845. Abhiññāpaññātiādīnaṃ attho heṭṭhā vuttoyeva .
Apica sutamayāya , cintāmayāya , ekaccabhāvanāmayāya ca abhivisiṭṭhāya paññāya ñātā abhiññātā .
Āveṇikā bhūmi pariññantarānaṃ avisayabhāvato .
Na hi nāmarūpaparicchedapaccayapariggahaṇavasena tīraṇapariññādīnaṃ pavatti atthi .
846. Anulomañāṇampi aniccādivaseneva saṅkhāre ārabbha pavattati , pageva paṭisaṅkhānupassanādayoti āha ‘‘ yāva anulomā āveṇikā bhūmī ’’ ti .
Kāmañcettha tīraṇapariññābhūmiyaṃ ñātappahānapariññāyopi laddhāvasarā , tattha pana yathā tīraṇapariññā sātisayaṃ kiccakārī , na tathā itarāti āveṇikaggahaṇaṃ .
847. Nippariyāyena
M2.508 pahānapariññā nāma maggañāṇanti ‘‘ yāva maggañāṇā bhūmī ’’ ti vuttaṃV2.478 .Ayaṃ idha adhippetāti idha abhisamayakāle kiccavicāre ayaṃ pahānapariññā adhippetā tadatthattā sesapariññānaṃ .
Tenāha ‘‘ yasmā vā ’’ tiādi .
Tadatthāyevāti pahānapariññatthā eva .
Atha vā tadatthāyevāti pahānatthā eva .
Atha vā tadatthāyevāti maggatthā eva .
Ñātatīraṇapariññā hi yāvadeva maggādhigamatthāya pavattā .
Niyamato ñātā ceva tīritā ca honti ñātatīritabhāvehi vinā pahānābhāvato , pahānasiddhiyañca ñātatīritabhāvasiddhito .
Maggañāṇañhi dukkhe pariññābhisamayavasena pavattamānaṃ tassa sabhāvalakkhaṇaṃ viya sāmaññalakkhaṇampi paṭivijjhatīti vuccati tappaṭicchādakasammohaviddhaṃsanato .
Tenāha ‘‘ pariññattayampi … pe … veditabban ’’ ti .
848. Pariññā viyāti tividhatāsāmaññaṃ nidasseti , na pariññāpahātabbatāsāmaññaṃ vikkhambhanappahānassa aripaññākiccabhāvato .
Kāmacchandādayo yathā na cittaṃ pariyuṭṭhāya tiṭṭhanti , evaṃ pariyuṭṭhānassa nisedhanaṃ appavattikaraṇaṃ vikkhambhanaṃ , vikkhambhanameva pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ .
Pākaṭattāti ‘‘ ayaṃ abyāpannacitto vigatathinamiddho ’’ tiādinā ( a . ni .4.198) paresampi pākaṭattā .
‘‘ Na sahasā cittaṃ ajjhottharantī ’’ ti idaṃ paṭiladdhamattassa jhānassa vasena vuttaṃ , subhāvite pana paguṇajjhāne yāva carimakacittampi na ajjhottharanteva .
Atha vā jhānassa pubbabhāgepīti jhānādhigamatthāya pubbabhāgapaṭipattiyā .
Pacchābhāgepīti jhānaṃ labhitvā aññakiccappasutassapi .
Vitakkādayoti vitakkavicārapītisukharūpasaññādayo .
Dutiyajjhānādīnaṃ paṭipakkhā dutiyādīsu appitesuyeva vikkhambhanti , tato tato vuṭṭhitamattassa pana pavattanti parittacittavaseneva vuṭṭhahanato .
849.‘‘ Padīpena andhakārassa viyā ’’ ti idaṃ paṭipakkhena pahīnabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .
Paṭipakkho hi padīpo andhakārassa , ghaṭappahāro pana sevālassa na paṭipakkho , kevalaṃ pavattinivāraṇamattameva karotīti .
Tena asatipi ujuvipaccanīkatāya dutiyajjhānādīnaṃ vitakkādīnaṃ vikkhambhanassa taṃ nidassanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati .
‘‘ Vipassanāya avayavabhūtenā ’’ ti idaṃ idhādhikatatadaṅgappahānassa
M2.509 dassanatthaṃ vuttaṃ .
Sīlavisodhanādināpi hi tadaṅgappahānaṃ hotiyevāti .
Ñāṇaṅgenāti ñāṇasaṅkhātena kāraṇena .
