Pariññādikiccakathāvaṇṇanā
839. Saccābhisamayakālasmin ti catunnaṃ ariyasaccānaṃ paṭivijjhanakkhaṇe .
Vuttānīti ‘‘ dukkhaṃ pariññeyyan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .5.1099),‘‘ yo , bhikkhave , dukkhaṃ passatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .5.1100) ca vuttāni .
Yathāsabhāvenāti aviparītasabhāvena .
‘‘ Jānitabbānī ’’ ti vatvā tesaṃ jānanavidhiṃ upamāvasena aṭṭhakathāyaṃ tāva vuttanayena dassetuṃ ‘‘ vuttaṃ hetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yathā padīpotiādi ekassa ñāṇassa ekakkhaṇe cattāri kiccāni kathaṃ sambhavanti .
Na hi tādisaṃ kiñci loke diṭṭhaṃ atthi , na ca vacanaṃ labbhatīti antolīnacodanaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘‘ pariññābhisamayenā ’’ ti .
Anavasesato paricchijja jānanasaṅkhātena paṭivijjhanena abhisameti asammohavasena paṭivijjhati .
Pahānābhisamayenāti samucchedappahānasaṅkhātena paṭivijjhanena asammohato abhisameti .
Maggaṃ bhāvanābhisamayenāti maggañāṇaṃ sammāsaṅkappādisesamaggaṃ sahajātādipaccayatāvasena bhāvanābhisamayena .
Abhisameti pubbabhāgabhāvanāsambhūtena ariyamaggabhāvanāsaṅkhātena paṭivijjhanena abhisameti aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ asammohato
V2.474 paṭivijjhati .
Maggañāṇañhi sampayuttadhammesu sammohaṃ viddhaṃsentaṃ attanipi sammohaṃ viddhaṃsetiyeva .
Nirodhan ti nibbānaṃ .
Sacchikiriyābhisamayenāti paccakkhakaraṇasaṅkhātena paṭivijjhanena .
PāpuṇātītiM2.504 adhigacchati .
Svāyaṃ adhigamo dassanapaṭivedhoti āha ‘‘ passati paṭivijjhatī ’’ ti .‘‘ Nirodhaṃ … pe … paṭivijjhatī ’’ ti etena nirodhasaccamekaṃ ārammaṇapaṭivedhena cattāripi saccāni asammohapaṭivedhena maggañāṇaṃ paṭivijjhatīti evaṃ yuttivasena vibhāvitaṃ ekapaṭivedhaṃ āgamenapi sādhetuṃ ‘‘ vuttampi cetan ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Sabbaṃ veditabban ’’ ti iminā ‘‘ yo dukkhasamudayaṃ passati , so dukkhampi passatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .5.1100) āgataṃ samudayaṃ saccādimūlakaṃ yojanaṃ saṅgaṇhāti .
Na cetaṃ kālantaradassanaṃ sandhāya vuttaṃ , atha kho ekapaṭivedhamevāti dassentena ‘‘ maggasamaṅgissa ñāṇaṃ , dukkhepetaṃ ñāṇan ’’ tiādinā ( vibha .794; paṭi . ma .1.109) aparaṃ suttapadaṃ ānītaṃ .
Tathā hi ‘‘ yo nu kho , āvuso , dukkhaṃ passati , dukkhasamudayampi so passati … pe … paṭipadampi so passatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1100) ekasaccadassanasamaṅgino aññasaccadassanasamaṅgibhāvavicāraṇāya tamatthaṃ sādhetuṃ āyasmatā gavampati ttherena vuttaṃ , paccekañca saccattayadassanayojanā katā .
Aññathā kamābhisamaye purimadiṭṭhassa puna adassanato samudayādiṃ passato dukkhādidassanaṃ puna avattabbaṃ siyā , vuccamāne ca sabbadassanaṃ dassanantaraparamanti dassanānuparamo eva siyāti .
Nissayabhāvahetutāya dukkhapariññāya vaṭṭijhāpanasadisatā , paṭipakkhaviddhaṃsanatāya samudayappahānassa andhakāravidhamanasadisatā , ñāṇālokaparibrūhanatāya maggabhāvanāya ālokaviddhaṃsanasadisatā , tena tena maggena yathā yathā nirodhassa sacchikiriyā , tathā tathā kilesasnehapariyādānaṃ hotīti nirodhasacchikiriyāya snehapariyādānasadisatā kāraṇūpacārena vuttā .
840. Obhāsetīti pakāseti .
Kilesapaṭippassaddhin ti sabbakilesadarathapariḷāhavūpasamabhāvato kilesānaṃ paṭippassaddhibhūtaṃ .
841. Appetīti
V2.475 pappoti .
Dukkhapariññāya sakkāyatīrasamatikkamabhāvato orimatīrappahānasadisatā , maggabhāvanāya sattattiṃsabodhipakkhiyadhammāvahanatāya bhaṇḍavahanasadisatā . 842. Pavattaṃ
M2.505 ñāṇaṃ assāti pavattañāṇo , maggo .
Assa maggassa .
Tathaṭṭhenāti tathasabhāvena , pīḷanādiaviparītasabhāvenāti attho .
Ekapaṭivedhānīti ekajjhaṃ paṭivijjhitabbākārāni .Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā buddhānussativaṇṇanāyaṃ ( visuddhi . mahāṭī .1.144) vuttameva .
Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā buddhānussativaṇṇanāyaṃ ( visuddhi . mahāṭī .1.144) vuttameva .
Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā buddhānussativaṇṇanāyaṃ ( visuddhi . mahāṭī .1.144) vuttameva .
Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā buddhānussativaṇṇanāyaṃ ( visuddhi . mahāṭī .1.144) vuttameva .
Ekasaṅgahitānīti ekeneva saṅgahitāni .
Kena ?
Tathaṭṭhena , saccaṭṭhenāti attho .
Yaṃ ekasaṅgahitan tiādi ñāṇassa ekapaṭivedhadassanaṃ .
Maggañāṇañhi nirodhameva ārammaṇaṃ karontampi yo so dukkhādīsu tacchāvipallāsabhūtabhāvasaṅkhāto saccaṭṭho , tappaṭicchādakasammohaviddhaṃsanena taṃ yāthāvato paṭivijjhantaṃ paccakkhaṃ karontameva pavattati .
Yato aparabhāge pīḷanādayo soḷasapi saccaṭṭhā ariyassa hatthāmalakaṃ viya yāthāvato upaṭṭhahanti .
843. Atthāti ñāṇena araṇīyato atthāti laddhasamaññā ākārā .
Aññasaccadassanavasenāti samudayādisaccantaradassanavasena .
Āvibhāvatoti pakāsabhāvato .
Idaṃ vuttaṃ hoti – ye ākārā dukkhādīsu sabhāvavasena , saccantaradassanavasena ca āvibhavanti , te pīḷanādayo cattāroyevāti soḷaseva vuttā , na aññeti .
Ayamattho idhādhippetoti kathamidaṃ viññāyatīti āha ‘‘ tattha katamaṃ dukkhe ñāṇan ’’ tiādi .
Tenetaṃ dasseti – yasmā pāḷiyaṃ visuṃ visuṃ ārammaṇakaraṇavasenapi saccañāṇaṃ vuttaṃ kiccanibbattivasenapi , tasmā viññāyati ‘‘ sabhāvato , saccantaradassanato ca saccānaṃ ākārā āvibhavantī ’’ ti .
Kiccanibbattivasena dassanaṃ āvibhāvato dassanasadisanti taṃ anāmasitvā itarameva dassento ‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .
Tatthāti tesu dvīsu dassanesu .
Āyūhitan ti piṇḍavasena nibbattitaṃ .
Yañhi kiñci paccayuppannaṃ nāma , sabbaṃ taṃ samuditameva nibbattatīti .
Saṅkhatan ti paccayantarehi samecca sambhūya kataṃ .
Rāsikatan ti puñjakataṃ .
Anekameva hi paccayuppannaṃ ekajjhaṃ
V2.476 nibbattamānaṃ attano paccayehi rāsikataṃ viya hotīti .
Tasmāti samudayena āyūhitattā .
Assāti dukkhasaccassa .Yasmiṃ santāne uppanno
M2.506 , tassa kilesasantāpaharo .
Sayampi kilesapariḷāhābhāvato susītalo .
Santāpaṭṭho āvibhavati uḷāradassanena tadaññassa anuḷārabhāvo viyāti dassento āha ‘‘ āyasmato ’’ tiādi .Avipariṇāmadhammassa niccasabhāvassa vattabbameva natthi paṭipakkhato āvibhavanākārassa sukhasiddhito .
Nidānaṭṭho āvibhavati idamassa nidadātīti .
Saṃyogapalibodhaṭṭhā paṭipakkhavasena āvibhavanākārāti dassento āha ‘‘ visaṃyogabhūtassā ’’ tiādi .
