645. Atthavibhāgo atthassa vibhajanā .

Vatthusaṅkhātaṃ kāman ti kāmaguṇasaññitaṃ rūpādiārammaṇamāha . Upādiyatīti kāmavasena gaṇhāti , daḷhaṃ assādetīti attho . Kāmaṃ upādiyatīti ettha kammasādhano kāmasaddoM2.327 , kāmo ca soti ettha kattusādhano kilesakāmassa adhippetattā . Upādānasaddo pana ubhayatthāpi kattusādhanova . Daḷhattho bhusattho . Yathā bhuso āyāsoV2.307 upāyāso , bhusaṃ kuṭṭhaṃ upakuṭṭhaṃ , evaṃ idhāpīti āha ‘‘ upāyāsaupakuṭṭhādīsu viyā ’’ ti .

Purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyatīti purimadiṭṭhiṃ sassatabhāvena gaṇhantī upādiyati , purimadiṭṭhiākārena vā uttaradiṭṭhi uppajjamānā teneva purimadiṭṭhiṃ daḷhaṃ karontī taṃ upādiyatīti vuttā . Atha vā purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyatīti ‘‘ sassato attā ’’ ti ( dī . ni .1.31) idaṃ purimadiṭṭhiṃ upādiyamānaṃ uttaradiṭṭhiṃ nidassetuṃ vuttaṃ . Yathā hi esā daḷhīkaraṇavasena purimaṃ uttarā upādiyati , evaṃ ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādikāpīti ( ma . ni .1.445;2.94;3.91,116,136; dha . sa .1221; vibha .938). Atta ggahaṇaṃ pana attavādupādānanti na idaṃ diṭṭhupādānadassananti daṭṭhabbaṃ . Loko cāti vā attaggahaṇavinimuttaṃ gahaṇaṃ diṭṭhupādānabhūtaṃ idha purimadiṭṭhiuttaradiṭṭhivacanehi vuttanti veditabbaṃ .

Sīlabbataṃ upādiyatīti ettha asuddhimaggagosīlādisamādānavasena sīlaṃ , avītikkamanavasena vataṃ . Ubhayathāpi vā sīlaṃ , tapokammabhāvena gahitatāya vataṃ , gavādipakatibhāvanā . Attano vā gavādibhāvādhiṭṭhānaṃ sīlaṃ ,‘‘ gacchanto bhakkheti , tiṭṭhanto muttetī ’’ tiādinā gavādikiriyākaraṇaṃ vataṃ . Taṃtaṃakiccasammatato vā nivatti sīlaṃ , taṃsamādānavatovesa bhojanakiccakaraṇādivisesapaṭipatti vataṃ , taṃ sīlabbataṃ asuddhimaggaṃ ‘‘ suddhimaggo ’’ ti parāmasanto tathā abhinivisanto upādiyati , taṃ gāhaṃ daḷhaṃ gaṇhātīti attho . Sīlabbatasahacaritaṃ parāmāsaṃ sīlabbatanti gahetvā āha ‘‘ sīlabbatañca taṃ upādānañcā ’’ ti . Gosīlagovatādīnīti ca tathābhūtaṃ diṭṭhiṃ vadati . Tenevāha ‘‘ sayameva upādānānī ’’ ti . Abhinivesatoti abhinivesabhāvato , abhinivisanato vā .

Attavādupādānan ti ‘‘ attā ’’ ti vādassa paññāpanassa , gahaṇassa ca kāraṇabhūtā diṭṭhīti attho . Attavādamattamevāti attassa abhāvā ‘‘ attā ’’ ti idaṃ vacanamattameva . Upādiyantīti daḷhaṃ gaṇhanti . Kathaṃ ? ‘‘ Attā ’’ ti . ‘‘ Attā ’’ ti hi abhinivisantā vacanamattameva daḷhaṃ katvā gaṇhantīti atthoti . Evaṃ ‘‘ attavādamattameva upādiyantī ’’ ti vuttaṃM2.328 . Attavādamattan ti vā vācāvatthumattamevāha . Vācāvatthumattameva hi ‘‘ attā ’’ ti upādiyanti attassa abhāvāti .

‘‘ Dhammasaṅkhepavitthāre pana kāmupādānaṃ saṅkhepato taṇhādaḷhattaṃ , sesupādānattayaṃ diṭṭhimattameva , vitthārato panā ’’ ti evaṃ dhammasaṅkhepavitthārasamudāyato tadavayavabhūtaṃ saṅkhepaṃ , vitthārañca niddhāretīti . Dhammasaṅkhepavitthāreti niddhāraṇe bhummaṃ daṭṭhabbaṃ .

Kāmesūti pañcasu kāmaguṇesuV2.308 . Kāmacchandoti kāmasaṅkhāto chando , na kattukamyatāchando , na ca dhammacchando . Kāmanavasena , rañjanavasena ca kāmoyeva rāgo kāmarāgo , evaṃ sabbattha kāmatthaṃ viditvā kāmo eva nandanaṭṭhena kāmanandī , taṇhāyanaṭṭhena kāmoyeva kāmataṇhā , sinehanaṭṭhena kāmo eva kāmasneho , paridayhanaṭṭhena kāmapariḷāho , mucchanaṭṭhena kāmamucchā , gilitvā pariniṭṭhāpanaṭṭhena kāmajjhosānaṃ veditabbaṃ .

