Issues
Select Version
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Nibbānakathā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

557. Nattheva nibbānan ti yadi sāmaññato paṭiññā , attanā adhippetanibbānassapi abhāvo āpajjati , tathā sati paṭiññāvirodho . Atha parābhimataṃ nibbānaṃ pati , evaṃ sati dhammiasiddhi , tato ca nissayāsiddho hetu . Anupalabbhanīyatoti kiṃ paccakkhato , udāhu anumānato ? Purimasmiṃ pakkhe cakkhādīhi anekantikatā , dutiyasmiṃ paraṃ pati asiddho hetu .
Tenāha ‘‘ na , upāyena upalabbhanīyato ’’ tiādi . Tattha yathā cetopariyañāṇalābhino eva ariyā paresaṃ lokuttaracittaṃ jānanti , tatthāpi ca arahā eva sabbesaṃ , na sabbe , evaṃ nibbānampiM2.206V2.194 sīlasamādhipaññāsaṅkhātasammāpaṭipattibhūtena upāyena upalabbhatīti atthavacanaṃ cetaṃ daṭṭhabbaṃ , na payogavacanaṃ . Taṃ parato āvi bhavissati .
558. Natthīti na vattabbaṃ , ariyehi upalabbhanīyatoti adhippāyo . Saṃsārato saṃviggamānasā sammāpaṭipattiyā nibbānaṃ adhigacchantīti sabbasamayasiddhoyaṃ nayo .
Tattha sāsanikameva nissāya vadati ‘‘ paṭipattiyā vañcubhāvāpajjanato ’’ ti . Tenāha ‘‘ asati hī ’’ tiādi . Sammādiṭṭhipurejavāyāti sammādiṭṭhipubbaṅgamāya . Pubbaṅgamatā cassā padhānabhāvato . Tathā hi sā paṭhamaṃ desanāruḷhā , na sabbapaṭhamaṃ uppajjanato .
Na cāyaṃ sammāpaṭipatti vañjhā , nibbānapāpanato nibbānassa sampāpakato . Tava matena pana nibbānasseva abhāvato vañjhabhāvo āpajjatīti yojanā .
Abhāvapāpakattāti sammāpaṭipattiyā kilesasamucchindanamukhena khandhānaṃ abhāvasampāpakabhāvato , na vañjhabhāvāpattīti ce vadeyyāsīti attho . Na iti paṭikkhepe . Yaṃ tayā ‘‘ abhāvapāpakattā ’’ ti vadantena khandhābhāvo nibbānanti paṭiññātaṃ , taṃ na . Kasmā ?
Atītānāgatābhāvepi nibbānappattiyā abhāvato . Atītānāgatā hi khandhā na santīti tasmiṃ abhāve nibbānaṃ adhigataṃ nāma siyā , so pana natthīti .
Na kevalaṃ atītānāgatānameva , atha kho vattamānānampīti tiyaddhagatānaṃ sabbesaṃ khandhānaṃ abhāvo nibbānaṃ . Na hi taṃ ekadesābhāvo bhavituṃ yuttanti vattamānā ce , na na santi , na santi ce , na vattamānāti ‘‘ vattamānā , na santi cā ’’ ti vippaṭisiddhametanti āha ‘‘ na , tesaṃ … pe … pajjanato ’’ ti .
Kiñca bhiyyo – yadi vattamānābhāvo nibbānaṃ , yadā ariyamaggo vattati , tadā tassa nissayabhūtā khandhā vattamānāti katvā tadā nibbānassa abhāvo siyā . Tathā ca sati maggakkhaṇepi nibbānasacchikiriyāya abhāvo āpajjatīti dassento ‘‘ vattamāna … pe … dosato ’’ ti āha .
Na mayaṃ sabbesaṃyeva avattamānatāya nibbānaṃ vadāma . Kiñcarahīti , tadā maggakkhaṇe kilesānaṃ avattamānattā , tasmā na doso yathāvuttadosābhāvoti ?
Yadi kilesānaṃ avattamānatāsaṅkhāto abhāvo nibbānaṃ , evaṃ sati ariyamaggassa niratthakatā āpajjatiM2.207 maggakkhaṇato pubbepi tadabhāvasiddhito . Tenāha ‘‘ ariyamaggassā ’’ tiādi .
