Rūpasattakasammasanakathāvaṇṇanā
706. Rūpesu manasikārasattakaṃ rūpasattakaṃ , rūpadhammesu sattahākārehi manasi kārotīti attho .
Evaṃ arūpasattakampi veditabbaṃ .
Imehi ākārehīti imehi ādānanikkhepanamanasikārādippakārehi , imehi vā yathāvuttakoṭṭhāsehi .
Āropetvāti tilakkhaṇaṃ āropetvā .
Ādānanikkhepanatoti bhavassa gahaṇavissajjanato , jātito , maraṇato cāti attho .
Vayovuḍḍhatthagāmitoti vayasā vuḍḍhassa atthagāmibhāvato , atthaṅgamato icceva attho .
Āhāratoti āhārahetu
M2.406V2.381 , rūpassa paccayabhūtaāhāratoti attho .
Ayalohādibhūmipāsāṇādibhedaṃ vividhavaṇṇasaṇṭhānaṃ kammānapekkhaṃ sabhāvasiddhaṃ rūpaṃ dhammatārūpaṃ .
Sattāti sattadhā sattahākārehi .
Vipassatīti taṃ taṃ koṭṭhāsaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassati sammasati .‘‘ Bhārādānaṃ dukhaṃ loke ’’ ti vacanato khandhabhārassa ādito gahaṇanti katvā ‘‘ ādānanti paṭisandhī ’’ ti āha .
‘‘ Sabbeva nikkhipissanti , bhūtā loke samussayan ’’ ti ( dī . ni .2.220; saṃ . ni .1.186) pana vacanato khandhabhāranikkhepoti katvā ‘‘ nikkhepananti cutī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Yo ciraṃ jīvati , so vassasatan ’’ ti ( dī . ni .2.7; saṃ . ni .1.145-146; a . ni .7.74) vacanato tato ūnādhikabhāvo appamāṇanti vuttaṃ ‘‘ ekaṃ vassasataṃ paricchinditvā ’’ ti .
Etthantare sabbe saṅkhārāti etasmiṃ ādānanikkhepantare pavattā sabbe bhūtupādāyarūpappabhedā saṅkhārā .
Rūpadhammesu hi idaṃ sammasanavidhānanti .
‘‘ Aniccā ’’ ti gahitamattaṃ yuttito hadaye patiṭṭhāpanatthaṃ ‘‘ kasmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha uppādavayavattitoti uppajjanavasena , nirujjhanavasena ca pavattanato , ahutvā sambhavato hutvā vayūpagamanatoti attho .
Vipariṇāmatoti santānassa purimuttaravisadisabhāvatoti vadanti .
Taṃ vassasataparicchinne rūpe idaṃ sammasananti adhippāyeneva vuttaṃ siyā , jarāmaraṇena vipariṇāmetabbatoti attho .
Asatipi dhammabhede avatthābhedo icchitabbo .
Na hi uppādāvatthā eva bhaṅgāvatthāti yuttā .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāyā ’’ ti .
Sabhāvavigamo eva vā ettha vipariṇāmo .
Khaṇikatā tāvakālikatā .
Niccasabhāvābhāvo eva niccapaṭikkhepo .
Aniccadhammā hi teneva attano sabhāvena jānantānaṃ niccataṃ paṭikkhipanti nāma .
Yato na niccanti aniccaṃ , uppādakkhaṇe yadavatthā saṅkhārā , na tadavatthā ṭhitikkhaṇeti avatthantarappattiyā ñāyati tesaṃ kilamanākāroti āha ‘‘ ṭhitiyaṃ jarāya kilamantī ’’ ti , svāyamattho pākaṭajarāya veditabbo .
Ye pana saṅkhārānaṃ ṭhitiṃ na sampaṭicchanti , tattha vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva .
Dhammānaṃ sabhāvo nāma duratikkamo jarānantaraṃ bhaṅgoti āha ‘‘ jaraṃ patvā avassaṃ bhijjantī ’’ ti .