Appattavisayapatthanā taṇhā ārammaṇe paritassanabhāvato , sampattavisayaggahaṇaṃ upādānaṃ ārammaṇe daḷhaggāhabhāvato . Appicchatāpaṭipakkhā taṇhā visayābhimukhabhāvato , santuṭṭhipaṭipakkhā upādānaṃ taṇhādaḷhattaṃ hutvā atricchatābhāvato . Pariyesanadukkhamūlā taṇhā appattavisayapatthanābhāvato , ārakkhadukkhamūlaṃ upādānaṃ sampattavisayaggahaṇabhāvato .

Natthi dinnan tiādīsu dinnan ti dānamāha , taṃ aphalattā rūpaṃ viya dānaṃ nāma na hotīti paṭikkhipati . Yiṭṭhaṃ vuccati mahāvijitayaññasadiso mahāyāgo . Hutan ti āhunapāhunamaṅgalakiriyā . Tattha āmantetvā havanaṃ dānaṃ āhunaṃ , pāhunānaṃ atithīnaṃ atithikiriyā pāhunaṃ , āvāhādīsu maṅgalatthaṃ dānaṃ maṅgalakiriyā , dasa kusalakammapathā sukatakammāni nāma , dasa akusalakammapathā dukkaṭakammāni nāma , phalaṃ vipākoti nissandādiphalañceva nippariyāyavipāko ca natthīti yojanā . Yathā cettha , evaṃ ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādīsupi phalavipākapaṭikkhepova daṭṭhabbo .

Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ ‘‘ natthī ’’ ti gaṇhāti . Imaṃ hi lokaṃ avekkhitvā paraloko , parañca lokaṃ avekkhitvā ayaṃ loko hoti gantabbato , āgantabbato cāti paralokato idhāgamanassa abhāvā tattheva ucchijjanato cittena paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ ‘‘ natthī ’’ ti gaṇhātīti attho . Na hi ayaṃ diṭṭhi paraloke ṭhitasseva hotīti . Natthi paralokoti idhalokeM2.329 ṭhito paralokaṃ ‘‘ natthī ’’ ti gaṇhāti . Idhāpi vuttanayeneva attho veditabbo . Ayaṃ vā ettha attho – saṃsaraṇappadeso idhaloko , paraloko ca nāma koci natthi saṃsaraṇassa abhāvā tattha tattheva ucchijjanatoti . Purimabhavato pacchimabhave upapatanaṃ upapāto , so yesaṃ sīlaṃ , te opapātikā . Te pana cavanakaupapajjanakasattā natthīti dassento āha ‘‘ natthi sattā opapātikā ’’ ti . Natthi loke samaṇa … pe … pavedentīti anulomapaṭipadaṃ paṭipannattā sammaggatā sammāpaṭipannā dhammikasamaṇabrāhmaṇāV2.309 lokasmiṃ natthi , ye imañca lokaṃ , parañca lokaṃ attanā eva abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhato ñatvā pavedanasamatthā sabbaññubuddhā nāma natthīti dasseti .

Rūpaṃ attato samanupassatītiādīsu vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva .

Pakatiaṇuādīnaṃ sassataggāhapubbaṅgamo , sarīrassa ucchedaggāhapubbaṅgamo ca tesaṃ gāhānaṃ sāmibhūto koci sassato , ucchijjamāno vā attā atthīti attaggāho kadāci hotīti ‘‘ yebhuyyenā ’’ ti vuttaṃ . Svāyaṃ attaggāho atthato khandhārammaṇo eva daṭṭhabbo . Yebhuyyena paṭhamaṃ attavādupādānantiādināva sambandho .

Yadipi bhavarāgajavanavīthi paṭhamaṃ pavattati gahitapaṭisandhikassa bhavanikantiyā pavattitabbattā , so pana bhavarāgo taṇhādaḷhattaṃ na hotīti maññamāno na kāmupādānassa paṭhamuppattimāha .

Taṇhā kāmupādānanti pana vibhāgassa akaraṇe sabbāpi taṇhā kāmupādānaṃ , karaṇepi vā kāmarāgato aññāpi taṇhā daḷhabhāvaṃ pattā kāmupādānan ti tassa arahattamaggavajjhatā vuttā .

Uppattiṭṭhānabhūtā cittuppādā visayo . Pañcupādānakkhandhā ālayo . Tattha ramatīti ālayarāmā , pajā . Teneva sā ālayarāmatā sasantāne , parasantāne ca pākaṭā hoti .

Kāmānan ti vatthukāmānaṃ . ‘‘ Sukhadukkhaṃ kammunā hotī ’’ ti aggahetvā kotūhalamaṅgalādibahulo hoti . Sā kotūhalamaṅgalādibahulatā . Assa kāmupādānavato .

Tan ti diṭṭhupādānaṃ , anattani dhammamatte ‘‘ attā ’’ ti micchābhinivesassa sukhumataradhammupādānatāya sukhumatā vuttā .

Upanissayavacanena ārammaṇānantarapakatūpanissayāM2.330 vuttāti anantarapaccayādīnampi saṅgaho kato hoti .