Rūpanibbattipassanākārakathāvaṇṇanā
700. Sabbesan ti
V2.375 kāmāvacarādiaṇḍajādibhedabhinnānaṃ sabbesaṃ sattānaṃ .
Paṭhamaṃ kammato nibbattati taṃmūlakattā utujādirūpānaṃ .
Parato pavattanakakāyadasakādivasena labbhamānaṃ pabandhattayaṃ , santatisīsaṃ vā sandhāya ‘‘ tisantativasenā ’’ ti vuttaṃ .Dandhaṃ
M2.400 mandaṃ cirena nirodho etassāti dandhanirodhaṃ sattarasacittakkhaṇāyukattā .
Tenāha ‘‘ garuparivattī ’’ ti .
Tenāti tasmā , yasmā ‘‘ tato sīghataraṃ kho , bhikkhave , āyusaṅkhārā khīyantī ’’ ti ( saṃ . ni .2.228) vacanato rūpadhammāpi ittarakālā eva , arūpadhammā pana tehi sātisayaṃ ittarakālā , tasmā āha bhagavāti attho .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vicāritameva .Tehi sadisāti cittassa uppādabhaṅgakkhaṇehi sadisā .
Sabbesampi hi saṅkhārānaṃ uppādabhaṅgakkhaṇesu visadisatā natthi , samānakālāva te .
Ṭhānappattan ti ṭhitikkhaṇappattaṃ .
Tenāti dutiyabhavaṅgacittena .
Vatthurūpaṃ ekassa cittassa nissayo hutvā aññassa na hoti ṭhapetvā maraṇāsannaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ tena saddhin ’’ tiādi .
Evaṃ paṭisandhito paṭṭhāya yāva cuticittassa uppatti , taṃ dassetvā idāni nirodhaṃ dassetuṃ ‘‘ paṭisandhicittassā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha ṭhānakkhaṇeti paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe .
Yāva pavatti nāma atthīti yāva saṃsārappavatti nāma atthi , yāva vā cittassa pavatti nāma atthi .
Asaññūpapattiyañhi natthi cittappavattīti .
Rūpūpapattiyaṃ saṃsedajā opapātikasadisāti opapātikānaṃyeva gahaṇaṃ .
Opapātikānampīti pi -saddena vā saṃsedaje sampiṇḍeti .
Sattasantativasenāti cakkhudasakādīnaṃ sattannaṃ santatisīsānaṃ vasena .
701. Tatthāti kammato rūpapavattiyaṃ .
Nānākkhaṇikakammapaccayabhūtaṃyeva idha kammanti adhippetanti āha ‘‘ kammaṃ nāma kusalākusalacetanā ’’ ti .
Jīvitanavakaṃ cakkhudasakādiantogadhameva katvā ‘‘ samasattatirūpan ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ vā cakkhudasakādi viya sukhapariggahaṃ na hotīti .
Tadevāti yathāvuttaṃ vipākakkhandhakaṭattārūpamāha .
Kammañhi kammajassa janakaṃ , paripācakampi hoti jīvitindriyassa , kammajaggino ca vasena anurakkhaṇasabbhāvato , āhārādipaṭilābhahetutāya upatthambhakanimittato ca .
Tenāha ‘‘ upatthambhakapaccayopi hotī ’’ ti .
Upatthambhakapaccayatā
V2.376 cassa upanissayapaccayavaseneva veditabbā .Kammaṃ paccayo etassāti kammapaccayaṃ , tadeva cittaṃ , taṃ samuṭṭhānaṃ etassāti kammapaccayacittasamuṭṭhānaṃ .
Vipākacetasikānampi kammapaccayacittasamuṭṭhānatā vattabbā , na vā vattabbā kammasamuṭṭhānakammapaccayaggahaṇena gahitattā .
Ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti āhārānugate sarīreti gahetabbaṃ .
Tatrāpīti
M2.401 kammasamuṭṭhānāhārasamuṭṭhānepi ojaṭṭhamake .
Catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭetīti sadisasantativasena catasso vā pañca vā rūpakalāpappavattiyo santāneti .
Bāhirapaccayavisesena pana visadisā bahūpi pavattiyo ghaṭetīti vadanti .Yathā kammapaccayāhārasamuṭṭhāne paveṇighaṭanā , evaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānepīti taṃ dassetuṃ ‘‘ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ettha ca yathā tattha tattha koṭṭhāse paramparappavattiṃ dassentena akammajā dutiyādipavattiyo asambhedena dassitā , evaṃ kammajāhārasamuṭṭhānautuvasena , kammajautusamuṭṭhānāhāravasena , kammapaccayacittajāhārautusamuṭṭhānautuāhāravasena ca sambhedavasenāpi rūpappavatti dassetabbāti vadanti .
Tattha kammajato pavattaāhārā visesapaccayalābhe sati yathāvuttaparimāṇāhi pavattīhi uddhampi pavattiyo na ghaṭentīti na sakkā vattuṃ .
Tathā hi ‘‘ dasa dvādasa vāre pavattiṃ ghaṭetī ’’ ti ( visuddhi .2.703),‘‘ evaṃ dīghampi addhānaṃ anupādinnapakkhe ṭhatvāpi utusamuṭṭhānaṃ pavattati evā ’’ ti ( visuddhi .2.704) ca vakkhati .
702. Janakājanakā matāti purimakā tikoṭṭhāsasaṅgahitā janakā , pacchimakoṭṭhāsikā ‘‘ soḷasā ’’ ti vuttā ajanakāti matā ñātā .
Kusalakiriyatoti kusalato ca kiriyato ca .
Iriyāya kāyikakiriyāya pavattiṭṭhānatāya pathabhāvato iriyāpatho , gamanādi , atthato tadavatthā rūpappavatti .
Kāmañcettha rūpavinimutto iriyāpatho , viññatti ca natthi , tathāpi na sabbaṃ rūpasamuṭṭhāpakacittaṃ iriyāpathūpatthambhakaṃ , viññattivikāruppādakañca hoti .
Yaṃ pana cittaṃ viññattijanakaṃ , taṃ ekaṃsato itarassa janakaṃ avinābhāvato , tathā iriyāpathūpatthambhakaṃ rūpassa .
Etassa visesassa dassanatthaṃ ‘‘ rūpaṃ , iriyāpathaṃ , viññattiñcā ’’ ti samuccayo kato .
Vipākavajjānīti ettha vipākābhiññādvayavajjānīti vattabbaṃ tadaññesaṃyeva sesaggahaṇena gahetabbattā .
Na vā vattabbaṃ sesaggahaṇeneva abhiññācittānampi nivattetabbato .
Na viññattiṃ janayan ti
V2.377 mahaggatakusalādīnaṃ santabhāvena avipphārikabhāvato .
Vipphārikameva hi kāmāvacarakusalādiviññattiṃ samuṭṭhāpeti , iriyāpathūpatthambhakāni pana honti satipi santabhāve jhānavegena saussāhattā , yato tesaṃ javanakiccatā .Pañca bhavaṅgacittānīti
M2.402 sambandho .
Rūpameva janayanti , na iriyāpathaṃ nirussāhasantabhāvena paridubbalabhāvato .
Kiriyāmayacittehi avimissabhavaṅgappavattikāle khandhādisarīrāvayavānaṃ niccalabhāvenāvaṭṭhānaṃ .
Tathā hi abbokiṇṇe bhavaṅge pavattamāne aṅgāni osīdanti paviṭṭhāni viya honti .
‘‘ Dvattiṃsā ’’ ti pana ādinā vuttesu jāgaraṇacittesu vattamānesu aṅgāni upatthaddhāni yathāpavattairiyāpathabhāveneva pavattantīti .Dvepañcaviññāṇāni sabbadubbalatāya rūpaṃ na janenti .
Paṭisandhicittaṃ vatthudubbalatāya .
Khīṇāsavānaṃ cuticittan ti ettha –
‘‘ Kāmāvacarānaṃ pacchimacittassa uppādakkhaṇe yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissati , rūpāvacare arūpāvacare pacchimabhavikānaṃ , ye ca rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti , tesaṃ cavantānaṃ tesaṃ vacīsaṅkhāro nirujjhissati , no ca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhissatī ’’ ti ( yama .2. saṅkhārayamaka .88)–
Pana vacanato aññesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetīti viññāyati .
Na hi rūpasamuṭṭhāpakacittassa gabbhagatatādivibandhābhāve kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpane kāraṇaṃ atthi , na ca yuttaṃ cuto ca cittasamuṭṭhānarūpañcassa pavattati , nāpi ‘‘ cuticittaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī ’’ ti pāḷi atthi ,‘‘ khīṇāsavānan ’’ ti , pana visesanaṃ appaṭisandhikanirodhena nirujjhantassa tesaṃ cuticittassa rūpasamuṭṭhāpanaṃ pākaṭanti katvā katanti daṭṭhabbaṃ .
Soḷasa cittānīti paricchijja gahaṇaṃ tesaṃ rūpajanane ekaṃsato niyametabbattā , aññāni pana bahūni arūpe uppannāni anokāsagatattā rūpaṃ na janentiyeva .
Na ṭhitikkhaṇe , bhaṅgakkhaṇe vā rūpaṃ janentīti sambandho .
Uppādakkhaṇe pana balavaṃ anantarādipaccayalābhato .
Yathā pathavīādayo rūpadhammā cittahetukā cittasamuṭṭhānā , evaṃ vedanādayopīti vuttaṃ ‘‘ cittasamuṭṭhānaṃ nāma tayo arūpino khandhā , saddanavakan ’’ tiādi .
Tenevāha –
‘‘ katame dhammā cittasamuṭṭhānā ?
Vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho kāyaviññatti vacīviññattī ’’ ti ( dha . sa .1201,1535).
Tattha
V2.378 kāyaviññattiādīnaṃ cittasamuṭṭhānatā pariyāyato vuttāti veditabbā tesaṃ anipphannattā .‘‘ Evaṃ vuttaṃ catusamuṭṭhānarūpan ’’ ti iminā ataṃsamuṭṭhānasseva cittajarūpassa cittapaccayatā dassitā .
Yathā pana kammapaccayaṃ dassitaṃ
M2.403 , evaṃ cittapaccaye gayhamāne taṃsamuṭṭhānarūpassa , sahajātavedanādīnañca cittapaccayatā siyā .
Cittasamuṭṭhānacittapaccaye pana asaṅkarato dassetuṃ pacchājātapaccayavaseneva cittapaccayaṃ uddhaṭanti daṭṭhabbaṃ .Cittasamuṭṭhānautuāhārehi kammasamuṭṭhānautuāhārā balavanto hontīti tesaṃ vasena catupañcapavattighaṭanaṃ vuttaṃ , cittasamuṭṭhānānaṃ pana vasena dvattippavattighaṭanaṃ taṃpākatikacittavasena , mahaggatānuttaracittavasena pana bahutarāpi pavattiyo icchitabbā .
Taṃnibbattānaṃ cittajarūpānaṃ uḷārapaṇītabhāvato .
703.‘‘ Upādinnaṃ kammajarūpaṃ paccayaṃ labhitvā ’’ ti etena bahiddhā anupādinnaojā rūpāharaṇakiccaṃ na karotīti dasseti .
Paccayalābho cassa kammajabhūtasannissayatāvasenāti āha ‘‘ tattha patiṭṭhāyā ’’ ti .
Tattha kammapaccayacittasamuṭṭhānādirūpassapi kammamūlakattā siyā kammajapariyāyoti taṃnivattanatthaṃ ‘‘ upādinnan ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Āhārapaccayassa āhāro na kevalaṃ upatthambhakova , atha kho janakopīti dassetuṃ ‘‘ catusamuṭṭhānarūpan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Dasa dvādasa vāre ’’ ti vatvā kathaṃ imasseva dasa dvādasa vāre pavattighaṭanāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘ ekadivasaṃ paribhuttāhāro ’’ tiādi .
Dārakassa sarīraṃ pharitvāti nābhimūlānugatāhi rasaharaṇīhi pharitvā , aññathā jalābuantarike kāye makkhanāvasena na sammāviniyogo āhārassa sambhavatīti .
Upādinnako anupādinnakoti duvidhe āhāre pubbe anupādinnako āhārapaccayaāhāro dassitoti itaraṃ dassetuṃ ‘‘ kammajāhāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Taṃ kammapaccayāhārasamuṭṭhāne vuttanayameva .
Tenāha ‘‘ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭetī ’’ ti .
Āhārapaccayautunopi utupaccayāhārassa viya dasa dvādasa vāre pavattighaṭanā veditabbā .
Vuttanayattā na uddhatanti vadanti .
Sesānan ti kammacittautusamuṭṭhānānaṃ tisantatirūpānaṃ .
Kabaḷīkārāhāro hi aññāhārasamuṭṭhitassa , tisantatirūpānañca upatthambhakavasena attanā uppāditassa janako hutvā paccayo hoti .
Evaṃ āhārapaccayo hontoyeva atthiavigatavasenāpi paccayo hoti , nissayabhāvo pana paṭṭhānanayena natthi .
Āhārapaccayā pavattamānāni rūpāni āhāranissayāni
M2.404V2.379 nāma hontīti suttantanayena vuttoti daṭṭhabbo .
Parato utuno nissayajotanāyapi eseva nayo . 704. Kammasamuṭṭhānādivasena catubbidhāyapi tejodhātuyā rūpuppādane samatthabhāvato ‘‘ utu nāma catusamuṭṭhānā tejodhātū ’’ ti vuttaṃ .
Esa duvidho hotīti esa utu tejodhātubhāvāvisesepi tikkhamandatāvisesena uṇho , sītoti duvidho hoti .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vicāritameva .
Yadipi utu upādinnakena vināpi rūpaṃ samuṭṭhāpeti , indriyabaddhe pana tena vinā tassa rūpuppādanaṃ natthīti āha ‘‘ upādinnakaṃ paccayaṃ labhitvā ’’ ti .
Tenāha ‘‘ catusamuṭṭhāno utū ’’ ti .
Utusamuṭṭhānoyeva hi utu upādinnakena vinā rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Utupaccayaṃ nāma catusamuṭṭhānikaṃ rūpaṃ .
Yañhi utusamuṭṭhānaṃ pannarasavidhaṃ rūpaṃ , yañca tadaññatisantatirūpaṃ , tassa sabbassapi sabhāgo utuupatthambhakapaccayo hotīti .
Yasmā visabhāgo utu himādi viya padumādīnaṃ visadisarūpuppattihetubhūtaṃ purimarūpaṃ vināsentaṃ viya hoti , tasmā sabhāgaṃ , visabhāgañca ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘ utu catusamuṭṭhānikarūpānaṃ pavattiyā ca vināsassa ca paccayo hotī ’’ ti .
Dīghampi addhānan ti ‘‘ dasa dvādasa vāre ’’ ti aññassa vuttaparicchedato dīghampi kālaṃ .
Utu hi sabhāgasantativasena laddhapaccayaṃ ciratarampi kālaṃ sadisākāraṃ rūpappavattiṃ santāneti upādinnakasannissayena vinā , pageva itarathā .
Tenāha ‘‘ anupādinnapakkhe ṭhatvāpī ’’ ti , maṃsavinimuttakesalomanakhacammakhilatilakādivasena jīvamānasarīre aññattha matakaḷevarādivasenāti adhippāyo .
Rūpassa nibbattiyā diṭṭhāya tassa bhaṅgopi diṭṭhoyeva hoti ittarakālattā dhammappavattiyāti āha ‘‘ nibbattiṃ passanto kālena rūpaṃ sammasati nāmā ’’ ti .
Na hi nibbattimattadassanaṃ sammasanaṃ nāma hoti , udayabbayadassanañca adhikatanti .
Esa nayo ito paresupi nibbattiggahaṇesu .