Tasmāti yasmā uppādajarābhaṅgavasena
M2.407 saṅkhārānaṃ nirantarabādhatā , tato ca nesaṃ dussahatāya dukkhamatā , tissannaṃ dukkhatānaṃ , saṃsāradukkhassa ca adhiṭṭhānatāya dukkhavatthutā , tasmā .
Abhiṇha … pe … dukkhāti yojanā .
‘‘ Sukhapaṭikkhepato ’’ tiV2.382 idaṃ vuttanayameva .Ṭhitiṃ mā pāpuṇantu , uppajjamānākāreneva pavattantūti adhippāyo .
‘‘ Uppannā ’’ ti iminā uppādakkhaṇasamaṅgitā vuttā .
Ṭhānappattā mā jīrantūti kasmā vuttaṃ , nanu atthato ṭhiti eva jarāti ?
Saccametaṃ , jarāvasena pana yo kilamatho , so idha jarāggahaṇena gahitoti daṭṭhabbaṃ .
Mā bhijjantūti niccataṃ āsīsati .
Kassaci dhammissarassāpi bhagavato vasavattibhāvo natthi .
Na hi lakkhaṇaññathattaṃ kenaci kātuṃ sakkā .
Bhāvaññathattameva hi iddhivisayo .
Suññā saṅkhārā tena tīsu ṭhānesu vasavattanākārena .
Tasmāti vuttakāraṇaparāmasanaṃ .
Suññatoti nivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahena tato suññato , na nissabhāvatoti ekaccaparikappitasabhāvasuññato .
Assāmikatoti sāmibhūtassa kassaci abhāvato .
Etena anattaniyataṃ dasseti .
Avasavattitoti yathāvuttavasavattibhāvābhāvato .
Attapaṭikkhepatoti paraparikappitassa attano paṭikkhipanato .
‘‘ Suññato ’’ tiādinā hi dhammānaṃ bāhirakaparikappitaattaviraho vutto , iminā pana ataṃsabhāvato attā na hotīti .
707. Ettha ca ‘‘ uppādavayavattito ’’ tiādinā catūhi kāraṇehi aniccā ,‘‘ abhiṇhasampaṭipīḷanato ’’ tiādinā catūhi kāraṇehi dukkhā ,‘‘ suññato ’’ tiādinā catūhi kāraṇehi anattāti rūpadhamme niruḷhaṃ lakkhaṇattayaṃ pubbe attanā asallakkhitaṃ sallakkhetvā sammasanto taṃ tattha āropetīti vuccati .
Tathā panānena ādānanikkhepanavasena sammasitattā āha ‘‘ rūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā ’’ ti .
Tattha ca yasmā aniccalakkhaṇaggahaṇapubbakaṃ dukkhalakkhaṇaggahaṇaṃ , dukkhalakkhaṇaggahaṇapubbakaṃ vā anattalakkhaṇaggahaṇaṃ .
Aniccalakkhaṇañcettha rūpabhedena dassiyamānaṃ yathoḷārikato dīpetabbanti taṃ vassasataparicchedena paṭhamaṃ dassentena vassasataṃ ṭhitassa ‘‘ dasa vā vīsati vā ’’ tiādinā
M2.408 vibhajitvā anukkamena yāvauddharaṇādikoṭṭhāsavasena rūpassa bhaṅgaṃ disvā tato ‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’’ ti tilakkhaṇāropanaṃ vayovuḍḍhatthaṅgamato sammasananti dassetuṃ ‘‘ tameva vassasatan ’’ tiādinā vayavasena rūpassa sammasanavidhi āraddho .Tattha yasmā oḷārikavasenevāyaṃ ādito rūpabhedo gayhati , tasmā na vassasataṃ samakoṭṭhāsavasena vibhattaṃ , majjhimāvatthāya vā tathārūpattā majjhimavaye ekaṃ vassaṃ vaḍḍhitaṃ .
708. Mandatābāhullena
V2.383 pavattaṃ vassānaṃ dasakaṃ mandadasakaṃ .