Tasmā akāraṇametan ti yasmā na nibbānassa anupalabbhanīyatā , abhāvamattatā , paṭipattiyā vañjhabhāvo , atītānāgatābhāve nibbānādhigamo ca āpajjati , vattamānānaṃ abhāvopi na sambhavatiV2.195 , pageva kilesānaṃ avattamānatā , ariyamaggassa ca niratthakabhāvāpatti , tasmā nibbānassa abhāvasādhanatthaṃ yadidaṃ ‘‘ anupalabbhanīyato , abhāvapāpakattā , tadā kilesānaṃ avattamānattā ’’ ti ca kāraṇaṃ vuttaṃ , akāraṇametaṃ , ayuttiresāti attho .
559. Ādivacanatoti ādi -saddena avasiṭṭhaṃ jambukhādakasuttapadesaṃ ( saṃ . ni .4.314 ādayo ), aññampi asaṅkhatāya dhātuyā niddesapāḷiṃ saṅgaṇhāti . Tathā hi ‘‘ nibbānaṃ nibbānanti , āvuso sāriputta , vuccati , katamaṃ nu kho , āvuso , nibbānanti ? Yo kho , āvuso , rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo , idaṃ vuccati nibbānan ’’ ti jambukhādakasutte ( saṃ . ni .4.314 ādayo ),‘‘ tattha katamā asaṅkhatā dhātu ? Rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo ’’ ti ( vibha .184) āyatanavibhaṅge vuttaṃ . Tatrāyamattho – nibbānaṃ asaṅkhatā dhātu asaṅkhatasabhāvo dhammo . Yasmā taṃ āgamma rāgādayo khīyanti , tasmā rāgakkhayo , dosakkhayo , mohakkhayoti ca vuccatīti . Āgammāti ca sabbasaṅkhārehi nibbinnassa visaṅkhāraninnassa gotrabhunā vivaṭṭitamānasassa maggena sacchikaraṇenāti attho . Sacchikiriyamānañhi taṃ adhigantvā ārammaṇapaccayabhūtañca paṭicca adhipatipaccayabhūte ca tasmiṃ paramassāsabhāvena vinimuttasaṅkhārassa paramagatibhāvena ca patiṭṭhānabhūte patiṭṭhāya khayasaṅkhāto maggo rāgādayo khepetīti taṃsacchikaraṇābhāve rāgādīnaṃ anuppattinirodhagamanābhāvā taṃ āgamma rāgādayo khīyantīti vuccanti .
Ekaṃsena cetaṃ evaṃ sampaṭicchitabbaṃ , itarathā yathārutavasena pāḷiyā atthe gayhamāne bahū dosā āpajjantīti te dassetuṃ ‘‘ arahattassāpī ’’ tiādi vuttaṃ . Arahattañhi aggaphalapamukhā cattāro khandhāti na tassa rāgādikhayamattatā yuttā . Tampi hi … pe … niddiṭṭhaṃ . Tattha yathā rāgādīnaṃ khīṇante uppannattā arahattaṃ ‘‘ rāgakkhayo ’’ tiādinā niddiṭṭhanti suttassa neyyatthattā . Evaṃ nibbānaṃ āgamma rāgādayo khīyantīti nibbānaṃ ‘‘ rāgakkhayo ’’ tiādinā niddiṭṭhantiM2.208 imassāpi suttassa neyyatthatā veditabbā .
Nibbānassa rāgādikkhayamattatāya bahūdosā āpajjantīti dassetuṃ ‘‘ kiñca bhiyyo ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha ittarakālādippattidosatoti rāgādīnaṃ khayamattatāya parittakālatā , saṅkhatalakkhaṇatā , payogena vinā saraseneva adhigandhabbatā , rāgādīhi aparimuttatā , ādittatā , dukkhatā , anupasantatā , bahubhāvo , oḷārikatā , gotrabhumaggānaṃ anārammaṇatāti evamādidosāpajjanatoV2.196 . Rāgasseva khayo rāgakkhayo , na dosādīnaṃ . Tathā dosakkhayādayopīti añño rāgakkhayo , añño dosakkhayo , añño mohakkhayoti tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ khayabhūtāni tīṇi nibbānāni , catunnaṃ upādānānaṃ khaye cattāri , pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ khaye pañca , channaṃ taṇhākāyānaṃ khaye cha , sattannaṃ anusayānaṃ khaye satta , aṭṭhannaṃ micchattānaṃ khaye aṭṭha , navannaṃ taṇhāmūlakānaṃ khaye nava , dasannaṃ saṃyojanānaṃ khaye dasa , diyaḍḍhakilesasahassassa khaye pāṭiyekkaṃ nibbānanti bahūni nibbānāni honti . Rāgādikkhayo nāma andhabālānampi pākaṭo , antamaso dīpimigamakkaṭādīnampi suviññeyyoti oḷārikaṃ nibbānaṃ hoti . Gotrabhukkhaṇe kilesakkhayassa abhāvato , maggakkhaṇe ca akhīṇattā , ārammaṇakaraṇassa ca asambhavo eva .
Tassa nibbānabhāvatoti sabbapariyosānassa rāgādikkhayassa nibbānabhāvato . Yato khayato paṭṭhāya rāgādīnaṃ pavatti na hoti , so ‘‘ ayaṃ nāmā ’’ ti niyametabbo maggaphalañāṇānaṃ ārammaṇabhūto natthīti āha ‘‘ na tādisassa khayassa abhāvato ’’ ti . Kiñca bhiyyo – yo pacchimabhavato tatiyattabhāveyeva rāgādīsu ādīnavaṃ disvā jhānabhāvanāya te vikkhambhetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmalokaṃ upapanno , tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā idhāgatopi kāmesu vītarāgova hutvā pabbajitvā arahattaṃ patto , yo ca paṭhamavaye eva rāgādito nibbinno te ca jhānena vikkhambhetvā pacchimavaye arahattaṃ patto , tesaṃ rāgādīnaṃ vikkhambhanato paṭṭhāya anuppajjanato nirodhasadisatāya anuppattiyeva nirodho . Te nibbānappattā nāma siyuṃ , na ca honti , tasmā na tādisassa khayassa nibbānabhāvo . Tassāpi ittarakālatādidosasamāyogo evāti āha ‘‘ bhāvepi cā ’’ tiādiM2.209 .
Yadi ‘‘ khayo ’’ ti vacanato yato khayato paṭṭhāya rāgādīnaṃ appavatti , taṃ khayamattaṃ nibbānaṃ maññasi , evaṃ sati ‘‘ khaye ñāṇan ’’ tiādīsu ( dha . sa . dukamātikā 142;1382)‘‘ khayo ’’ ti vuttattā taduppattito paṭṭhāya ca rāgādīnaṃ anuppattīti maggassāpi nibbānabhāvāpattīti dassento ‘‘ ariyamaggassa cā ’’ tiādimāha . Yathā niruddhā na santi , evaṃ anuppannāpīti abhāvasāmaññato nirodhasadisatāya anuppatti eva nirodho anuppattinirodho . Ayañhi maggena khepetabbākāro , yadidaṃ uppajjanārahassa anuppattidhammatāpādananti ‘‘ khayo ’’ ti ca vuccatīti . Taṃ itarakhayato visesento ‘‘ anuppattinirodhasaṅkhātassa pana khayassā ’’ ti āha . Anipphannatā pana tassa khayassaV2.197 pariyāyena upanissayattāti vuttaṃ . Anuppattinirodhakkhayakarassa hi maggassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānaṃ atthato tassa upanissayo viyāti vattabbataṃ labhati . Tadupacārenāti atthato phalabhūtakhayavohārena . Phalūpacārena hi kāraṇaṃ voharīyati yathā ‘‘ āyu ghataṃ , semho guḷo ’’ ti ca .
Assāti nibbānassa .
‘‘ Idampi kho ṭhānaṃ sududdasan ’’ tiādinā ( dī . ni .2.64,66-67; ma . ni .2.337; saṃ . ni .1.172; mahāva .7-8) paccavekkhato bhagavato appossukkabhāvāvahanato .
‘‘ Tañhi te , māgaṇḍiya , ariyaṃ cakkhuṃ natthi , yena tvaṃ ariyena cakkhunā ārogyaṃ jāneyyāsi , nibbānaṃ passeyyāsī ’’ ti ( ma . ni .2.218) vacanato ariyena cakkhunā passitabbaṃ .
560. Yadi nibbānaṃ nāma sabhāvadhammo atthi sattasantānapariyāpanno ca , atha kasmā catumahāpathe sabhā viya sabbasādhāraṇā na labbhatīti āha ‘‘ maggasamaṅginā pattabbato asādhāraṇan ’’ ti . ‘‘ Asukassa sammāsambuddhassa kāle uppannan ’’ ti evaṃ purimāya koṭiyā abhāvato appabhavaṃ .
Maggabhāveti ariyamaggassa atthibhāve . Bhāvato vijjamānato laddhabbato .
Aṇuādīnan ti aṇupakatikālapurisādīnaṃ . Niccabhāvāpattīti sassatabhāvasiddhi . Kūṭaṭṭhaniccatā hi idhādhippetā .
