Āyatanavitthārakathāvaṇṇanā

510.‘‘ Khandhāyatanā ’’ tiādināM2.170V2.159 heṭṭhā uddiṭṭhāni paduddhāravasena ‘‘ āyatanānī ’’ ti vatvā gaṇanaparicchedenāha ‘‘ dvādasāyatanānī ’’ ti . Tattha vattabbaṃ parato sayameva vakkhati . Cakkhāyatanan tiādi nesaṃ sarūpadassanaṃ .

Attho nāma saddattho , bhāvattho pana lakkhaṇameva . So pana saddattho duvidho – asādhāraṇo sādhāraṇoti . Tattha asādhāraṇo cakkhādisaddattho , sādhāraṇo āyatanasaddattho dvādasannampi samānattā .

Tesu asādhāraṇaṃ tāva dassento ‘‘ visesato tāvā ’’ tiādimāha . Tattha visesatoti visesatthato , cakkhādisaddatthatoti attho . Assādetīti cakkhati-saddo ‘‘ madhuṃ cakkhati , byañjanaṃ cakkhatī ’’ ti rasasāyanattho atthīti tassa vasena atthaṃ vadati . ‘‘ Cakkhuṃ kho pana , māgaṇḍiya , rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammuditan ’’ ti ( ma . ni .2.209) vacanato cakkhu rūpaṃ assādeti . Satipi sotādīnaṃ saddārāmatādibhāve yo ‘‘ yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo ’’ tiādinā ( dha . sa .597) pāḷiyaṃ ,‘‘ rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇan ’’ tiādinā ( dha . sa . aṭṭha .600; visuddhi .2.433) aṭṭhakathāyañca vutto atthaviseso , tattheva niruḷhattā cakkhumhi eva cakkhusaddo pavattati gavādīsu gosaddādi viyāti daṭṭhabbaṃ . Vibhāveti cāti saddalakkhaṇasiddhassa cakkhati-saddassa vasena atthaṃ vadati . Cakkhatīti hi ācikkhati , abhibyattaṃ vadatīti attho . Nettassa ca vadantassa viya samavisamavibhāvanamevaV2.160 ācikkhananti katvā āha ‘‘ vibhāveti cāti attho ’’ ti , anekatthattā vā dhātūnaṃ vibhāvanatthatā ca cakkhati-saddassa daṭṭhabbā .

Rattaduṭṭhādikālesu kakaṇṭakarūpaṃ viya , uddarūpaṃ viya ca vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ rūpaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ rūpayati rūpamiva pakāsaṃ karoti , saviggahamiva katvā dassetīti attho . Vitthāraṇaṃ vāM2.171 rūpasaddassa attho , vitthāraṇañca pakāsanamevāti āha ‘‘ pakāsetīti attho ’’ ti . Anekatthattā vā dhātūnaṃ pakāsanattho eva rūpasaddo daṭṭhabbo . Vaṇṇavācakassa rūpasaddassa rūpayatīti nibbacanaṃ , rūpakkhandhavācakassa ruppatīti ayaṃ viseso .

Udāharīyatīti vuccatīti atthe vacanasaddo eva gahito siyā , na ca vacanasaddo evettha saddo , atha kho sabbopi sotaviññeyyoti . Sappatīti sakehi paccayehi sappīyati , sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti attho .

Sūcayatīti attano vatthuṃ apākaṭaṃ gandhavasena ‘‘ idaṃ sugandhaṃ , duggandhan ’’ ti pakāseti , paṭicchannaṃ vā pupphādivatthuṃ ‘‘ ettha pupphamatthi , campakādiphalamatthi , ambādī ’’ ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti attho .

Rasaggahaṇamūlakattā ajjhoharaṇassa jīvitahetumhi āhārarase ninnatāya jīvitaṃ avhayatīti jivhā niruttilakkhaṇena .

Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti visesena kāyo vutto anuttariyahetubhāvaṃ anāgacchantesu kāmarāganidānakammajanitesu , kāmarāgassa ca visesapaccayesu ghānajivhākāyesu kāyassa visesatarasāsavapaccayattā . Tena hi phoṭṭhabbasukhaṃ assādentā sattā methunampi sevanti . Uppattidesoti uppattiṭṭhānanti attho , kāyindriyavatthukā vā cattāro khandhā balavakāmāsavādihetubhāvato visesena sāsavāti vuttāti tesaṃ uppattiṭṭhānanti attho .

Munātīti nāḷiyā minamāno viya , mahātulāya dhārayamāno viya ca ārammaṇaṃ vijānātīti attho . Manate iti vā mano , taṃ taṃ ārammaṇaṃ paricchedavasena jānātīti vuttaṃ hoti .

Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti ye visesalakkhaṇena āyatanasaddaparā vattabbā , te cakkhādayo tathā vuttāti tato aññe manogocarabhūtā dhammā sāmaññalakkhaṇeneva ekāyatanabhāvaṃ upanetvā vuttā . Yathā hi oḷārikavatthārammaṇamananasaṅkhātehi visayavisayībhāvehi purimāni pākaṭāni , tathā apākaṭā ca aññe manogocarā na attano sabhāvaṃ na dhārentīti imassa atthassa dīpanattho dhammasaddo . Dhārīyanti sāmaññarūpena avadhārīyantīti vā dhammā . Yathā hi rūpādayo cakkhuviññāṇādīhi asādhāraṇato eva yathāsakaṃV2.161 sabhāvato viññāyantiM2.172 , na evamete , ete pana anekadhammabhāvato , sādhāraṇato , sabhāvasāmaññatopi manasā viññāyantīti .

511. Sena senāti sakena sakena . Uṭṭhahantīti uṭṭhānaṃ karonti . Vāyamantīti ussahanti , attano kiccaṃ karonticceva attho . Imasmiṃ ca atthe āyatanti etthāti āyatanānīti adhikaraṇattho āyatanasaddo , dutiyatatiyesu kattuattho .

Te cāti cittacetasike dhamme . Te hi taṃtaṃdvārārammaṇesu ayanti gacchanti pavattantīti āyā . Vitthārentīti pubbe anuppannattā līnāni apākaṭāni pubbantato uddhaṃ pattharenti pākaṭāni karonti , uppādentīti attho .

Idañca saṃsāradukkhaṃ . Na nivattatīti anuppādanirodhavasena na nirujjhati .

Āyatanaṃ āyatanan ti āmeḍitavacanaṃ assā samaññāya cakkhādīsu niruḷhabhāvadassanatthaṃ .

512. Evaṃ avayavabhedavasena āyatanasaddassa atthaṃ vatvā idāni tattha pariyāyatopi dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Sādhuphalabharitatāya , aparissayatāya ca manoramme .

Tattha nivasantīti nivasantā viya honti . Tenāha ‘‘ tadāyattavuttitāyā ’’ ti .

Yattha suvaṇṇaratanādīni nivutthāni viya ākiṇṇāni tiṭṭhanti , so padeso tesaṃ ākaro , evaṃ cittacetasikā cakkhādīsūti te tesaṃ ākaroti dassento āha ‘‘ cakkhādīsu ca … pe … ākaro ’’ ti .

Tannissitattāti ettha mano manoviññāṇādīnaṃ cittacetasikānaṃ nissayapaccayo na hotīti tassa tesaṃ dvārabhāvo nissayabhāvoti daṭṭhabbo .

Ahutvā eva paccayasāmaggivasena uppajjantāpi cittacetasikā aneke ekajjhaṃ tattha labbhamānā samosaṭā viya hontīti vuttaṃ ‘‘ vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato ’’ ti . Na hi dhammānaṃ anāgataddhe vijjamānatālesopi atthi . Tenāha ‘‘ puñjo natthi anāgate ’’ ti ( mahāni .10).

Tattheva uppattitoti tesu cakkhādīsu eva uppattito . Uppattiyā paccayabhūte cakkhādike uppattiṭṭhānaṃ viya katvā upacāravasena vuttaṃ . Na hi arūpadhammānaṃ nippariyāyato uppattideso nāma atthi .

Yadaggena vā teM2.173 tesaṃ nissayārammaṇabhūtā , tadaggena sañjātideso . Na hi paccayabhāvamantarena rūpadhammānampi ādhārādheyyabhāvo atthi . Tenāha ‘‘ nissayārammaṇabhāvenā ’’ ti .

Byatirekapadhānatāya kāraṇalakkhaṇassa ‘‘ tesaṃ abhāve abhāvato ’’ iccevāha , na ‘‘ bhāve bhāvato ’’ ti .

YathāvuttenatthenātiV2.162 ‘‘ cakkhatī ’’ tiādinā ,‘‘ āyatanato āyānaṃ tananato ’’ tiādinā ,‘‘ nivāsaṭṭhānan ’’ tiādinā ca vuttappakārena atthena .

Dhammāyatanapariyāpannānaṃ dhammānaṃ bahubhāvato yebhuyyena ca te bahū eva hutvā kiccakarāti ‘‘ dhammā ca te āyatanañcā ’’ ti bahuvacananiddeso .

513. Tathā tathā lakkhitabbato lakkhīyati etenāti vā lakkhaṇaṃ , sabhāvo .

Tāvabhāvatoti tattakato , tena anūnādhikabhāvaṃ dasseti .

Tattha dvādasāyatanavinimuttassa kassaci dhammassa abhāvā adhikabhāvato codanā natthi , salakkhaṇadhāraṇaṃ pana sabbesaṃ sāmaññalakkhaṇanti ūnacodanā sambhavatīti taṃ dassento āha ‘‘ cakkhādayopi hī ’’ tiādi .

Bhavaṅgamanasaṅkhātoti dvikkhattuṃ calitvā pavattabhavaṅgamanasaṅkhāto . Calanavasena bhavaṅgappavattiyā sati eva āvajjanuppatti , na aññatthāti āvajjanassāpi kāraṇabhūtanti katvā vuttaṃ ‘‘ bhavaṅgamanasaṅkhāto … pe … uppattidvāran ’’ ti . Asādhāraṇan ti cakkhuviññāṇādīnaṃ asādhāraṇaṃ . Satipi asādhāraṇabhāve cakkhādīnaṃ dvārabhāvena gahitattā dhammāyatanena aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ . Dvārārammaṇabhāvehi vā asādhāraṇataṃ sandhāya ‘‘ asādhāraṇan ’’ ti vuttaṃ .

514. Yebhuyyasahuppattiādīhi uppattikkamādīsu ayutti yojetabbā . Yebhuyyena hi cakkhāyatanādīni kassaci kadāci ekato uppajjanti . Tathā hi vuttaṃ ‘‘ kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavantī ’’ tiādi ( yama . aṭṭha . āyatanayamaka 18-21). Tasmā āyatanānaṃ uppattikkamo tāva na yujjati , na pahānakkamo kusalābyākatānaṃ appahātabbato , na paṭipattikkamo akusalānaṃ ekaccaabyākatānañca appaṭipajjanīyatoM2.174 , na bhūmikkamo aḍḍhekādasannaṃ āyatanānaṃ ekantakāmāvacarattā , itaresañca catubhūmipariyāpannattā , ekaccassa lokuttarabhāvato cāti .

‘‘ Ajjhattikesu hī ’’ ti etena ajjhattikabhāvena , visayībhāvena ca ajjhattikānaṃ paṭhamaṃ desetabbataṃ dasseti , tesupi paṭhamaṃ desetabbesu pākaṭattā paṭhamataraṃ cakkhāyatanaṃ desitanti .

Tato ghānāyatanādīnīti ettha bahupakārattābhāvena cakkhusotehi purimataraṃ adesetabbāni , saha vattuṃ asakkuṇeyyattā ekena kamena desetabbānīti ghānādikkamena desitānīti adhippāyoV2.163 . Aññathāpi hi desitesu na na sakkā codetuṃ , na ca sakkā bodhetabbāni na desetunti . Paccuppannārammaṇattā vā cakkhādīni paṭhamaṃ vuttāni ārammaṇato supākaṭānīti , manāyatanaṃ pana kiñci paccunnārammaṇaṃ … pe … kiñci yāva navattabbārammaṇanti pacchā vuttaṃ . Paccuppannārammaṇesupi upādārūpārammaṇāni cattāri paṭhamaṃ vuttāni , tato bhūtarūpārammaṇaṃ . Upādārūpārammaṇesupi dūratare dūre , sīghataraṃ sīghañca ārammaṇasampaṭicchanadīpanatthaṃ cakkhādīnaṃ desanākkamo . Cakkhusotadvayañhi dūragocaranti paṭhamaṃ vuttaṃ , tatrāpi cakkhu dūrataragocaranti sabbapaṭhamaṃ vuttaṃ . Passantopi hi dūratare nadīsotaṃ , na tassa sotapaṭighātasaddaṃ suṇāti . Ghānajivhāsupi ghānaṃ sīghataravuttīti paṭhamaṃ vuttaṃ purato ṭhapitamattassapi bhojanassa gandho gayhatīti . Yathāṭhānaṃ vā tesaṃ desanākkamo . Imasmiñhi sarīre sabbupari cakkhussa adhiṭṭhānaṃ , tassa adho sotassa , tassa adho ghānassa , tassa adho jivhāya , tathā kāyassa yebhuyyato , mano pana arūpibhāvato sabbapacchā vutto . Taṃtaṃgocarattā tassa tassa anantaraṃ bāhirāyatanāni vuttānīti vuttovāyamatthoti evampi imesaṃ kamo veditabbo .

Gocaro visayo etassāti gocaravisayo , mano . Kassa pana gocaro etassa visayo ? Cakkhādīnaṃ pañcannampi . Viññāṇuppattikāraṇavavatthānatoti cakkhuviññāṇādīnaṃ uppattikāraṇassa vavatthitabhāvato savibhattibhāvato . Etena cakkhādianantaraṃ rūpādivacanassa ca kāraṇamāha .

515. Saṅgahitattāti gaṇanasaṅgahavasena saṅgahitattā .

Jātivasenāti cakkhubhāvasamānatāvasena . Paccayabhedo kammādibhedo . DānādipāṇātipātādibhedabhinnassaM2.175 hi kusalākusalakammassa , tassa ca sahakārīkāraṇabhūtānaṃ abbhantarānaṃ , bāhirānañca paccayānaṃ bhedena cakkhāyatanaṃ bhinnaṃ visadisaṃ hotīti . Nirayādiko , apadādigatinānākaraṇañca gatibhedo gatīnaṃ , gatīsu vā bhedoti katvā . Hatthiassādiko , khattiyādiko ca nikāyabhedo . Taṃtaṃsattasantānabhedo puggalabhedo .

Yā cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ anantappabhedatā vuttā , so eva hadayavatthussa bhedo tādisabhedānātivattanato . Tato manāyatanassa anantappabhedatā yojetabbā . Yasmā jhānavirahitaṃ nāma lokuttaraṃ natthi , tasmā pañcannaṃ jhānānaṃ vasena aṭṭha lokuttaracittāni cattālīsaṃ hontīti tāni ekāsītiyā lokiyacittesu pakkhipitvā āha ‘‘ ekavīsuttarasatappabhedañcā ’’ ti .

Vatthūti cakkhādivatthu . Tappabhedena viññāṇaṃ anantappabhedaṃ . Paṭipadā dukkhāpaṭipadādi . Ādi -saddena jhānādhipatibhūmiārammaṇādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .

Nīlaṃ nīlassa sabhāgaṃ , aññaṃ visabhāgaṃ . Paccayo kammādi . Tatthāpi kusalasamuṭṭhānāditā , sītautusamuṭṭhānāditāV2.164 ca bhedo veditabbo . Ādi saddena gatinikāyabhedo .

Sabhāvanānattabhedatoti sukhā dukkhā adukkhamasukhāti evamādiko sabhāvabhedo . Cakkhusamphassajā sotasamphassajāti evamādikaṃ nānattaṃ .

516.‘‘ Anāgamanato aniggamanato ’’ ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ na hī ’’ tiādi vuttaṃ . Pubbantāparantesu avijjamānasarūpattā udayato pubbe kutoci nāgacchanti , vayato ca uddhaṃ na katthaci gacchanti , vijjamānakkhaṇepi ittarakālatāya aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā . Tenāha ‘‘ atha kho ’’ tiādi .

Saparipphandakiriyāvasena īhanaṃ īhā , cintanavasena byāpāranaṃ byāpāro , tattha byāpāraṃ dassento āha ‘‘ na hi cakkhurūpādīnaṃ evaṃ hotī ’’ ti . Īhaṃ dassento ‘‘ na ca tānī ’’ tiādi . Ubhayampi pana īhā ca hoti byāpāro cāti uppaṭipāṭivacanaṃ . Dhammatāvāti sabhāvo eva , kāraṇasamatthatā vā īhābyāpārarahitānaṃ dvārādibhāvo dhammatā . Imasmiñca atthe ‘‘ yan ’’ ti etassa yasmāti attho . Purimasmiṃ sambhavanavisesanaṃ yaṃ-saddo .

‘‘ Suñño gāmoti kho , bhikkhave , channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanan ’’ ti ( saṃ . ni .4.238) vacanato suññagāmo viyaM2.176 daṭṭhabbāni . Annapānasahitanti gahite suññagāme yaṃ yadeva bhājanaṃ parāmasīyati , taṃ taṃ rittakaṃyeva parāmasīyati , evaṃ dhuvādibhāvena gahitāni yoniso upaparikkhiyamānāni rittakāneva etāni dissantīti . Tenāha ‘‘ dhuvasubhasukhattabhāvavirahitattā ’’ ti .

Cakkhādidvāresu abhijjhādomanassuppādakabhāvena rūpādīni cakkhādīnaṃ abhighātakānīti vuttāni .

Ahisusumārapakkhīkukkurasiṅgālamakkaṭā cha pāṇakā . Visamabilākāsagāmasusānavanāni tesaṃ gocarā . Tattha visamādiajjhāsayehi cakkhādīhi visamabhāvabilākāsagāmasusānasannissitasadisūpādinnadhammavanabhāvehi abhiramitattā rūpādīnaṃ visamādisadisatā yojetabbā .

Iti āyatanānaṃ vitthārakathāmukhavaṇṇanā .

Issues

Select Version

Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)