Esa nayo sesesupi .Tadāti paṭhame vassadasake .
Soti puggalo .
Capaloti anavaṭṭhitakiriyatāya taralo .
Tena momūhabhāvato viseseti .
Na hesa navamadasake viya momūhabhāvena mando , atha kho capalatāyāti .
Tenāha ‘‘ kumārako ’’ ti .
Khiḍḍāya rati khiḍḍārati .
Tatiye dasake maṃsapāripūriyā yathārahaṃ chavivaṇṇo vippasīdatīti āha ‘‘ vaṇṇāyatanaṃ vepullaṃ pāpuṇātī ’’ ti .
Catutthe dasake aṭṭhīnaṃ , nhārūnañca thirabhāvappattiyā balañca thāmo ca vepullaṃ pāpuṇāti .
Pañcame dasake yobbanamadassa dūrībhāvena yebhuyyena kilesatanutāya paññā yathārahaṃ suvisadā hoti .
Kapallikādinissayavisesena padīpassa suddhatādi viya nissayavisesena pañcamachaṭṭhadasakesu paññāya buddhihāniyo veditabbā .
Purato pabbhāro hoti kaṭisandhigīvāsandhīnaṃ vasena rassassāpi , pageva dīghassa .
Pabbhāroti ca garubhāvena palambako .
Momūho hoti satipaññāvippavāsato .
Sayanabahulova hoti ṭhānādivasena sarīrabhāraṃ vahituṃ asakkonto .
709. Tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vassānan ti yebhuyyatāya vuttaṃ .
Catuvassikopi hi eko koṭṭhāso hotīti .
Dvisataṃ koṭṭhāse katvā ekekaayanavasenātipi veditabbaṃ .
Vassāne pavattarūpanti sambandho .
Cha koṭṭhāse katvāti dasadasanāṭikāvasena cha koṭṭhāse katvā .
Taṃ
M2.409 pana vassānaṃ dvidhā samattaṃ , na pubbe viya catumāsanti āha ‘‘ dvemāsan ’’ ti .
Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ .So pana vassāno utu sāvaṇapoṭṭhapādamāsā , assayujakattikamāsā sarado , migasiraphussamāsā hemanto , māghaphaggunamāsā sisiro , cittavesākhamāsā vasanto , jeṭṭhāsaḷhamāsā gimho utūti veditabbo .
710. Abhimukhaṃ purato kamanaṃ abhikkamo .
Paṭinivattanavasena kamanaṃ paṭikkamo .
Āmukhaṃ lokanaṃ ālokanaṃ .
Vividhaṃ ito cito ca lokanaṃ vilokanaṃ .
Hatthapādānaṃ saṅkucanaṃ samiñjanaṃ .
Āyamanaṃ pasāraṇaṃ .
Pāduddharaṇakāleti
V2.384 dutiyapāduddharaṇakāle .
Pādassāti uddhaṭapādassa .Omattāti sattito hīnappamāṇā .
Tenāha ‘‘ mandā ’’ ti .
Itarāti tejovāyodhātuyo .
Yathā pādassa uddharaṇaṃ sijjhati , tathā pavattacittasamuṭṭhānarūpesu ekaṃsato tejovāyodhātūnaṃ adhimattatā icchitabbā sallahukasabhāvatāya tāsaṃ .
Tato eva ca itarāsaṃ omattatā garusabhāvattā .
Taṃsambandhattā pana sesaṃ tisamuṭṭhānarūpaṃ taggatikameva hoti .
Kāyavacīviññattipavattiyaṃ vāyopathavīadhimattatā imassa atthassa nidassananti daṭṭhabbaṃ .
Purato haraṇe , pacchato haraṇe ca uddharaṇe viya sallahukasabhāvarūpappavattīti tāsaṃyeva dvinnaṃ dhātūnaṃ adhimattatā icchitabbāti āha ‘‘ tathā atiharaṇavītiharaṇesū ’’ ti .