Hetuno abhāvāti upapattiyā sādhanahetuno abhāvā .
Niccā te aṇuādayo . NibbānassaM2.210 niccattāti apekkhadhammattāti hetulakkhaṇānupapatti .
‘‘ Aṇuādīnaṃ asiddhattā ’’ ti etena ‘‘ niccā aṇuādayo ’’ ti paṭiññāya dhammiasiddhi , tato ca nissayāsiddho hetūti dasseti .
561. Yathāvuttayuttisabbhāvatoti ‘‘ appabhavattā ’’ ti attanā vuttaṃ hetuṃ sandhāyāha . Appabhavatā cassa apaccayatāya daṭṭhabbā , tāya tassa purimāya koṭiyā abhāvo . ‘‘ Rūpasabhāvātikkamato ’’ ti etena yathā rūpadhammānaṃ ruppanasabhāvo , paṭighātavantatāya kalāpaso vuttiyā padesasambandho ca sabhāvo , evaṃ nibbānassa katthaci paṭighāto , sappadesatā ca natthīti dasseti . Na hi nibbānaṃ ‘‘ asukadisāya , asukadese ’’ ti vā niddisīyati , yato taṃ appatiṭṭhamevāti .
‘‘ AsithilaV2.198 … pe … gamanīyato ’’ ti etena nibbānassa ariyānaṃ paccakkhasiddhataṃ dasseti . ‘‘ Sabbaññuvacanato ’’ ti etena tadaññesaṃ anumānasiddhataṃ , tadubhayena ‘‘ anupalabbhanīyato ’’ ti panassa hetuno asiddhataṃ dasseti . Paramatthena nāvijjamānaṃ vijjamānamevāti yathāraddhamatthaṃ nigametvā tadatthasādhanaṃ āgamaṃ dassento ‘‘ vuttañhetan ’’ ti . ādimāha . Tattha ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatanti ( udā .73; netti .41) cattāripi padāni aññamaññavevacanāni . Atha vā vedanādayo viya hetupaccayasamavāyasaṅkhātāya kāraṇasāmaggiyā na jātaṃ na nibbattanti ajātaṃ . Kāraṇena vinā , sayameva ca na bhūtaṃ na pātubhūtaṃ na uppannanti abhūtaṃ . Evaṃ ajātattā , abhūtattā ca yena kenaci kāraṇena na katanti akataṃ . Jātabhūtakatabhāvo ca nāma rūpādīnaṃ saṅkhatadhammānaṃ hoti , na asaṅkhatabhāvassa nibbānassāti dassanatthaṃ ‘‘ asaṅkhatan ’’ ti vuttaṃ . Paṭilomato vā samecca sambhūya paccayehi katanti saṅkhataṃ , tathā na saṅkhataṃ saṅkhatalakkhaṇarahitanti ca asaṅkhatan ti evaṃ anekehi kāraṇehi nibbattitabhāve paṭisiddhe ‘‘ pakativādīnaṃ pakati viya siyā nu kho ekeneva kāraṇena etaṃ katan ’’ ti āsaṅkāyaṃ kenaci na katanti dassanatthaṃ ‘‘ akatan ’’ ti vuttaṃ . Evaṃ apaccayampi samānaṃ ‘‘ sayameva nu kho idaṃ bhūtaṃ pātubhūtan ’’ tiM2.211 āsaṅkāyaṃ taṃ nivattanatthaṃ ‘‘ abhūtan ’’ ti vuttaṃ . Ayañcetassa asaṅkhatākatābhūtabhāvo sabbena sabbaṃ ajātidhammattāti dassetuṃ ‘‘ ajātan ’’ ti vuttaṃ . Evamettha satthā paramatthato nibbānassa atthibhāvaṃ pavedesi . Pavedento ca ‘‘ ahaṃ dhammissaro dhammassāmī ’’ ti na attano āṇāmattena pavedesi , apica kho pana padaparame anukampamāno yuttitopi pavedesi . Yathāha – ‘‘ No cetaṃ , bhikkhave , abhavissa ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ , nayidha jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyetha . Yasmā ca kho , bhikkhave , atthi ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ , tasmā jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyatī ’’ ti ( udā .73; netti .41). TassatthoV2.199 – bhikkhave , yadi ajātādisabhāvā asaṅkhatā dhātu na abhavissa na siyā , idha loke jātādisabhāvassa rūpādikkhandhapañcakasaṅkhātassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ anavasesavūpasamo na paññāyeyya na upalabbheyya na sambhaveyya . Nibbānañhi ārammaṇaṃ katvā pavattamānā sammādiṭṭhiādayo ariyamaggadhammā anavasesaṃ saṃkilese samucchindanti , tenettha sabbassāpi