Cutūpapātañāṇakathāvaṇṇanā
411. Cutiyāti
V2.53 cavane .
Upapāteti upapajjane .
Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ , cutikkhaṇasāmantā , upapattikkhaṇasāmantā cāti vuttaṃ hoti .
Tathā hi vakkhati ‘‘ ye pana āsannacutikā ’’ tiādi ( visuddhi .2.411).
Dibbacakkhuñāṇeneva sattānaṃ cuti ca upapatti ca ñāyatīti āha ‘‘ dibbacakkhuñāṇatthanti vuttaṃ hotī ’’ ti .Dibbasadisattātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .
Ayaṃ pana viseso – tattha ‘‘ sotadhātū ’’ ti padaṃ apekkhitvā itthiliṅgavasena vuttaṃ , idha napuṃsakaliṅgavasena vattabbaṃ .
Tattha ca ālokapariggahena payojanaṃ natthi , idha atthīti vuttaṃ ‘‘ ālokapariggahena mahājutikattāpi dibban ’’ ti , kasiṇālokānuggahena pattabbattā , sayaṃ ñāṇālokapharaṇabhāvena ca mahājutikabhāvatoti attho .
Mahājutikampi hi ‘‘ dibban ’’ ti vuccati ‘‘ dibbamidaṃ byamhan ’’ tiādīsu .
Mahāgatikattāti mahanīyagamanattā , vimhayanīyapavattikattāti attho .
Vimhayanīyā hissa pavatti tirokuṭṭādigatarūpadassanato .
‘‘ Dibbasadisattā ’’ ti ca hīnūpamādassanaṃ devatānaṃ dibbacakkhutopi imassa mahānubhāvattā .
Tena dibbacakkhulābhāya yogino parikammakaraṇaṃ tappaṭipakkhābhibhavassa atthato tassa vijayicchā nāma hoti , dibbacakkhulābhī ca iddhimā devatānaṃ vacanaggahaṇakkhamanadhammadānavasena mahāmoggallānattherādayo viya dānaggahaṇalakkhaṇe , vohāre ca pavatteyyāti evaṃ vihāravijayicchāvohārajutigatisaṅkhātānaṃ atthānaṃ vasena imassa abhiññāñāṇassa dibbacakkhubhāvasiddhito
M2.57 .
Saddavidū ca tesu eva atthesu divu-saddaṃ icchantīti vuttaṃ ‘‘ taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabban ’’ ti .Dassanaṭṭhenāti rūpadassanabhāvena .
Cakkhunā hi sattā rūpaṃ passanti .
Yathā maṃsacakkhu viññāṇādhiṭṭhitaṃ samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya pavattati , na tathā idaṃ .
Idaṃ pana sayameva tato sātisayaṃ cakkhukiccakārīti āha ‘‘ cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhū ’’ ti .
‘‘ Diṭṭhivisuddhihetuttā ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ yo hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti parato upapattiyā adassanato etthevāyaṃ satto ucchinno , evamitarepīti .
Navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti lābhī adhiccasamuppattiko viya .
Buddhaputtā passantiyevāti uttarapadāvadhāraṇaṃ , na purimapadāvadhāraṇaṃ .
Evaṃ hi jayaddisajātakā dīhi avirodho siddho hoti .
Manussānaṃ
V2.54 idanti mānusakaṃ , manussānaṃ gocarabhūtaṃ rūpārammaṇaṃ .
Tadaññassa pana dibbatirohitātisukhumādibhedassa rūpassa dassanato atikkantamānusakaṃ .
Evarūpañca manussūpacāraṃ atikkantaṃ nāma hotīti āha ‘‘ manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanenā ’’ ti .
Evaṃ visayamukhena dassetvā idāni visayīmukhena dassetuṃ ‘‘ mānusakaṃ vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatthāpi maṃsacakkhātikkamo tassa kiccātikkameneva daṭṭhabbo .Dibbacakkhunāti dibbacakkhuñāṇenapi .
Daṭṭhuṃ na sakkā khaṇassa atiittaratāya atisukhumatāya kesañci rūpassa .
Apica dibbacakkhussa paccuppannaṃ rūpārammaṇaṃ , tañca purejātapaccayabhūtaṃ , na ca āvajjanaparikammehi vinā mahaggatassa pavatti atthi , nāpi uppajjamānameva rūpaṃ ārammaṇapaccayo bhavituṃ sakkoti , bhijjamānaṃ vā .