Yathā uddharaṇādīsu sallahukasabhāvattā pacchimānaṃ dvinnaṃ dhātūnaṃ kiccaṃ adhikaṃ hoti , itarāsaṃ hīnaṃ , evaṃ vossajjanādīsu tīsu garusabhāvattā purimānaṃ dvinnaṃ kiccaṃ adhikaṃ hoti , itarāsaṃ hīnanti dassento āha ‘‘ vossajjane ’’ tiādi .
Tadupādāyarūpānīti tā dhātuyo nissāya pavattaupādārūpāni .
Etthevāti uddharaṇeyeva .
Tenāha ‘‘ atiharaṇaṃ appatvā ’’ ti .
Itīti evaṃ .
Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ uddharaṇādikoṭṭhāse .
Pabbaṃ pabban tiādi
M2.410 tesaṃ dhammānaṃ koṭṭhāsantarasaṅkarābhāvadassanaṃ .
Taṭataṭāyantāti taṭataṭāyanti viya , tena nesaṃ pavattikkhaṇassa ittarataṃ dasseti . 711. Assāti sammasanassa .
Dārutiṇukkādīsūti dāruukkātiṇukkādīsu .
‘‘ Kiṃ andhabāla ekaghanaṃ satataṃ sabbadābhāviṃ ekanti maññasī ’’ ti adhippāyenāha ‘‘ kimettha manāpan ’’ ti .
Idampīti yadidaṃ telavaṭṭikkhayena padīpassa apaññāyanaṃ vuttaṃ , idampi .
Aṅgulaṅgulantareti aṅguliyā mitaṃ aṅgulanti aṅgulappamāṇe padeseti attho .
Tantuno avayavalesabhūtaṃ paramasukhumabhāvappattaṃ aṃsuṃ sandhāyāha ‘‘ aṃsuṃ pana muñcitvā ’’ ti .
Tatthātiādi upamāsaṃsandanaṃ .
Tattha kāmaṃ upameyye viya upamāyaṃ pākaṭo kālabhedo natthi , ekakoṭṭhāsagataṃ pana koṭṭhāsantaraṃ na pāpuṇātīti ettāvatā upamābhāvo veditabbo .
Upamāyampi vā tāva yāvāti kālassa bhedamattā labbhatevāti tassā gahaṇe kālabhedavasenāpi upamā yojetabbā .
712. Pubbe ādānanikkhepādivasena catusantatirūpaṃ saṅgharitvā dassitaṃ , idāni āhārasamuṭṭhānādivasena
V2.385 bhinditvā dassento ‘‘ tadeva rūpaṃ visaṅkharitvā ’’ tiādimāha .
Tattha visaṅkharitvā vibhajitvā .
‘‘ Visaṅgharitvā ’’ ti vā pāṭho , ayamevattho .Āhāramayan ti āhārena nibbattaṃ .
Jhattan ti milātaṃ .
Kilantan ti khinnaṃ .
Dhātan ti tittaṃ .
Pīṇitan ti maṃsūpacayasampattiyā pīṇitaṃ .
Tato eva mudu .
Siniddhan ti siniddhacchavitāya saṇhaṃ .
Tato eva phassavantaṃ .
713. Uṇhakāle samuṭṭhitaṃ rūpan ti uṇhasantāpena santattaṃ rūpaṃ sandhāyāha .
Sītautunāti sappāyena sītautunā .
714. Āyatanadvāravasenāti āyatanasaṅkhātadvāravasena .
Kammadvāranivattanatthaṃ āyatanaggahaṇaṃ .
Kāyadvāreti pasādakāyadvāre .
Manodvāraṃ nāma sāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ .
Tassa nissayabhāvato hadayavatthuṃ sandhāya nissitavohārena ‘‘ manodvāre ’’ ti vuttaṃ , yattha manodvāruppatti .