Tadaṅgena tadaṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ .Sati vijjamāne khandhapañcakasaṅkhāte kāye , sayaṃ vā tattha sati diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi ,‘‘ rūpaṃ attato
V2.479 samanupassatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.81;4.345) nayena vuttā attānudiṭṭhi .Soḷasavatthukā , aṭṭhavatthukā ca kaṅkhāva malaṃ kaṅkhāmalaṃ .
Samūhagāhassāti ‘‘ attā attaniyan ’’ ti evaṃ pavattasamūhagahaṇassa pahānaṃ kalāpasammasanena ekādasasu okāsesu pakkhipitvā vikiraṇavasena khandhānaṃ dassanato .
Assādasaññāyāti pañcakkhandhe assādanavasena pavattamicchāsaññāya .
Appaṭisaṅkhānassāti paṭisaṅkhānapaṭipakkhassa mohassa .
Anupekkhanassāti apekkhāya .
Saṅkhāresu niccādigāho saccapaṭilomagāho maggasaccādhigamassa vilomanato .
Sādīnavesu anādīnavasaññitā , anādīnave ca sādīnavasaññitā saccapaṭilomagāhoti ca vadanti .
Evaṃ visuddhikkamena tadaṅgappahānaṃ dassetvā idāni aṭṭhārasamahāvipassanāvasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘ yaṃ vā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yaṃ vā pana pahānanti sambandho .
850. Vuttameva ‘‘ sabbaṃ saṅkhāragataṃ aniccato anupassatī ’’ tiādinā ( visuddhi .2.742).
Santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ghanaggahaṇaṃ ghanasaññā , tassā ghanasaññāya .
Nirodhe adhimuttatā , tāyāti tiyaddhagatānaṃ saṅkhārānaṃ nirodhameva disvā tattha adhimuccanavasena pavattapaññā , tāya .
Āyūhanassāti abhisaṅkharaṇassa .
Taṃ taṃ paricchedan ti ādānanikkhepādikaṃ taṃ taṃ paricchedaṃ .
Aññathāpavattidassanan ti vuttaparicchedato pubbe , pacchā ca aññākārappavattiyā dassanaṃ , avatthāvisesappavattidassanaṃ vā .
Dhuvasaññāyāti thirabhāvaggahaṇassa .
Sārādānābhinivesassāti
M2.510 asāresu sāragahaṇābhinivesassa .Saṃsayamicchāñāṇānaṃ vasena sammuyhanaṃ sammoho , so eva abhinivesoti sammohābhiniveso .
Saṅkhāresu leṇatāṇabhāvaggahaṇaṃ ālayābhiniveso , atthato bhavanikanti .
Yathā
V2.480 cittaṃ saṅkhāre muñcitvā vivaṭṭaṃ nibbānaṃ pakkhandati , tathā pavattanato saṅkhārupekkhā ca anulomañca ‘‘ vivaṭṭānupassanā ’’ ti vuttaṃ .Niviṭṭhabhāvena ogāḷhabhāvena pavattasaṃyojanādikilesā eva kilesābhiniveso .
Nibbedhabhāgiyaṃ samādhin ti vipassanāsamādhimāha .
851. Asanivicakkaṃ asanimaṇḍalaṃ .
Evaṃ pahānan ti anuppattidhammatāpādanamāha .
Kammakilesānaṃ , sabbesampi vā saṅkhārānaṃ khayaṃ nirodhaṃ gacchatīti khayagāmī , ariyamaggo .
Lokuttaraggahaṇeneva siddhepi khayagāmiggahaṇaṃ vaṇṇabhaṇanatthaṃ .
Samucchedappahānamevāti avadhāraṇaṃ nippariyāyataṃ upādāya .
Tadatthānevāti samucchedappahānatthāneva .
Tena vikkhambhanatadaṅgappahānānaṃ maggasambhāratamāha tehi vinā asijjhanato .
Atha vā tadatthānevāti maggatthāneva .
Tena tadatthatāya tesaṃ taṃkiccataṃ dasseti .
Tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Tamevatthaṃ upamāya dassetuṃ ‘‘ paṭirājānaṃ vadhitvā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yampi tato pubbe katan ti yaṃ tatorajjappattito pubbe kataṃ paccantasādhanaduggaviddhaṃsanādi .
Yathā idañcidañca raññā katantiyeva vuccati , evaṃ lokiyañāṇena sādhitānipi vikkhambhanatadaṅgappahānāni samucchedappahānavasena pavattassa maggassa kiccabhāvena vuccanti , tadatthatāya , tesaṃ taṃsantatipatitatāya ca maggassāti veditabbā .
852. Lokiyassa , lokiyā vā sacchikiriyā lokiyasacchikiriyā .
Evaṃ lokuttarasacchikiriyā veditabbā .