Tasmā ‘‘ cutūpapātakkhaṇe rūpaṃ dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā ’’ ti suvuttametaṃ .
Yadi dibbacakkhuñāṇaṃ rūpārammaṇameva , atha kasmā ‘‘ satte passatī ’’ ti vuttanti ?
Yebhuyyena sattasantānagatarūpadassanato evaṃ vuttaṃ .
Sattagahaṇassa vā kāraṇabhāvato vohāravasena vuttantipi keci .
Te cavamānāti adhippetāti sambandho .
Evarūpeti na cutūpapātakkhaṇasamaṅginoti adhippāyo .
Mohūpanissayaṃ nāma kammaṃ nihīnaṃ nihīnaphalaṃ hotīti āha ‘‘ mohanissandayuttattā ’’ ti .
Tabbiparīteti tassa hīḷitādibhāvassa viparīte
M2.58 , ahīḷite anohīḷite anoññāte anavaññāte cittīkateti attho .Suvaṇṇeti sundaravaṇṇe .
Dubbaṇṇeti asundaravaṇṇe .
Sā panāyaṃ suvaṇṇadubbaṇṇatā yathākkamaṃ kammassa adosadosūpanissayatāya hotīti āha ‘‘ adosanissandayuttattā ’’ tiādi .
Sundaraṃ gatiṃ gatā sugatāti āha ‘‘ sugatigate ’’ ti , sugatiṃ upapanneti attho .
Alobhajjhāsayā sattā vadaññū vigatamaccherā alobhūpanissayena kammunā subhagā samiddhā hontīti āha ‘‘ alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane ’’ ti .
Dukkhaṃ gatiṃ gatā duggatāti āha ‘‘ duggatigate ’’ ti .
Lobhajjhāsayā sattā luddhā maccharino lobhūpanissayena kammunā duggatā durupetā hontīti āha ‘‘ lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne ’’ ti .
Upacitan ti phalāvahabhāvena kataṃ .
Yathā kataṃ hi kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti , tathā kataṃ upacitaṃ .
Cavamānetiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttan ti visayamukhena visayībyāpāramāha .
Purimehīti vā ‘‘ dibbena cakkhunā ’’ tiādīni padāni sandhāya vuttaṃ .
Ādīhīti ettha ca -saddo luttaniddiṭṭho
V2.55 .
Tasmā ‘‘ dibbena … pe … passatī ’’ ti imehi ,‘‘ cavamāne ’’ tiādīhi ca dibbacakkhukiccaṃ vuttanti attho .
Iminā pana padenāti ‘‘ yathākammūpage satte pajānātī ’’ ti iminā vākyena .Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu , dibbacakkhuñāṇalābhīti adhippāyo .
So ca dibbacakkhuñāṇalābhī nerayike ca satte paccakkhato disvā ṭhito .
Evaṃ manasi karotīti tesaṃ nerayikānaṃ nirayasaṃvattaniyassa kammassa ñātukāmatāvasena pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya parikammavasena manasi karoti .
Kiṃ nu khotiādi manasikāravidhidassanaṃ .
Evaṃ pana parikammaṃ katvā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhitassa taṃ kammaṃ ārammaṇaṃ katvā āvajjanaṃ uppajjati , tasmiṃ niruddhe cattāri , pañca vā javanāni javantītiādi sabbaṃ vuttanayameva .
‘‘ Visuṃ parikammaṃ nāma natthī ’’ ti idaṃ pana dibbacakkhuñāṇena vinā yathākammūpagañāṇassa visuṃ parikammaṃ natthīti adhippāyena vuttaṃ .
Evañcetaṃ icchitabbaṃ , aññathā yathākammūpagañāṇassa mahaggatabhāvo eva na siyā .
Devānaṃ dassanepi eseva nayo .
Nerayikadevaggahaṇaṃ cettha nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ .
Ākaṅkhamāno hi dibbacakkhulābhī
M2.59 aññagatikesupi evaṃ paṭipajjatiyeva .
Tathā hi vakkhati ‘‘ apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpetī ’’ ti ( visuddhi .2.411),‘‘ sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhatī ’’ ti ( visuddhi .2.411) ca .Taṃ nirayasaṃvattaniyaṃ kammaṃ ārammaṇaṃ etassāti taṃkammārammaṇaṃ .
Phārusakavanādīsūti ādi -saddena cittalatāvanādīnaṃ saṅgaho .