715. Somanassitadomanassitavasenāti
M2.411 somanassitadomanassitapuggalavasena , somanassitadomanassitakālavasena vā .Ayamatthoti ayaṃ idāni vuccamāno saṅkhārānaṃ atiittarakhaṇatāsaṅkhāto attho .
Jīvitan ti jīvitindriyaṃ .
Sukhadukkhāti sukhadukkhavedanā .
Upekkhāpi hi sukhadukkhāsu eva antogadhā iṭṭhāniṭṭhabhāvato .
Attabhāvoti jīvitavedanāviññāṇāni ṭhapetvā avasiṭṭhadhammā vuttā .
Saññāti keci .
Kevalāti attanā niccabhāvena vā avomissā .
Ekacittasamāyuttāti ekekena cittena sahitā .
Lahuso vattate khaṇoti vuttanayena ekacittakkhaṇikatāya lahuko atiittaro jīvitādīnaṃ khaṇo vattati .
Cullāsītisahassāni kappan ti caturāsītisahassaparimāṇaṃ kappaṃ , accantasaṃyoge etaṃ upayogavacanaṃ .
Kappan ti ca sāmaññavasena ekavacanaṃ .
Marūti devā .
Dvīhi cittehi samohitāti evaṃ cirajīvinopi te dvīhi cittehi sahitā hutvā na tiṭṭhanti .
Idaṃ vuttaṃ hoti
V2.386 – tesampi santāne jīvitādīni dvīhi cittehi saha na tiṭṭhanti , ekena cittena saha uppannāni teneva saha nirujjhanato yāva dutiyā na tiṭṭhantīti .Ye niruddhā marantassāti cavantassa sattassa cuticittena saddhiṃ niruddhāti vattabbā ye khandhā .
Tiṭṭhamānassa vā idhāti ye vā idha pavattiyaṃ tiṭṭhantassa dharantassa bhaṅgappattiyā niruddhakkhandhā .
Sabbe pi sadisā te sabbepi ekasadisā atthaṅgatā appaṭisandhikā puna āgantvā paṭisandhānābhāvena vigatā .
Yathā hi cutikkhandhā na nibbattanti , evaṃ tato pubbepi khandhā .
Tasmā ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitanti adhippāyo .
Anantarā ca ye bhaggāti ye saṅkhārā anantarameva bhaggā niruddhā .
Ye ca bhaggā anāgateti ye ca saṅkhārā anāgate bhaggā bhañjanasīlā bhijjissanti .
Tadantarā niruddhānan ti tesaṃ atītānāgatānaṃ antarā vemajjhe paccuppannataṃ patvā niruddhānaṃ bhaggānaṃ .
Vesamaṃ natthi lakkhaṇeti tesaṃ tividhānampi bhaṅgalakkhaṇanimittaṃ visamatā visadisatā natthi .
Anibbattena
M2.412 na jātoti anuppannena cittena jāto na hoti , ajāto nāma hoti .
Paccuppannena vattamānena cittena jīvati jīvamāno nāma hoti .Cittabhaṅgā mato lokoti cuticittassa viya sabbassapi tassa tassa cittassa bhaṅgappattiyā ayaṃ loko paramatthato mato nāma hoti niruddhassa appaṭisandhikattā .
Evaṃ santepi paññatti paramatthiyā yāyaṃ taṃ taṃ santaṃ sanissayaṃ cittaṃ upādāya ‘‘ tisso jīvati , phusso jīvatī ’’ ti evaṃ vacanappavattiyā visayabhūtā santānapaññatti , sā ettha paramatthiyā paramatthabhūtā .
Tathā hi vadanti ‘‘ nāmagottaṃ na jīratī ’’ ti ( saṃ . ni .1.76).
Anidhānagatā bhaggāti ye bhaggā , na te katthaci nidhānaṃ gatā , atha kho abhāvameva gatā .
Puñjo natthi anāgate yato āgaccheyyuṃ vattamānabhāvaṃ .
Nibbattā yepīti ye paṭiladdhattabhāvā paccuppannā , tepi āragge sāsapūpamā tiṭṭhanti .
