Paññākathāvaṇṇanā
421. Sabbākārenāti
M2.73V2.69 upacārākāro , appanākāro , vasībhāvākāro , vitakkādisamatikkamākāro , rūpādīhi virajjanākāro , cuddasadhā cittassa paridamanākāro , pañcavidhaānisaṃsādhigamākāroti evamādinā sabbena bhāvanākārena .Tadanantarāti ‘‘ cittaṃ paññan ’’ ti evaṃ desanākkamena , paṭipattikkamena ca tassa samādhissa anantarā .
Paññā bhāvetabbā samādhibhāvanāya samannāgatena bhikkhunāti sambandho .
‘‘ Paññañca bhāvayan ’’ ti evaṃ atisaṅkhepadesitattā , gāthāvaṇṇanāyaṃ vā ‘‘ samādhisilāyaṃ sunisitaṃ vipassanāpaññāsatthan ’’ ti evaṃ ativiya saṅkhepena bhāsitattā ayaṃ sā paññāti sabhāvato viññātumpi tāva na sukarā .
Bhāvanāvidhānassa pana adassitattā pageva bhāvetuṃ na sukarāti sambandho .
Pucchanaṭṭhena pañhā , kammaṃ kiriyā karaṇaṃ , pañhāva kammaṃ pañhākammaṃ , pucchanapayogoti attho .
Kā paññāti sarūpapucchā .
Kenaṭṭhena paññāti kena atthena paññāti vuccati ,‘‘ paññā ’’ ti padaṃ kaṃ abhidheyyatthaṃ nissāya pavattanti attho .
Sā panāyaṃ paññā sabhāvato , kiccato , upaṭṭhānākārato , āsannakāraṇato ca kathaṃ jānitabbāti āha ‘‘ kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānī ’’ ti .
Katividhāti pabhedapucchā .
Kasmā panettha saṃkilesavodānapucchā na gahitāti ?
Vuccate – lokuttarāya tāva paññāya nattheva saṃkileso .
Asati ca tasmiṃ kuto vodānapucchāti tadubhayaṃ na gahitaṃ .
Lokiyāya pana tāni bhāvanāvidhāne eva antogadhānīti katvā visuṃ na gahitāni maggāmaggañāṇadassanavisuddhiantogadhattā
V2.70 , samādhibhāvanāyaṃ vā vuttanayānusārena veditabbānīti na gahitāni .
Paṭipatti nāma diṭṭhānisaṃse eva hotīti āha ‘‘ paññābhāvanāya ko ānisaṃso ’’ ti . 422. Tatrāti tasmiṃ , tassa vā pañhākammassa .
Vissajjanan ti vivaraṇaṃ .
Pucchito hi attho avibhāvitattā nigūḷho muṭṭhiyaṃ kato viya tiṭṭhati , tassa
M2.74 vivaraṇaṃ vissajjanaṃ vibhūtabhāvakaraṇato .
Kā paññāti kāmañcāyaṃ sarūpapucchā , vibhāgavantānaṃ pana sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti vibhāgo tāva anavasesato dassetabbo .
Taṃdassanena ca ayamādīnavoti dassetuṃ ‘‘ paññā bahuvidhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha bahuvidhāti kusalādivasena anekavidhā .
Nānappakārāti atthajāpikādibhedena , sutamayañāṇādibhedena ca nānāvidhā .Taṃ sabban ti taṃ anavasesaṃ paññāvibhāgaṃ .
Na sādheyyāti vipassanābhāvanāya saddhiṃ maggabhāvanā idha adhippetattho .
Tāya hi taṇhājaṭāvijaṭanaṃ , tañca na sādheyya .
Anavasesato hi paññāpabhede vissajjiyamāne ‘‘ ekavidhena ñāṇavatthū ’’ tiādiko ( vibha .751) sabbo ñāṇavatthu vibhaṅge , suttantesu ca tattha tattha āgato paññāpabhedo .
