Bhaṅgānupassanāñāṇakathāvaṇṇanā
741. Vahatīti
V2.413 pavattati .
Ñāṇassa tikkhabhāvo bhāvanāya paguṇabhāvena .
Paguṇā ca bhāvanā vikkhepābhāvato ārammaṇe appitā viya pavattatīti ñāṇassa tikkhabhāvena saṅkhārānaṃ lahuupaṭṭhānatā dassitā .
Saṅkhāresu pana udayabbayavasena lahuṃ lahuṃ upaṭṭhahantesu udayadassanañca ‘‘ uppādavato vināso ’’ ti yāvadeva vayadassanatthaṃ tassa nibbidāvahattāti vaye evassa ābhogasamannāhāro manasikāro pavattati , tena uppādādiṃ muñcitvā vayamevārabbha ñāṇaṃ uppajjati .
Tena vuttaṃ ‘‘ uppādaṃ vā ’’ tiādi .
Tattha uppādan ti nibbattivikāraṃ .
Ṭhitin ti ṭhitippattaṃ , jaranti attho .
Pavattan ti upādinnakappavattaṃ .
Nimittan ti saṅkhāranimittaṃ .
Yaṃ saṅkhārānaṃ samudayādighanavasena , sakiccaparicchedatāya ca saviggahānaṃ viya upaṭṭhānaṃ , taṃ saṅkhāranimittaṃ .
Keci pana ‘‘ pavattaṃ nāma saṅkhārānaṃ avicchedena pavattanaṃ uppādova , nimittaṃ nāma uppannānaṃ vijjamānatā ṭhānaparamparā , tasmā uppādameva gaṇhāti ce , pavattaṃ gaṇhāti nāma .
Ṭhitiṃyeva gaṇhāti ce , nimittaṃ gaṇhāti nāmā ’’ ti vadanti , taṃ ‘‘ uppādaṃ vā ’’ tiādivacanena virujjhati .
Na hi asati bhede vikappo yutto .
Na sampāpuṇāti aggahaṇato .
Kiṃ pana sampāpuṇātīti āha ‘‘ khaya … pe … santiṭṭhatī ’’ ti .
Tattha nirodha saddo anuppādepi dissatīti bhedasaddena visesitaṃ , bheda saddo visesavācakopi hotīti vayasaddena visesitaṃ , sopi anirodhavācakopi atthīti khayasaddena visesitaṃ , khayavayabhedasaṅkhāte khaṇikanirodheti attho .
Sati santiṭṭhatīti satisīsena ñāṇamāha .Etasmiṃ ṭhāneti upakkilesavinimuttassa udayabbayañāṇassa tikkhabhāvāpattiyaṃ vuttanayena udayampi muñcitvā vayasseva manasikārakāle .
Ārammaṇapaṭisaṅkhāti rūpavedanādiārammaṇaṃ khayavayavaseneva paṭisaṅkhāya .
Yakāralopena hi niddeso ‘‘ sayaṃ abhiññā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.28,405) viya .
Yathāvuttassa
M2.440 vā ārammaṇassa khayavayabhedavasena paṭisaṅkhā ārammaṇapaṭisaṅkhā .
Bhaṅgānupassaneti yo tadārammaṇassa cittassa bhaṅgo , tassa anupassane .
Paññāti pakārato jānanā .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ idāneva saṃvaṇṇīyati . 742. Yaṃ kiñci ārammaṇan ti rūpaṃ yāva jarāmaraṇanti vipassitabbabhāvena gahitaṃ sabbaṃ saṅkhāragatamāha
V2.414 .
Paṭisaṅkhānaṃ nāma jānanaṃ , tañca bhaṅgānupassanāya adhippetattā bhaṅgato dassanamevāti āha ‘‘ jānitvā khayato vayato disvāti attho ’’ ti .Tassa ñāṇassāti sambandho .
Rūpārammaṇameva rūpārammaṇatā yathā ‘‘ devo eva devatā ’’ ti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ rūpārammaṇaṃ cittan ’’ ti vuttaṃ .
Rūpārammaṇatāti vā bhummatthe paccattavacananti dassento ‘‘ atha vā rūpārammaṇabhāve ’’ ti āha .
Aparena cittena bhaṅgaṃ anupassatīti vipassanāvisayaṃ bhaṅgānupassanamāha .
Evañhi bhaṅgānupassanā paguṇā hoti , ārammaṇañcassa vibhūtataraṃ hutvā upaṭṭhāti .
Ñātan ti ārammaṇamāha anupassanāvasena ñātattā .