Yathā nāma sūciyaṃ ṭhitāyaṃ sāsapo khitto tassā sikhaṃ phuṭṭhamatto vigacchati na tiṭṭhati , evaṃ saṅkhārā uppajjitvā bhijjanti , na tesaṃ avaṭṭhānaṃ atthīti .
Bhaṅgo
V2.387 nesaṃ purakkhatoti tesaṃ nibbattadhammānaṃ bhaṅgo nāma purato eva kato , ekaṃsabhāvī na apasakkatīti attho .Purāṇehīti purimakehi atītehi .
Adassanatoti apassitabbato .
Āyantīti āgacchanti .
‘‘ Uppajjantī ’’ ti imināpi kutoci rāsito āgamanābhāvamevāha .
Bhaggā gacchantudassanan ti bhaggāpi katthaci upagamanābhāvato sabbena sabbaṃ adassanaṃ abhāvameva gacchanti .
Tattha nidassanamāha ‘‘ vijjuppādo … pe … vayanti cā ’’ ti .
716.‘‘ Vivaṭṭakappato paṭṭhāya uppajjanakarūpan ’’ ti iminā sayameva uppajjanakadhammatāya ‘‘ dhammatārūpan ’’ ti anvatthanāmataṃ dasseti .
Ayalohādīsu ayo nāma kāḷalohaṃ .
Lohaṃ nāma jātilohaṃ vijātilohaṃ kittimalohaṃ pisācalohanti catubbidhaṃ .
Tattha ayo rajataṃ suvaṇṇaṃ tipu sīsaṃ tambalohaṃ vekantakalohanti imāni satta jātilohāni .
Nāganāsikalohaṃ vijātilohaṃ .
Kaṃsalohaṃ vaṭṭalohaṃ
M2.413 hārakūṭanti tīṇi kittimalohāni .
Morakkhakādi pisācalohaṃ .
Tattha tambalohaṃ vekantakanti imehi dvīhi jātilohehi saddhiṃ sesaṃ sabbampi idha ‘‘ lohan ’’ ti gahitanti .
Tipūti setatipu .
Sīsan ti kāḷatipu .
Suvaṇṇaṃ ākaruppannarasaviddhādibhedaṃ .
Muttā sāmuddikamuttādi .
Maṇīti veḷuriyalohitaṅgamasāragallāni ṭhapetvā avaseso sabbo maṇiviseso .
Veḷuriyo vaṃsavaṇṇamaṇi .
Saṅkho sāmuddikasaṅkho .
Silāti kāḷasilāpaṇḍusilādibhedā sabbāpi ratanasammatasilā .
Pavāḷaṃ nāma vaṭṭumaṃ viddhamaṃ .
Lohitaṅgaṃ rattamaṇi .
Masāragallaṃ kabaramaṇi .
Bhūmi ādayo pākaṭāva .Tadassāti taṃ dhammatārūpaṃ assa yogino .
Taruṇapallavavaṇṇan ti ambādīnaṃ taruṇapallavena samānavaṇṇaṃ .
Sabhāgarūpasantatin ti vaṇṇādinā samānabhāgaṃ rūpasantānaṃ .
Anuppabandhāpayamānan ti hetuphalaparamparāya sambandhanavasena pavattanti .
Soti yogī .
Tan ti asokarukkhapaṇṇaṃ .
Pariggahetvāti ñāṇena paricchijja gahetvā .
Iminā nayenāti iminā asokapaṇṇe vuttena nayena .
Sabbampi ayalohādibhedaṃ dhammatārūpaṃ .
Tampi hi sītakāle sītalaṃ , uṇhakāle sūriyasantāpena uṇhataraṃ hoti .
Tattha sītabhāvena pavattaṃ
V2.388 rūpaṃ uṇhaṃ uṇhabhāvena pavattaṃ rūpaṃ sītaṃ na pāpuṇāti .
Tattha tattheva taṭataṭāyantaṃ bhijjatītiādinā yojetabbaṃ .