Sakalopi vā abhidhammanayo āharitvā vissajjetabbo bhaveyya , tathā ca sati yvāyaṃ idha paññābhāvanāvidhi adhippeto , tassa vissajjanāya okāsova na bhaveyya .
Kiñca yvāyaṃ ṭhānāṭhānakammantaravipākantarādivisaye paññāya pavattibhedo , sopi yathārahaṃ saddhiṃ phalāphalabhedena vibhajitvā vissajjetabbo siyā .
So ca pana vissajjiyamāno aññadatthu vikkhepāya saṃvatteyya , yathā taṃ avisaye .
Tenāha ‘‘ uttari ca vikkhepāya saṃvatteyyā ’’ ti .
Kusalacittasampayuttaṃ vipassanāñāṇan ti ettha kusala -ggahaṇena duvidhampi abyākataṃ nivatteti , tathā ‘‘ atthi saṃkiliṭṭhapaññā ’’ ti evaṃ pavattaṃ micchāvādaṃ paṭisedheti .
Vipassanāñāṇa -ggahaṇena sesakusalapaññā .
423. Sañjānanavijānanākāravisiṭṭhan ti sañjānanākāravijānanākārehi sātisayaṃ .
Yato nānappakārato jānanaṃ jānanabhāvo visayaggahaṇākāro .
So hi nesaṃ samāno , na sañjānanādiākāro .
Pītakantīti ettha iti -saddo ādiattho , tena ‘‘ lohitakaṃ odātaṃ dīghaṃ rassan ’’ tiādike saññāya gahetabbākāre saṅgaṇhāti .
Sañjānanamattamevāti ettha sañjānanaṃ nāma ‘‘ nīlaṃ pītan ’’ tiādikaṃ ārammaṇe vijjamānaṃ vā avijjamānaṃ vā saññānimittaṃ katvā jānanaṃ .
Tathā hesā puna sañjānanapaccayanimittakaraṇarasā .
Matta -saddena visesanivattiatthena vijānanapajānanākāre nivatteti , eva -saddena kadācipi imissā te visesā
V2.71 natthevāti avadhāreti .Tenāha ‘‘ aniccaṃ dukkhan ’’ tiādi
M2.75 .Tattha viññāṇakiccampi kātuṃ asakkontī saññā kuto paññākiccaṃ kareyyāti ‘‘ lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti ’’ cceva vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ maggapātubhāvan ’’ ti .
Ārammaṇe pavattamānaṃ viññāṇaṃ na tattha saññā viya nīlapītādikassa sañjānanavaseneva pavattati , atha kho tattha aññañca visesaṃ jānantameva pavattatīti āha ‘‘ viññāṇan ’’ tiādi .
Kathaṃ pana viññāṇaṃ lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetīti ?
Paññāya dassitamaggena .
Lakkhaṇārammaṇikavipassanāya hi anekavāraṃ lakkhaṇāni paṭivijjhitvā paṭivijjhitvā pavattamānāya paguṇabhāvato paricayavasena ñāṇavippayuttacittenapi vipassanā sambhavati , yathā taṃ paguṇassa ganthassa sajjhāyane ñāyāgatāpi vārā na viññāyanti .
Lakkhaṇapaṭivedhan ti ca lakkhaṇānaṃ ārammaṇakaraṇamattaṃ sandhāya vuttaṃ , na paṭivijjhanaṃ .
Ussakkitvāti udayabbayañāṇapaṭipāṭiyā āyūhitvā .
Maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti asambodhasabhāvattā .
Vuttanayavasenāti viññāṇe vuttanayavasena ārammaṇañca jānāti , lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti .
Attano pana anaññasādhāraṇena ānubhāvena ussakkitvā maggapātubhāvañca pāpeti .
Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya patiṭṭhāpetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ajātabuddhīti asañjātabyavahārabuddhi .
Upabhogaparibhogan ti upabhogaparibhogārahaṃ , upabhogaparibhogavatthūnaṃ paṭilābhayogyanti attho .