vaṭṭadukkhassa apagamo nissaraṇaṃ paññāyati . Evaṃ byatirekavasena nibbānassa atthibhāvaṃ dassetvā idāni anugamanavasenapi taṃ dassetvā nigametuṃ ‘‘ yasmā ca kho ’’ tiādi vuttaṃ . Tassattho vuttanayeneva veditabbo . Ettha ca yasmā ‘‘ appaccayā dhammā asaṅkhatā dhammā ( dha . sa . dukamātikā 7-8). Atthi , bhikkhave , tadāyatanaṃ , yattha neva pathavī ( udā .71). Idampi kho ṭhānaṃ sududdasaṃ , yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo ( dī . ni .2.64,67; ma . ni .2.337; saṃ . ni .2.172; mahāva .7-8). Asaṅkhatañca vo , bhikkhave , dhammaṃ desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipadan ’’ tiādīhi ( saṃ . ni .4.366) anekehi suttapadehi ‘‘ atthi , bhikkhave , ajātan ’’ ti ( udā .73; netti .41) iminā ca suttapadena nibbānadhātuyā paramatthato sabbhāvo sabbalokaṃ anukampamānena sammāsambuddhena pakāsito , tasmāM2.212 yadipi kattha apaccakkhakārīnampi sāsane abhippasannānaṃ viññūnaṃ saṃsayo natthiyeva . Ye pana paraneyyabuddhino puggalā , tesaṃ vimativinodanatthaṃ ayamettha adhippāyaniddhāraṇamukhena yuttivicāraṇā . Yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ , rūpānañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati , evaṃ sabhāvānaṃ sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhurasabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ . Yañca taṃ nissaraṇaṃ , sā asaṅkhatā dhātu . Kiñca bhiyyo – saṅkhatadhammārammaṇavipassanāñāṇaṃ , apica anulomañāṇaṃ kilese tadaṅgavasena pajahati , na samucchedavasena pajahituṃ sakkoti . Tathā sammutisaccārammaṇaṃ paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanavaseneva kilese pajahati , na samucchedavasena . Iti saṅkhatadhammārammaṇassa , sammutisaccārammaṇassa ca ñāṇassa kilesānaṃ samucchedappahāne asamatthabhāvato tesaṃ samucchedappahānakarassa ariyamaggañāṇassa tadubhayaviparītasabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ , sā asaṅkhatā dhātu . TathāV2.200 ‘‘ atthi , bhikkhave , ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatan ’’ ti ( udā .73; netti .41) evamādi nibbānassa paramatthato atthibhāvajotakavacanaṃ aviparītatthaṃ bhagavatā bhāsitattā . Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ , taṃ aviparītatthaṃ yathā taṃ ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā , sabbe saṅkhārā dukkhā , sabbe dhammā anattā ’’ ti ( ma . ni .1.353,356; dha . pa .277-279; theragā .676-678; netti .5), tathā nibbānasaddo katthaci visaye yathābhūtaparamatthavisayo upacāravuttisabbhāvato . Seyyathāpi sīhasaddoti evamādīhi nayehi yuttitopi asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato atthibhāvo veditabbo . Aparo nayo – yadi pana nibbānaṃ abhāvamattameva siyā , tassa ‘‘ gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo ’’ ti ( dī . ni .2.64,67; ma . ni .2.337; saṃ . ni .1.172; mahāva .7-8) gambhīrāditā ,‘‘ asaṅkhatañca vo , bhikkhave , dhammaṃ desessāmī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .4.366) asaṅkhatāditā ,‘‘ abyākatā dhammā apaccayādhammā ’’ tiādinā abyākatadhammāditā ca na vattabbā siyā . Na hi abhāvassaM2.213 koci sabhāvo atthi , yena so gambhīrāsaṅkhatādiākārato viññāyeyya . Abhāvo hi abhāvo eva , kuto tassa