Ñāṇan ti anupassanāñāṇaṃ .
Ubhopi vipassatīti tadubhayampi khayato vayato vipassatīti .
Etthāti ‘‘ tassa cittassa … pe … bhaṅgaṃ anupassatī ’’ ti ettha .
Anekehi ākārehīti aniccato anupassanādīhi anekehi ākārehi .
Anu -saddo ‘‘ bhiyyo ’’ ti etasmiṃ attheti āha ‘‘ punappunaṃ passatī ’’ ti .
Idha saṅkhatadhammo nāma jātijarāmaraṇapakatiko , tassa jāti ādikoṭi , jarā majjhimakoṭi , maraṇaṃ osānakoṭi .
Tattha kiñcāpi uppādāditividhampi saṅkhatalakkhaṇatāya aniccalakkhaṇaṃ , tathāpi jātijarāsu diṭṭhāsu na tathā aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti yathā vayakkhaṇeti āha ‘‘ bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭī ’’ ti , uttamā koṭi
M2.441 pariyosānakoṭīti attho .
Yathā hi jarādhammaṃ , maraṇadhammameva ca jāyatīti jāti aniccatāya ādi koṭi , tathā jātidhammaṃ , maraṇadhammameva ca jīratīti jarā majjhimā koṭi , jātidhammaṃ , jarādhammameva ca bhijjatīti bhaṅgo paramā koṭīti .Aniccato tāva anupassanā bhaṅgānupassakassa yuttā ‘‘ bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭī ’’ ti , dukkhādito pana kathanti āha ‘‘ aniccassa dukkhattā ’’ tiādi .
Etena yaṃ aniccaṃ , taṃ ekantato dukkhaṃ anattā , tato ca na abhinandaniyādirūpaṃ .
Tasmā upari nibbattetabbato ñāṇaparikammatthañca itarāsampi channaṃ anupassanānaṃ vasena anupassatīti dasseti .
Keci panettha ‘‘ aniccato anupassati , no niccatotiādinā visuṃ dassanakiccaṃ natthi , bhaṅgadassaneneva sabbaṃ diṭṭhaṃ hotī ’’ ti vadanti , taṃ bhaṅgānupassanāya matthakappattiyaṃ yuttaṃ , tato pana pubbabhāge anekākāravokārā anupassanā icchitabbāva .
Aññathā ‘‘ aniccato anupassatī ’’ tiādikā ( paṭi . ma .1.51) pāḷi ,‘‘ anekehi ākārehi punappunaṃ passatī ’’ ti āgatā tassā aṭṭhakathā ca virodhitā siyā .
Tadeva aniccato diṭṭhameva sabbasaṅkhāragataṃ .
Na taṃ abhinanditabban ti taṃ saṅkhāragataṃ taṇhādiṭṭhābhinandanavasena ‘‘ etaṃ mama , eso me attā ’’ ti na abhinanditabbaṃ .
Na tattha rañjitabban ti tattha saṅkhāragate rañjanavasena na pavattitabbaṃ , kāmarāgo , bhavarāgo vā na pavattetabboti
M2.442 attho .Rāgaṃ nirodhetīti rāgaṃ vikkhambhananirodhaṃ pāpeti , vikkhambhetīti attho .
Tenāha ‘‘ lokikeneva tāva ñāṇenā ’’ ti .
Sati ca vikkhambhane kathaṃ samudayoti āha ‘‘ no samudeti , samudayaṃ na karotī ’’ ti .
Evaṃ virattoti evaṃ bhaṅgānupassanānusārena viratto .
Yathā diṭṭhaṃ sampati upaṭṭhitaṃ saṅkhāragataṃ nirodheti nirodhaṃ manasi karoti , adiṭṭhampi atītānāgataṃ anvayañāṇavasena yathā idaṃ etarahi , evaṃ itarepīti anuminanto nirodheti manasikatassāpi nirodhaṃ karoti .
No samudetīti etthāpi eseva nayo , no samudayaṃ manasi karotīti attho .
Evaṃ paṭipannoti evaṃ vuttappakārena aniccānupassanādivasena paṭipanno .
Saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi
V2.416 kilesānaṃ pariccajanatoti khandhehi , abhisaṅkhārehi ca saha kilesānaṃ pajahanato .
Kilese hi pajahanto tannimittakakammaṃ , tato nibbattanake khandhe ca pajahati nāma .
Saṅkhatadosadassanenāti saṅkhatadhammesu aniccadukkhatādiādīnavadassanena .
Tabbiparīteti niccasukhādisabhāve .