Chekoti mahāsāro .
Kūṭoti kahāpaṇapatirūpako tambakaṃsādimayo .
Addhasāroti upaḍḍhagghanako .
Iti -saddo ādiattho , tena pādasāra samasāraparopādasārādīnaṃ saṅgaho .
Te pakāreti indajālājātipupphādippakāre ceva chekādippakāre ca .
Saññā hītiādi upamāsaṃsandanaṃ .
Saññā vibhāgaṃ akatvā piṇḍavaseneva ārammaṇassa gahaṇato dārakassa kahāpaṇadassanasadisī vuttā .
Tathā hi sā ‘‘ yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā ’’ vuccati .
Viññāṇaṃ ārammaṇe ekaccavisesagahaṇasamatthatāya gāmikapurisassa kahāpaṇadassanasadisaṃ vuttaṃ .
Paññā ārammaṇe anavasesavisesāvabodhato heraññikassa kahāpaṇadassanasadisī vuttāti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Nānappakārato
M2.76 jānanan ’’ ti iminā ñeyyadhammā paccekaṃ nānappakārāti tesaṃ yāthāvato avabodho paññāti dasseti .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī ’’ ti ( mahāni .156; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 85).Yatthāti
V2.72 yasmiṃ cittuppāde .
Na tattha ekaṃsena hotīti tasmiṃ cittuppāde paññā ekantena na hoti .
Na hi duhetukaahetukacittuppādesu paññā uppajjati .Avinibbhuttāti aviyuttā .
Tehīti saññāviññāṇehi .
Yathā hi sukhaṃ pītiyā na niyamato aviyuttaṃ , evaṃ saññāviññāṇāni paññāya na niyamato aviyuttāti .
Yathā pana pīti sukhena niyamato aviyuttā , evaṃ paññā saññāviññāṇehi niyamato aviyuttā .
Tasmā evaṃ avinibbhuttesu imesu tīsu dhammesu tesaṃ vinibbhogo dukkaroti tiṇṇaṃ janānaṃ kahāpaṇadassanaṃ nidassitanti .
Tesaṃ duviññeyyanānattataṃyeva vacanantarenapi dassetuṃ ‘‘ tenāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha rūpadhammesupi tāva nānānadīnaṃ udakassa , nānātelassa vā ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā mathitassa ‘‘ idaṃ asukāya nadiyā udakaṃ , idaṃ asukatelan ’’ ti niddhāretvā sarūpato dassanaṃ dukkaraṃ , kimaṅgaṃ pana arūpadhammesūti dassento ‘‘ yaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānan ’’ tiādimāha .
424. Dhammānaṃ sako bhāvo , samāno ca bhāvo dhammasabhāvo .
Tattha paṭhamena kakkhaḷaphusanādisalakkhaṇaṃ gahitaṃ , dutiyena aniccadukkhatādisāmaññalakkhaṇaṃ .
Tadubhayassa ca yāthāvato paṭivijjhanalakkhaṇā paññāti āha ‘‘ dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā ’’ ti .
Ghaṭapaṭādipaṭicchādakassa bāhirandhakārassa dīpālokādi viya yathāvuttadhammasabhāvapaṭicchādakassa mohandhakārassa viddhaṃsanarasā .
Uppajjamāno eva hi paññāloko hadayandhakāraṃ vidhamento evaṃ uppajjati , tato eva dhammasabhāvesu asammuyhanākārena paccupatiṭṭhatīti asammohapaccupaṭṭhānā .
Kāraṇabhūtā vā sayaṃ phalabhūtaṃ asammohaṃ paccupaṭṭhāpetīti evampi asammohapaccupaṭṭhānā .
Vipassanāpaññāya idha adhippetattā ‘‘ samādhi tassā padaṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hi ‘‘ samāhito yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti suttapadaṃ nibandhanabhāvena āgataṃ ( saṃ . ni .3.5,99; saṃ . ni .5.1071; netti .40; mi . pa .2.1.14).