Kilesadukkhehi saṃyojanaṭṭho saṃyogaṭṭho .
Saṃsāracārake palibuddhanaṭṭho palibodhaṭṭho .
Kilesasaṅgaṇikādivasena avivekabhūtassa .
Vivekaṭṭho upadhivivekatā .
Sabbasaṅkhāravivittatā asaṅkhatabhāvoti evaṃ acchariyabbhutasabhāvopi ariyamaggo saṅkhato eva , ayameva ca eko asaṅkhatoti nirodhassa asaṅkhatabhāvo supākaṭo hoti .
Dukkhaṃ visaṃ maraṇadhammato tassa agadabhūtaṃ amataṃ nibbānaṃ .
‘‘ Maggo ’’ ti sambhāvetabbataṃ patto sukhumasantabhāvena upaṭṭhito nikantibhūtopi nāyaṃ samudayo hetu nibbānassa pattiyā .
Ayaṃ ariyamaggo hetūti maggāmaggañāṇadassane vuttanayena maggassa hetuṭṭho āvibhavati .
Nirodhadassanenāti ativiya nipuṇassa paramagambhīrassa nirodhasaccassa dassanena .
Tenāha ‘‘ paramasukhumānī ’’ tiādi .
Dukkhadassanenāti ativiya ādīnavappattiyā vipulatarādīnavassa dukkhasaccassa dassanena .
Tappaṭipakkhato ādhipateyyaṭṭho .
Tenāha ‘‘ anekarogātura … pe … uḷārabhāvo viyā ’’ ti .
Evamete yathārahaṃ anvayato , byatirekato ca saccesu āvibhavanākārā vibhāvitā .
Ekekassāti ekekassa atthassa , pīḷanāyūhananissaraṇaniyyānaṭṭhe sandhāyāha .
Tiṇṇaṃ tiṇṇan ti saṅkhatādiatthe .
Ye pana vādino .
Nānābhisamayan ti nānāñāṇena abhisamayaṃ , catunnaṃ saccānaṃ nānākkhaṇe nānāñāṇena paṭivijjhananti attho .
Yadi hi maggañāṇassa catūsu saccesu nānābhisamayo siyā , dukkhadassanādīhi paṭhamamaggādīhi pahātabbānaṃ saṃyojanattayādīnaṃ
M2.507 ekadesappahānaṃ āpajjati .
Tathā ca sati ekadesasotāpattimaggaṭṭhatādippasaṅgo .
TaṃtaṃdassanānantarañcaV2.477 taṃtaṃphalena bhavitabbanti taṃtaṃpaheyyakilesapaṭippassaddhibhūtānaṃ phalānaṃ maggānaṃ viya catukkatā siyā .
Tathā ca sati ekadesasotāpannatādippasaṅgo .
Kiñca bhiyyo – yadi maggañāṇassa nānābhisamayo siyā , aññena ñāṇena dukkhaṃ passati .
Aññena samudayaṃ , aññena nirodhaṃ , aññena maggaṃ , evaṃ sati maggakiccaṃ aparipuṇṇameva siyā .
Maggadassanena hi dvayagati , teneva vā tassa dassanaṃ , aññena vāti .
Tattha paṭhamo tāva pakkho na yujjati attani pavattiyā asambhavato .
Na hi teneva aṅgulaggena tameva parāmasituṃ sakkā .
Atha aññena anavaṭṭhānappasaṅgo ‘‘ yena maggaṃ passati , sopi maggo .
Tampi yena passati , sopi maggo ’’ ti .
Tasmā ekābhisamayato yathāvutto asammohapaṭivedhova yutto .
Apica paricchinditabbaṃ , samucchinditabbañca saccadvayaṃ ārabbha pavattamānassa maggañāṇassa paricchindanasamucchindanāni na sambhavanti tato anissaraṇato .
Na hi dukkhapariññāsamudayappahānāni dukkhasamudayasaccārammaṇena ñāṇena kātuṃ sakkuṇeyyāni .
Nibbānārammaṇena pana tattha , itaradvaye ca sammohaṃ viddhaṃsentena sakkā kātunti ekābhisamayo eva yutto .
Ayaṃ pana attho pāḷiyaṃ āgato evāti ‘‘ tesaṃ uttaraṃ abhidhamme kathāvatthusmiṃ vuttamevā ’’ ti .Pariññādippabhedakathāvaṇṇanā