Yathā cimassāti yathā ca imassa yathākammūpagañāṇassa visuṃ parikammaṃ natthi , evaṃ anāgataṃsañāṇassapīti visuṃ parikammābhāvaṃ nidasseti .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ dibbacakkhupādakāneva hi imānī ’’ ti .
Tatrāyamadhippāyo – yathā dibbacakkhulābhī nirayādiabhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā , nerayikādike satte disvā tehi pubbe āyūhitaṃ nirayasaṃvattaniyādikaṃ kammaṃ tādisena samādānena , tajjena ca manasikārena parikkhate citte yāthāvato jānāti , evaṃ yassa yassa sattassa samanantarā anāgataṃ attabhāvaṃ ñātukāmo taṃ taṃ odissa ālokaṃ vaḍḍhetvā tena tena atīte , etarahi vā āyūhitaṃ tassa nibbattakaṃ kammaṃ yathākammūpagañāṇena disvā tena nibbattetabbaṃ anāgataṃ attabhāvaṃ ñātukāmo tādisena samādānena , tajjena ca manasikārena parikkhate citte yāthāvato jānāti .
Eseva nayo tato paresupi
V2.56 attabhāvesu .
Etaṃ anāgataṃsañāṇaṃ nāma .
Yasmā etaṃ dvayaṃ dibbacakkhuñāṇe satiyeva sijjhati , nāsati .
Tena vuttaṃ ‘‘ imāni dibbacakkhunā saheva ijjhantī ’’ ti .Kāyena duṭṭhu caritaṃ , kāyato vā uppannaṃ kilesapūtikattā duṭṭhaṃ caritaṃ kāyaduccaritanti evaṃ yojetabbo .
Kāyoti cettha copanakāyo adhippeto .
Kāyaviññattivasena pavattaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ kāyaduccaritan ti .
Itaresūti vacīmanoduccaritesu .
Yasmiṃ santāne kammaṃ katūpacitaṃ , asatissa antarupacchede vipākārahabhāvassa avigacchanato so tena sahitoyevāti vattabboti āha ‘‘ samannāgatāti samaṅgībhūtā ’’ ti .
‘‘ Anatthakāmā hutvā ’’ ti etena mātāpitaro viya puttānaṃ , ācariyupajjhāyā viya ca nissitakānaṃ atthakāmā hutvā garahakā upavādakā na hontīti dasseti .
Guṇaparidhaṃsanenāti vijjamānānaṃ guṇānaṃ viddhaṃsanena , vināsanenāti attho .
Nanu ca
M2.60 antimavatthunāpi upavādo guṇaparidhaṃsanamevāti ?
Saccametaṃ .
Guṇāti panettha jhānādivisesā uttarimanussadhammā adhippetāti sīlaparidhaṃsanaṃ visuṃ gahitaṃ .
Tenāha ‘‘ natthi imesaṃ samaṇadhammo ’’ tiādi .
Samaṇadhammoti ca sīlasaṃyamaṃ sandhāya vadati .
Jānaṃ vāti yaṃ upavadati , tassa ariyabhāvaṃ jānanto vā .
Ajānaṃ vāti ajānanto vā .
Jānanaṃ ajānanaṃ cettha appamāṇaṃ , ariyabhāvo eva pamāṇaṃ .
Tenāha ‘‘ ubhayathāpi ariyūpavādova hotī ’’ ti .
‘‘ Ariyo ’’ ti pana ajānato aduṭṭhacittasseva tattha ariyaguṇābhāvaṃ pavedentassa guṇaparidhaṃsanaṃ na hotīti tassa ariyūpavādo natthīti vadanti .
Satekicchaṃ pana hoti khamāpanena , na anantariyaṃ viya atekicchaṃ .Rujjhatīti tudati , dukkhaṃ vedanaṃ uppādetīti attho .
Tan ti taṃ theraṃ , taṃ vā kiriyaṃ .
Jānanto eva thero ‘‘ atthi te , āvuso , patiṭṭhā ’’ ti pucchi .
Itaropi saccābhisamayo sāsane patiṭṭhāti āha ‘‘ sotāpanno ahan ’’ ti .
Thero taṃ karuṇāyamāno ‘‘ khīṇāsavo tayā upavadito ’’ ti attānaṃ āvikāsi .
Sace navakatarā honti tasmiṃ vihāre bhikkhū .
Sammukhā akhamāpentepīti purato khamāpane asambhavantepi .