Tanninnatāyāti tadadhimuttatāya .
Paṭinissagga saddo pariccāgattho , pakkhandanattho cāti paṭinissaggassa duvidhatā vuttā .
Tattha pakkhandanaṃ adhimuccanaṃ .Yathāvuttenāti tadaṅgādippahānappakārena , tanninnappakārena ca .
Nibbattanavasenāti uppādanavasena .
Nibbattento hi kilese ādiyatīti te anibbattento kilese na ādiyati nāma .
Adosadassitāvasenāti dosānaṃ adassāvibhāvena .
Saṅkhatārammaṇaṃ ādiyatīti yojanā .
Anādīnavadassitāya hi saṅkhāre ādiyatīti ādīnavadassitāya te na ādiyati na gaṇhāti .
743. Assāti yogino .
Tehi ñāṇehīti aniccānupassanādiñāṇehi .
Tan ti pahānaṃ .
Niccasaññan ti niccagāhaṃ , saññāsīsena niddeso .
Sukhasaññaṃ attasaññan ti etthāpi eseva nayo .
Sappītikaṃ taṇhan ti sauppilāvitaṃ abhipatthanaṃ .
744.‘‘ Vatthusaṅkamanā ’’ ti ettha vipassanāya pavattiṭṭhānabhāvato rūpādiārammaṇaṃ ‘‘ vatthū ’’ ti adhippetanti dassento ‘‘ rūpassā ’’ tiādimāha .
Tattha saṅkamanāti vipassanābhāvasāmaññato ekattanayena vuttaṃ
M2.443 , aññathā aññadeva rūpabhaṅgavisayaṃ ñāṇaṃ , aññadeva tadārammaṇacittabhaṅgavisayanti kuto saṅkamanā .
Paññāvivaṭṭanāyapi eseva nayo .Paññāyāti udayabbayadassanavasena pavattamānāya vipassanāpaññāya .
Vayasseva gahaṇavasena udayato vinivaṭṭanā .
Tenāha ‘‘ udayaṃ pahāya vaye santiṭṭhanā ’’ ti .
‘‘ Anantarameva āvajjanasamatthatā ’’ ti iminā bhaṅgānupassanāya paguṇabalavabhāvamāha .
745. Ubhoti diṭṭhādiṭṭhabhāvena dvepi ārammaṇāni .
Ekavavatthanāti khaṇabhaṅguratāya samānāti vavatthāpanā .
Saṃvijjamānamhīti paccakkhato upalabbhamāne paccuppanne .
Visuddhadassanoti bhaṅgadassanassa paribandhavidhamanena visuddhañāṇo , suvisuddhabhaṅgadassanoti attho .
Tadanvayaṃ netīti tassa paccuppannasaṅkhārabhaṅgadassino ñāṇassa anvayaṃ anugatabhūtaṃ ñāṇaṃ pavatteti .
Kattha pana pavattetīti
V2.417 āha ‘‘ atītanāgate ’’ ti , atīte , anāgate ca saṅkhāragate .
Sabbepītiādi tassa pavattanākāradassanaṃ .Bhaṅgasaṅkhāte nirodhe , na nibbānasaṅkhāteti adhippāyo .
Esāti yā ārammaṇanvayena ubho diṭṭhādiṭṭhe khaṇabhaṅguratāya ekabhāvena vavatthāpanā , esā vayalakkhaṇe vipariṇāmalakkhaṇe vipassanā bhaṅgānupassanāti attho .
746. Ārammaṇañca paṭisaṅkhātiādi bhaṅgānupassanāya duppaṭivijjhattā vuttassevatthassa daḷhīkaraṇaṃ .
Tayidaṃ bhaṅgadassanaṃ saṅkhārānaṃ avasavattanāvabodhanena anattalakkhaṇapaṭivedhāyāti taṃ dassento ‘‘ suññato ca upaṭṭhānan ’’ ti āha .
Ārammaṇassa hi bhaṅgārammaṇacittassa ca bhaṅgamanupassato visesato saṅkhārā suññā hutvā upaṭṭhahanti .
Tenāha ‘‘ tassevan ’’ tiādi .
Na catthi aññoti ettha imasmiṃ loke añño khandhavinimutto attā nāma koci natthi .
Tesaṃ khayaṃ passatīti tesaṃ dhammānaṃ khaṇe khaṇe upaṭṭhahantaṃ bhaṅgaṃ passati .
Yathāvuttāya appamādapaṭipattiyā appamatto .
Yathā kiṃ ?
Maṇiṃva vijjhaṃ vajirena yoniso yathā nāma kusalo puriso upāyena maṇiṃ vijjhanto maṇissa chiddameva passati manasi karoti
M2.444 , na maṇissa vaṇṇādiṃ , evameva saṅkhārānaṃ nirantaraṃ bhaṅgameva yoniso manasi karoti , na saṅkhāreti adhippāyo .
Yathā vā vajirena maṇiṃ vijjhantassa viddhaṭṭhānaṃ na puna ruhati , evaṃ vajirasadisena bhaṅgānupassanāñāṇena bhaṅge diṭṭhe na puna niccagāho ruhati , evaṃ bhaṅgameva passatīti attho .Yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhāti ‘‘ rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati , taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhā ’’ ti ( paṭi . ma .1.51) evamāgatā yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhā ,‘‘ tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassatī ’’ ti evaṃ vuttā yā ca bhaṅgānupassanā ,‘‘ saṅkhārāva bhijjanti , tesaṃ bhedo maraṇaṃ , na añño koci atthī ’’ ti evaṃ vuttaṃ yañca suññato upaṭṭhānaṃ , ayaṃ evaṃ tidhā vuttāpi adhipaññāvipassanā nāmāti attho .
747. Aniccānupassanādīsūti aniccadukkhānattānupassanāsu .
Nibbidādīsūti nibbidāvirāganirodhapaṭinissaggānupassanāsu
V2.418 .Tayo upaṭṭhāneti aniccādivasena tividhe upaṭṭhāne .
Khayato vayato upaṭṭhānañhi aniccato upaṭṭhānaṃ , bhayato upaṭṭhānaṃ dukkhato , suññato upaṭṭhānaṃ anattatoti .
Diṭṭhīsūti diṭṭhinimittaṃ na vedhati .
Tā hi asaṃhīratāya na calati .
748. Dubbalabhājanassa viyāti tintaāmamattikābhājanassa viya bhedameva passatīti sambandho .
Ettha ca dubbalabhājanūpamā sarasabhiduratādassanatthaṃ , vippakiriyamānasukhumarajūpamā aññamaññaṃ asambandhatādassanatthaṃ , bhijjiyamānatilūpamā khaṇe khaṇe bhijjanakabhāvadassanatthanti daṭṭhabbā .
Bhedamevāti vināsameva passati uppādādīnaṃ aggahaṇato .
Evamevāti yathā udakabubbuḷakāni udakatalādipaccayaṃ paṭicca uppannāni na ciraṭṭhitikāni sīghaṃ sīghaṃ bhijjanti , evameva sabbe rūpārūpadhammā kammādipaccayaṃ paṭicca uppannā khaṇaṭṭhitikā sīghaṃ sīghaṃ bhijjantīti bhedameva passati .
Turitaturitañhi nesaṃ bhedadassanatthaṃ ‘‘ bhijjanti bhijjantī ’’ ti āmeḍitavacanaṃ .
Marīcipi ittarakālikāva , nissayapabandhavasena pana ciratarupaṭṭhānanti ‘‘ yathā passe marīcikan ’’ ti vuttaṃ , na ayāthāvupaṭṭhānatova .
Lokan ti khandhalokaṃ .
Maccurājā na passati arahattādhigamena punabbhavābhāvato .
749. Bhavadiṭṭhippahānan ti
M2.445 sassatadiṭṭhiyā vikkhambhanaṃ .
Na hi nirantaraṃ bhaṅgameva passato sassatadiṭṭhiyā avasaro atthi .
Tato eva jīvite nirālayattā jīvitanikantipariccāgo .
Sadāti sabbakālaṃ rattindivaṃ .
Bhāvanāya yuttappayuttatā .
Icchācārānaṃ dūrībhāvato visuddhājīvitā .
Ussukkappahānaṃ kiccākiccesu abyāvaṭatā tibbasaṃvegattā .
Vigatabhayatā kutocipi nibbhayatā attasinehābhāvato .
Khantisoraccapaṭilābho aniccatāya sudiṭṭhattā .
Pantasenāsanesu adhikusalesu ca aratiyā , kāmaguṇesu ratiyā ca sahanato abhibhavanato aratiratisahanatā .Imāni aṭṭhagguṇamuttamānīti liṅgavipallāsena vuttaṃ .
Ma -kāro ca padasandhikaro , bhavadiṭṭhippahānādike ime aṭṭha uttamānisaṃseti attho .
Tahin ti tattha bhaṅgānupassanāyanti attho .
Bhaṅgānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ .