkhudhātū ’’ ti ,‘‘ ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho ’’ tiādinā sabbaṃ yojetabbaṃ .
Āyatanādivasena rūpapariggahamukhesupi eseva nayo . 671. Yathā nāma heṭṭhimajhānaṃ subhāvitaṃ vasībhāvaṃ pāpitameva uparijhānassa pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti , na paṭiladdhamattaṃ , evaṃ rūpapariggaho suvisuddho nijjaṭo niggumbo eva arūpapariggahassa pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti , na avisuddho , tasmā rūpārūpassa ekadesepi anupaṭṭhite so avisuddho eva nāma hoti , pageva bahūsu anupaṭṭhitesūti dassento āha ‘‘ sace hī ’’ tiādi .
Pabbateyyā gāvī viya bālā abyattā akhettaññū .
Khaggenāti
M2.358 khaggaggena .
Samuggan ti mañjūsāsadisaṃ mahāsamuggaṃ .
Apariggahitakammaṭṭhānassa avibhattaṃ viya upaṭṭhahantampi nāmarūpaṃ vibhattasabhāvameva , tassa ca vibhāgo kammaṭṭhānapariggahesu pākaṭo hotīti ca dassanatthaṃ samuggavivaraṇaṃ , yamakatālakandaphālanañca nidassanabhāvena vuttaṃ .
Yamakatālakandañhi bhinnasantānampi abhinnaṃ viya upaṭṭhāti , evaṃ rūpārūpadhammāti .
Sabbepi tebhūmake dhamme nāmañca rūpañcāti dvedhā vavatthapetīti ettha kiñcāpi sabba-saddo anavasesapariyādāyako , nāmarūpabhāvo pana aññamaññavidhuroti na tadubhayaṃ samudāyavasena parisamāpayetabbaṃ , tasmā ‘‘ yadettha namanalakkhaṇaṃ , taṃ nāmaṃ .
Yaṃ ruppanalakkhaṇaṃ , taṃ rūpan ’’ ti evaṃ dvedhā vavatthapetīti attho .
Evaṃ vavatthapentoyeva ca tadubhayavinimuttassa tebhūmakadhammesu kassaci dhammassa abhāvato ‘‘ sabbepi tebhūmakadhamme nāmañca rūpañcāti dvedhā vavatthapetī ’’ ti vuccati .
‘‘ Nāmañca rūpañcā ’’ ti etenevaV2.336 tassa duvidhabhāve siddhe ‘‘ dvedhā vavatthapetī ’’ ti idaṃ nāmarūpavinimuttassa aññassa abhāvadassanatthaṃ .
Tenevāha ‘‘ nāmarūpamattato uddhan ’’ tiādi .
‘‘ Sabbepi tebhūmake dhamme ’’ ti pana sabbaggahaṇañcettha sammasamanupagassa dhammassa anavasesetabbatāya vuttaṃ .
Tañhi anavasesato pariññeyyaṃ ekaṃsato virajjitabbaṃ , tato ca cittaṃ virājayaṃ pamocetabbaṃ .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Sabbaṃ , bhikkhave , anabhijānaṃ aparijānaṃ tattha cittaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya .
Sabbañca kho , bhikkhave , abhijānaṃ parijānaṃ tattha cittaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāyā ’’ ti ( saṃ . ni .4.26-27).
Yadi tebhūmakaṃ dhammajātaṃ anavasesato gahitaṃ ‘‘ nāmarūpan ’’ ti , yaṃ ito bāhirakehi padatthabhāvena parikappitaṃ , seyyathidaṃ – pakatiādi drabyādi jīvādi kāyādi .
Tattha kathaṃ paṭipajjitabbanti ?
Ummattakavipallāsasadise asammāsambuddhapavedite kā tattha aññā paṭipatti aññatra ajjhupekkhanato .
Atha vā tepi nāmarūpantogadhabhāvābhāvavasena nicchitā evāti veditabbā .
Kathaṃ ?
Pakati , mahā , ahaṃkāro , tammattāni , indriyāni , bhūtāni , purisoti ete pakatiādayo .
Tattha samabhāvena pavattamānānaṃ sattarajatamasaṅkhātānaṃ sukhadukkhamohānaṃ samudāyo pakati , padhānan ti ca vuccati .
Sattamattasampavedanīyo mahā , buddhīti keci .
SattarajādīsuM2.359 abhimāno ahaṃkāro , asmimattāti keci .