‘‘ Akhamante ’’ ti vā pāṭho .
Taṃ sotāpannassa vasena veditabbaṃ .
Parinibbutamañcaṭṭhānan ti pūjākaraṇaṭṭhānaṃ sandhāyāha .
Samādātabbaṭṭhena
V2.57 samādānāni , kammāni samādānāni yesaṃ , te kammasamādānā , micchādiṭṭhivasena kammasamādānā , hetuatthaṃ vā antogadhaṃ katvā micchādiṭṭhivasena pare kammesu samādāpakā micchādiṭṭhikammasamādānā .
Tayimamatthaṃ dassento ‘‘ micchādiṭṭhivasenā ’’ tiādimāha .
Sīlasampannotiādi paripakkindriyassa maggasamaṅgino vasena vuttaṃ .
Aggamaggaṭṭhe pana vattabbameva natthi .
Aññan ti arahattaṃ .
Evaṃsampadan ti yathā taṃ avassambhāvī , evamidampīti attho .
Taṃ vācaṃ appahāyātiādīsu ariyūpavādaṃ sandhāya ‘‘ puna evarūpiṃ vācaṃ na vakkhāmī ’’ ti vadanto vācaṃ pajahati nāma ,‘‘ puna evarūpaṃ cittaṃ na uppādessāmī ’’ ti cintento cittaṃ pajahati nāma ,‘‘ puna evarūpiṃ diṭṭhiṃ na gaṇhissāmī ’’ ti pajahanto diṭṭhiṃ pajahati nāma , tathā akaronto neva pajahati , na paṭinissajjati .
YathābhataṃM2.61 nikkhitto , evaṃ nirayeti yathā nirayapālehi āharitvā niraye ṭhapito , evaṃ niraye ṭhapitoyevāti attho .
Micchādiṭṭhivasena akattabbaṃ nāma pāpaṃ natthi , yato saṃsārakhāṇubhāvopi nāma hotīti āha ‘‘ micchādiṭṭhiparamāni , bhikkhave , vajjānī ’’ ti .‘‘ Ucchinnabhavanettiko , bhikkhave , tathāgatassa kāyo tiṭṭhati , ayañceva kāyo , bahiddhā ca nāmarūpan ’’ ti ( dī . ni .1.147) evamādīsu viya idha kāya-saddo khandhapañcakavisayoti āha ‘‘ kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā ’’ ti .
Avītarāgassa maraṇato paraṃ nāma bhavantarūpādānamevāti āha ‘‘ paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattikkhandhaggahaṇe ’’ ti .
Yena tiṭṭhati , tassa upacchedeneva kāyo bhijjatīti āha ‘‘ kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā ’’ ti .
Eti imasmā sukhanti ayo , puññanti āha ‘‘ puññasammatā ayā ’’ ti .
Ayanti etasmā sukhānīti āyo , puññakammādisukhasādhanaṃ .
Tenāha ‘‘ sukhānaṃ vā āyassa abhāvā ’’ ti .
Iyati assādiyatīti ayo , assādoti āha ‘‘ assādasaññito ayo ’’ ti .
Nāgarājādīnan ti ādi -saddena supaṇṇādīnaṃ saṅgaho .
Asurasadisan ti petāsurasadisaṃ .
Soti asurakāyo .
Sabbasamussayehīti sabbehi sampattisamussayehi .
Vuttavipariyāyenāti ‘‘ suṭṭhu caritaṃ , sobhanaṃ vā caritaṃ anavajjattā ’’ tiādinā ‘‘ kāyaduccaritenā ’’ tiādīnaṃ padānaṃ vuttassa atthassa vipariyāyena .
Nigamanavacanaṃ
V2.58 vuttassevatthassa puna vacananti katvā .
Ayamettha saṅkhepatthoti ‘‘ dibbena cakkhunā … pe … passatī ’’ ti ettha ayaṃ yathāvutto saṅkhepattho . 412. Kasiṇārammaṇan ti aṭṭhannampi kasiṇānaṃ vasena kasiṇārammaṇaṃ .
Sabbākārenāti ‘‘ cuddasavidhena cittaparidamanena aṭṭhaṅgasamannāgamena bhūmipādapadamūlasampādanenā ’’ ti iminā sabbappakārena .
Abhinīhārakkhamaṃ dibbacakkhuñāṇābhimukhaṃ pesanārahaṃ pesanayoggaṃ katvā .