Lābhīmhīti lābhī amhi .
Tathā vasīmhīti etthāpi .
Paccakkhato ñāṇaphassenāti paccakkhato ārammaṇakaraṇasaṅkhātena ñāṇaphassanena .
‘‘ Paccakkhato ’’ ti ca iminā anumānato ārammaṇakaraṇaṃ nivatteti ,‘‘ īdisamidan ’’ ti paccavekkhaṇavasena paccakkhato jānanaṃ hettha ‘‘ ñāṇaphasso ’’ ti adhippeto .
Phassitāti ñāṇena phuṭṭhā .
Jhānamaggaphalāni
M2.511 viya attano santāne anuppādetvāpi tappaṭicchādakasammohaviddhaṃsanavasena tathāviddhaṃsanapavattañāṇaṃ aparappaccayañāṇaṃ .Passanto paccakkhato jānanto .
Amatogadhan ti amatapariyāpannaṃ , amatasaṅkhātanti attho .
Sotāpattimaggo paṭhamaṃ nibbānadassanato dassanaṃ , tena dassanena sacchikiriyā dassanasacchikiriyā .
Kiñcāpi gotrabhuñāṇaṃ tato paṭhamataraṃ nibbānaṃ passati , ālambanakaraṇato
V2.481 disvā kattabbakiccākaraṇato pana na dassananti vuccati .Sā duvidhāpīti sā dassanabhāvanāvasena duvidhāpi sacchikiriyā .
Dassanabhāvanāvasenāti dassanamaggabhāvanāmaggavasena .
Tena amaggavasena pavattanibbānassa paccavekkhaṇasacchikiriyaṃ nivatteti .
Nibbānassāti pana iminā maggaphalesu paccavekkhaṇasacchikiriyaṃ .
Imassa ñāṇassāti imassa yathādhigatassa lokuttarañāṇassa .
853. Abhimatāti adhippetā .
Bhāvanā nāma uppādanā , santānaparibhāvanā cāti tadubhayaṃ dassento ‘‘ lokiyānan ’’ tiādimāha .
Yadaggena hi lokiyā kusalādayo uppāditā , vaḍḍhitā ca , tadaggenassa sīlabhāvanā , kāyabhāvanā , cittabhāvanā , paññābhāvanā ca lokiyā nipphāditā hoti , tāya ca santānopi paribhāvitoti .
Tāsu lokiyalokuttarabhāvanāsu idha ñāṇadassanavisuddhikathāyaṃ lokuttara bhāvanā adhippetā , na itarā tassā sambhārabhāvato .
Catubbidhampetaṃ ñāṇan ti etaṃ catubbidhampi ariyamaggañāṇaṃ lokuttarāni sammāvācādibhedāni sīlādīni uppādeti .
Kathaṃ ?
Sahajātādipaccayatāya .
Sīlādīnīti ettha ādi -saddena samādhissa gahaṇaṃ , na paññāya .
Na hi tadeva taṃ uppādeti , maggacittuppādo pana uppādeti .
Tadantogadhabhāvā sammāsaṅkappo .
So hi pañcakkhandhasaṅgahitoti vadanti .
Sīlādīnīti vā phalasīlādīnampi gahaṇanti paññāyapi gahaṇaṃ yujjatiyeva .
Sahajātapaccayāditāyāti ettha ādi -saddena anantarapaccayāditāyapi saṅgaho daṭṭhabbo .
Tehi ca santānaṃ vāsetīti tehi samucchindanapaṭipassambhanavasena pavattehi lokuttarehi sīlādīhi ariyapuggalo attano santānaṃ paribhāveti .
Yaṃ nissāya parāvuttīti vadanti .
Yathā pariññattayampi
M2.512 pahānattayampi maggañāṇassa kiccanti vuttaṃ pariyāyena , na evamidha .
Idha pana lokuttarabhāvanāva assa maggañāṇassa kiccaṃ .
Na hettha bhāvanāya pariyāyo labbhatīti avadhāraṇaṃ .
Tena lokiyabhāvanaṃ nivatteti .Evaṃ sarūpeneva āgatāyāti ‘‘ cittaṃ bhāvayan ’’ ti samādhi viya cittasīsena anāgantvā ‘‘ paññaṃ bhāvayan ’’ ti evaṃ sarūpeneva āgatāya paññāya .
Yaṃ vuttaṃ uddesavasena .
Ettāvatā taṃ vitthāritaṃ hoti .
Ayañca pañho vissajjito hotīti sambandho .
Ñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti bāvīsatimaparicchedavaṇṇanā .