Saddaphassarūparasagandhā tammattāni aññamaññavisiṭṭhānaṃ pathavīādīnaṃ ekuttaratādassanato ekuttarāni tammattānīti vijjhavāsiekalakkhaṇehi tammattehi ekalakkhaṇā visesā sajiyanti , sukhumabhāvena pana nesaṃ sampavesanato ekuttaratāti keci .
Sotādīni pañca savanādivuttikāni buddhindriyāni , vacanādānavicaraṇussaggānandakiccāni vācādīni pañca kammindriyāni .
Mano antokaraṇaṃ , itaraṃ bāhirakaraṇaṃ .
Gandhādīhi āraddhāni pathavīudakaaggivāyuākāsāni bhūtāni , cetanāsabhāvo purisoti evaṃ pakatiādīni sarūpato veditabbāni .
Tattha hi pakati tāva sukhadukkhamohamattatāya nāmaṃ , samavisamabhāvāpattito aniccā , dukkhā , saṅkhatā ca āpannā .
Mahā pi ‘‘ tasmā aliṅgato liṅgavisesāmatto mahā uppajjatī ’’ ti vacanato , buddhibhāvānujānanato ca nāmaṃ , aniccaṃ , saṅkhatameva ca āpannaṃ .
‘‘ TasmāV2.337 mahato cha visesā sajiyantī ’’ ti sakkate vacanato ‘‘ asmī ’’ ti gahaṇanimittabhāvānujānanena ahaṃkāro abhimānoti katvā nāmaṃ , tato eva aniccasaṅkhatabhāvāpatti cassa siddhā .
Itaraṃ tammattapañcakaṃ gandharasarūpaphassasaddabhāvānujānanato rūpaṃ , arūpanti pana kāpilānaṃ micchābhinivesamattaṃ .
Te hi soḷasa visesā pañca bhūtāni , ekādasindriyāni bhūtehi bhūtavisesānīti gandhāditammattehi tannissayāni pathavīāpotejovāyoākāsasaṅkhātāni bhūtāni icchitāni .
‘‘ Tabbisesā ca nānājātikā ahaṃkārato ca indriyānī ’’ ti vacanato sotakāyacakkhujivhāghānavācāpāṇipādapāyūpatthāni ceva mano cāti ekādasindriyāni .
Tattha mano nāmaṃ , itarāni sabbāni rūpaṃ .
Vācāti cettha atthāvajotakassa akkharasamudāyassa gahaṇaṃ .
Imesaṃ pana dhammino dhammassa anaññatthassa icchitattā siddhāva aniccatā pariṇāmapakkhe , abhibyattipakkhepi yadi tabbisayañāṇuppādena abhibyañjanaṃ siddhāva aniccatā , atha tato pubbepi ñāṇaṃ attheva .
Akkhabyattivādo pana siyāti idamettha disāmattaṃ .
Drabyaguṇakammasāmaññavisesasamavāyā drabyādikā .
Tattha pathavī āpoM2.360 tejo vāyu ākāso kālo disā attā manoti nava drabyāni .
Sadda rūpa rasa gandha phassa saṅkhā parimāṇāni puthūtva saṃyoga viyoga paratvā paratva buddhi sukha dukkha icchā dosa payatta gurutva dravatva sneha vegā saṅkhārā diṭṭhā ceti evamete tevīsati guṇā .
Ukkhepanaṃ avakkhepanamākucanaṃ pasāraṇaṃ gamanamiti pañca kammāni .
Aññamaññavisiṭṭhesu avisiṭṭhamabhidhānaṃ paccayo hoti .
Saṃ-iti yato drabyaguṇakammesu sā atthi evāti etaṃ mahāsāmaññaṃ .
Pathavīādīsu anuvattibyāvuttibuddhinimittaṃ drabyatvādi , taṃ yathā drabyatva guṇatva kammatva ghaṭatvādi , eso sāmaññaviseso .
Iha tantesu paṭo , kapālesu ghaṭoti iheti yato hetuhetuphalānaṃ sambandho samavāyoti vutto , samavāyoti evamete drabyādikā .
Tattha pathavī āpa teja vāyū bhūtarūpaṃ , ākāsaṃ tesaṃ abhāvamattaṃ , paricchedo vā , candasūriyādiparivattanaṃ , dhammappavattiñca upādāya paññattimattaṃ kālo .
Tathā disā , attā ca .
Mano nāmaṃ .
Saddarūparasagandhā rūpameva .
Tathā phasso bhūtattayasabhāvato .
Saṅkhā ekādikā taṃ taṃ upādāya paññattimattaṃ .
Tathā avayavasamudāye guṇavisesavasena , saṇṭhānavisesavasena vā mahantaṃ dīghaṃ , tabbipariyāyato aṇu rassanti bhinnalakkhaṇadesesu puthutvan ti .
Bhinnadesajānaṃ sahabhāve saṃyogoti .
Tadapāye viyogoti .
Samānadisādesagatānaṃ rūpānaṃ mahadabbantarānaṃ vasena paramaparantiV2.338 paññattimattaṃ .
Buddhisukhadukkhaicchādosapayattā nāmameva .
Gurutva dravatva snehavegā rūpadhammānaṃ pavattivisesato gahetabbākārā .
Itaro saṅkhāro ñāṇassa pavattiviseso .
Adiṭṭho pi dhammādhammabhāvato nāmameva .
Ukkhepanaṃ avakkhepanaṃ ākucanaṃ pasāraṇaṃ gamanan ti rūpadhammānaṃ pavattimattaṃ .
Sadisāsadisatāyaṃ sāmaññavisesasaññā , ayuttasambandhe samavāyasamaññāti drabyādīnampi nāmarūpantogadhatā daṭṭhabbā .
Jīvājīvabandha puñña pāpāsava saṃvaranijjaravimokkhā jīvādikā .
Tattha jīvoti attā .
Puggaladhammādhammākāsakālesu ajīvasaññā .
Tesu saddaphassarūparasagandhasaṇṭhānabandhabhedasukhumaparaaparāghātappabhācchāyojjākatamāni puggalalakkhaṇanti puggalo rūpaṃ rūpadhammānaṃ pavattiākāramattato .
Dhammādhammā jīvapuggalānaṃ gatiṭṭhitimattatāya tadavisiṭṭhāM2.361 .
Ākāsakālā paññattimattaṃ .
Bandho ‘‘ kammapuggalantarasaṃyogo ’’ ti vacanato tehi anañño .
Puññapāpāni nāmanti pākaṭameva .
‘‘ Kammapuggalānamāsavo ’’ ti vacanato puññāpuññasambhave āsavasamaññāti tato avisiṭṭho āsavo .
‘‘ Āsavanirodho saṃvaro ’’ ti vacanato paṭipakkhena puññāpuññanirodho saṃvaro .
‘‘ Kammaphalappavattiyā pakatiyā appavatti nijjaro ’’ ti vacanato vipākanirodhanimittaṃ nijjaro .
Mokkho pi ‘‘ sabbakammavimokkho ’’ ti vacanato kammapuggalajīvaviyogo .
Tattha kammapuggalānaṃ saddādilakkhaṇatāya rūpamattatā puññāpuññamattatāya arūpatā .
Jīvo ca arūpamattamevāti ayaṃ drabyamokkho .
Bhāvamokkho pana jīvassa rāgādibhāvāpariṇāmo rāgādayo nāmamevāti jīvādayopi nāmarūpantogadhā eva .
Kāyappavattigatijātibandhāpavaggā kāyādikā .
Tattha pathavīāpatejavāyuattasukhadukkhesu kāyasamaññā .
Tadavisiṭṭhā pavattigatijātibandhāpavaggā ,‘‘ bhāvoti attho , kāyoti anatthantaran ’’ ti vacanato kāyato aññaṃ kiñci natthi .
‘‘ Pavattisaññā kiriyāsaṃyogavibhāgesū ’’ ti vacanato gatiādippakārena pavattā pathavīādayo eva pavatti upacāro .
‘‘ Tasmiṃ anatthantaran ’’ ti vacanato kāyato anaññā suramanujapetatiracchānanarakūpapattiyo gatiyo .
Tāsu purimāpurimāvisiṭṭho gatīsu jātassa nicchayopi pavattimattanti tato anaññā kaṇhanīlarattapītasukkaatisukkasaṅkhātā jātiyo .
Tā uttaruttaravisiṭṭhā aññāṇamoharāgadosatatvāsandassanappāyā sukkajāti , antā accantavimuttā avagāhitatvā cāti sukkajātiV2.339 .
‘‘ Dosesu bandhasamaññā ’’ ti vacanato aññāṇādilakkhaṇassa bandhassa jīvato anaññatā .
Aññāṇādidosābhāvato apavaggasiddhīti kāyādayopi nāmarūpamattameva .
Yopi tattha tattha ‘‘ puriso attā jīvo ’’ tiādipariyāyehi vutto attapadattho , sopi yathārahaṃ nāmarūpamattaṃ upādāya paññatto , nāmarūpamattameva vā .
Tena vuttaṃ ‘‘ tepi nāmarūpantogadhabhāvābhāvavasena nicchitā evā ’’ ti .