gambhīrāsaṅkhātādibhāvasambandho . Kiñcāyamabhāvo sabbesaṃ kilesānaṃ sabbasattasantānagatānaṃ eko vā bhaveyya aneko vā . Yadi eko , ekeneva maggena sabbakilesābhāvo kato , sacchikato cāti aññassa , aññesañca maggānaṃ niratthakatāti na siyā maggabahutā , ekajjhañca sabbasattānaṃ nibbānādhigamo āpajjati . Siyā panevaṃ eko eva so nibbānasaññito kilesābhāvo , so pana na maggehi kātabbo , atha kho sacchikātabboti . Evaṃ sati visesato maggassa niratthakatā āpajjati , kilesānaṃ appahānatoti ekopi maggo na siyā . Asati ca kilesappahāne dukkhassa anupacchedanato kilesābhāvasacchikiriyā kimatthiyā siyā , atha pana maggānaṃ santānagatasaṃyojanattayappahānādipaṭiniyatakiccatāya catūsu maggesu pāṭiyekkaṃ kilesābhāvo . Evaṃ sati sabhāvapabhedena vinā na bahubhāvoti so kilesakkhayapariyāyena vutto sabhāvadhammo eva siyā . Yesaṃ abhāvo , tappabhedena abhāve bhedopacāroti ce ? Yesaṃ abhāvo , tesaṃ sasabhāvatāya tassa sabhāvopacāropi siyā . Tathā ca te saṃkilesasaṅkhatatādito kilesasaṅkhatatādiupacārāpiV2.201 siyuṃ . No ce te icchitā , tappabhedena bhedopacāropi na icchitabbo . Na ca pahoti upacarito bahubhāvo atthato bahubhāvāya . Na hi jalaṃ analanti upacaritaṃ dahati , pacati vā . Ekattapañhampi cāyamabhāvo asabhāvatāya na sahatīti na sakkā vattuṃ natthibhāvasāmaññato abhedavohāro yuttarūpoti . Ekatte ca pubbe vuttā eva dosā , bahubhāve pana sati vuttanayeneva siddhā sabhāvadhammatā . Sabhāvadhammattepi ca bahubhāvo viya bhāvaṃ bhāvopi bahubhāvaṃ na byabhicareyyāti nibbānassa bahubhāvapasaṅgo siyāti ce ? Na bahubhāvasseva abhāvappasaṅgato . Yadi hi yathā kakkhaḷatā bhāvaṃ , evaṃ bhāvopi kakkhaḷataṃ na byabhicareyya . Evaṃ sati sabbesaṃ bhāvānaṃ pathavībhāvāpattito kuto bhāvassa bahubhāvo , tasmā lokavohārānaṃ vicittatāya yadipi bahutā bhāvāpekkhā , bhāvatā pana na bahutāpekkhāti na bhāvassa sato nibbānassa bahubhāvo ‘‘ ekā niṭṭhāM2.214 na puthu niṭṭhā ’’ ti vacanato . Ekasmiṃyeva ca dassanabhāvanādvayaṃ sambhavati . Parinibbutānaṃ paccekaṃ nibbānabhāve sattasantānaniyataṃ nāma nibbānaṃ siyā . Tathā ca sati saṅkhatatādidosānativattiyeva , kilesappahānaṃ vā maggakiccaṃ kilesānaṃ abhāvo . Tassa ca ekatte na maggabahutā kiccantarassa kattabbassa abhāvato . Maggabahubhāvo ca maggehi sacchikātabbe ekasmiṃ dhamme indriyānaṃ apāṭavapāṭavapāṭavatarapāṭavatamabhāvena sacchikiriyāvisesena kilesānaṃ pahānabhedena hotīti nibbānassa sabhāvadhammatte eva siyā . Abhāvopi ca kilesānaṃ maggena sakiccakatāya kātabbo eva siyā , na sacchikātabbo . Ko hi sabhāvo abhāvassa ? Yo sacchikātabbo siyā , so ce nibbānaṃ ekeneva maggena sabbakilesānaṃ abhāvo eko abhinno kātabbo āpanno . Aññathā maggavasena catubbidhabhāve nibbānassa catubbidhabhāvappasaṅgo , nibbānavisesappasaṅgo ca āpajjeyyāti maggakiccassa ekattena maggabahutā siyā . Bahubhāve pana tesaṃ so vuttanayena ekasmiṃ dhamme sacchikiriyāvisesatoti siddhā nibbānassa sabhāvadhammatā . Khayādhigantabbatāya panetaṃ ‘‘ khayo ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Khaye ñāṇan ’’ ti ( dha . sa . dukamātikā 142;1382) hi vacanato ariyamaggo khayo nāma . Tena cetaṃ adhigantabbaṃ sacchikātabbaṃ , tasmā ‘‘ khayo ’’ ti vuttanti . Iti nirodhaniddesakathāvaṇṇanā .