Āsannaṃ kātabban ti dibbacakkhuñāṇuppattiyā samīpabhūtaṃ kātabbaṃ .
Tattha upacārajjhānaṃ paguṇataraṃ katvā ārammaṇañca vaḍḍhetabbaṃ .
Tenāha ‘‘ upacārajjhānagocaraṃ katvā
M2.62 vaḍḍhetvā ṭhapetabban ’’ ti .Tatthāti tasmiṃ vaḍḍhite kasiṇārammaṇe .
Appanāti jhānavasena appanā .
Na hi akataparikammassa abhiññāvasena appanā ijjhati .
Tenāha ‘‘ pādakajjhānanissayaṃ hotī ’’ ti , pādakajjhānārammaṇaṃ hotīti attho .
Na parikammanissayan ti parikammassa taṃ kasiṇārammaṇaṃ apassayo na hoti .
Tathā sati rūpadassanaṃ na siyā .
Imesūti yathāvuttesu tejokasiṇādīsu tīsu kasiṇesu .
Uppādetvāti upacārajjhānuppādanena uppādetvā .
Upacārajjhānapavattiyā hi saddhiṃ paṭibhāganimittuppatti .
Tatthāti kasiṇaniddese .
Antoyeva rūpagataṃ passitabbaṃ na bahiddhā vikkhepāpattihetubhāvato .
Parikammassa vāro atikkamatīti idha parikammaṃ nāma yathāvuttakasiṇārammaṇaṃ upacārajjhānaṃ , taṃ rūpagataṃ passato na pavattati .
Kasiṇālokavasena ca rūpagatadassanaṃ , kasiṇāloko ca parikammavasenāti tadubhayampi parikammassa appavattiyā na hoti .
Tenāha ‘‘ tato āloko antaradhāyati , tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissatī ’’ ti .
Rūpagataṃ passato parikammassa vāro atikkamati , parikammamatikkantassa kasiṇārammaṇaṃ ñāṇaṃ na hotīti rūpagataṃ na dissati , kathaṃ pana paṭipajjitabbanti āha ‘‘ athānenā ’’ tiādi .
Evaṃ anukkamenāti punappunaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā tato tato vuṭṭhāya abhiṇhaṃ ālokassa pharaṇavasena āloko thāmagato hoti ciraṭṭhāyī .
Tathā ca sati tattha sucirampi rūpagataṃ passateva .
Tena vuttaṃ ‘‘ ettha āloko … pe … hotī ’’ ti .
Svāyamattho tiṇukkūpamāya vibhāvetabboti dassento āha ‘‘ rattiṃ tiṇukkāyā ’’ tiādi .
Tattha punappunaṃ pavesanan ti punappunaṃ pādakajjhānasamāpajjanaṃ .
Thāmagatālokassa
V2.59 yathāparicchedena ṭhānan ti yattakaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā kasiṇaṃ vaḍḍhitaṃ , thāmagatassa ālokassa tattakaṃ pharitvā avaṭṭhānaṃ .Anāpāthagatan ti āpāthagamanayogyassa vasena vuttaṃ .
Antokucchigatādi pana tadabhāvato tena visesitabbameva .
Tadevāti dibbacakkhumeva
M2.63 .
Etthāti etesu rūpamārabbha pavattacittesu .
Rūpadassanasamatthan ti rūpaṃ sabhāvato vibhāvanasamatthaṃ cakkhuviññāṇaṃ viya .
Pubbabhāgacittānīti āvajjanaparikammasaṅkhātāni pubbabhāgacittāni .
Tāni hi ārammaṇaṃ karontānipi na yāthāvato taṃ vibhāvetvā pavattanti āvajjanasampaṭicchanacittāni viya .Taṃ panetaṃ dibbacakkhu .
Paripanthoti antarāyiko .
Jhānavibbhantakoti jhānummattako jhānabhāvanāmukhena ummādappatto .
Appamattena bhavitabban ti ‘‘ dibbacakkhu mayā adhigatan ’’ ti santosaṃ anāpajjitvā vipassanānuyogavasena vā saccābhisamayavasena vā appamattena bhavitabbaṃ .
‘‘ Evaṃ passitukāmenā ’’ tiādinā dibbacakkhussa nānāvajjanaparikammañceva dibbacakkhuñāṇañca dassitaṃ , na tassa uppattikkamoti taṃ dassetuṃ ‘‘ tatrāyan ’’ tiādi vuttaṃ .
Taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva .
Cutūpapātañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .