Issues
Select Version
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇakathāvaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇakathāvaṇṇanā

737. VipassanācārassaM2.435V2.409 matthakappattiyā saṅkhārupekkhāñāṇaṃ sikhāppattā vipassanā . Sikhāppatti panassa udayabbayañāṇādīnaṃ attaṭṭhamānaṃvasena jātāti āha ‘‘ aṭṭhannaṃ pana ñāṇānaṃ vasena sikhāppattā vipassanā ’’ ti . Oḷārikoḷārikassa saccapaṭicchādakamohatamassa vigamanena saccappaṭivedhānukūlattā ‘‘ saccānulomikañāṇan ’’ ti anulomañāṇamāha . Tāni pana ñāṇāni sarūpato dassetuṃ ‘‘ aṭṭhannanti cā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha udayabbayadassanena saṅkhārānaṃ aniccalakkhaṇaṃ , tadanusārena itaralakkhaṇāni ca vibhāventīyeva udayabbayānupassanā pavattatīti katvā ‘‘ vīthipaṭipannavipassanāsaṅkhātaṃ udayabbayānupassanāñāṇan ’’ ti vuttanti keci . Tayidaṃ tassa sabbaso tīraṇapariññābhāvameva maññamānehi vuttaṃ . Kiñcāpi hi udayabbayañāṇaṃ tīraṇapariññantogadhameva , udayabbayādīnaṃ pana jānanaṭṭhena , paccakkhato dassanaṭṭhena ca ñāṇadassanāni , udayabbayañāṇādīni . Tāniyeva paṭipakkhato visuddhattā ñāṇadassanavisuddhi , sā eva ariyamaggo paṭipajjati etāyāti paṭipadā cāti paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti vuttaṃ . Taṃ pana uppannamattaṃ appaguṇaṃ sandhāya vuttaṃ . Paguṇañhi niccasaññādipahānasiddhiyā pahānapariññāya adhiṭṭhānabhūtaṃ . Yato tadavigamena aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu ekaccā adhigatā eva honti . Na hi udayabbayānaṃ paccakkhato paṭivedhena vinā sāmaññākārānaṃ tīraṇamattena sātisayaṃ paṭipakkhapahānaṃ sambhavati . Asati ca paṭipakkhapahāne kuto ñāṇādīnaṃ vajiramiva avihatavegatā , tikhiṇavisadāditā vā . Tasmā paguṇabhāvappattaṃ udayabbayañāṇaṃ pahānapariññāpakkhiyameva daṭṭhabbaṃ . Sabbasaṅkhārānaṃ bhaṅgasseva anupassanā bhaṅgānupassanā , tadeva ñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ . Yathābhūtadassāvī bhāyati etasmāti bhayaṃ , tebhūmakadhammā , tesu bhayato upaṭṭhitesu bhāyitabbākāragāhiñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ . Muñcituṃ icchatīti muñcitukamyaṃ , cittaṃ , puggalo vā , tassa bhāvo muñcitukamyatāV2.410 , tadeva ñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ . PunaM2.436 paṭisaṅkhānākārena pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ . Nirapekkhatāya saṅkhārānaṃ upekkhanavasena pavattañāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ . Tasmāti yasmā upakkilesavimuttaṃ udayabbayañāṇādinavavidhañāṇaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi , tasmā .
738.‘‘ Upakkilesavimuttan ’’ ti visesanena vibhāvitamatthaṃ anavabujjhanto codako ‘‘ puna udayabbayañāṇe yogo kimatthiyo ’’ ti pucchati . Tattha kimatthiyoti kiṃ payojano niratthako , pageva nibbattitattā pakkassa pacanaṃ viyāti adhippāyo . Atha vā lakkhaṇasallakkhaṇādihetupaṭipāṭiggahaṇavasena tamatthaṃ ñāpetukāmo ācariyova kathetukamyatāvasena ‘‘ kimatthiyo ’’ ti pucchati .
Lakkhaṇasallakkhaṇatthoti aniccādilakkhaṇānaṃ sammadeva upadhāraṇattho .
Tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘ udayabbayañāṇaṃ hī ’’ tiādimāha . Nanu ca udayabbayañāṇaṃ nāma saṅkhārānaṃ udayabbayameva passati , na aniccādilakkhaṇattayaṃ , tena kathaṃ aniccatādilakkhaṇattayasallakkhaṇaṃ hotīti ? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ udayabbayañāṇaṃ lakkhaṇattayavisayaṃ hotī ’’ ti . Udayabbaye pana paṭividdhe aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti . Tato ‘‘ yadaniccaṃ , taṃ dukkhaṃ . Yaṃ dukkhaṃ , tadanattā ’’ ti ( saṃ . ni .3.15;45,77;4.1,4; paṭi . ma .2.10) itaralakkhaṇampi . Atha vā udayabbayaggahaṇena hutvā abhāvākāro , abhiṇhasampaṭipīḷanākāro , avasavattanākāro ca vibhūtataro hotīti kāraṇabhāvena udayabbayañāṇe yogassa lakkhaṇattayasallakkhaṇatthatā veditabbā , na sammukheneva . Heṭṭhāti maggāmaggañāṇadassanavisuddhito heṭṭhā . Tañhi obhāsādiuppattihetutāya tikkhaṃ visadaṃ hutvā pavattampi diṭṭhiādīhi upakkiliṭṭhattā kuṇṭhaṃ avisadameva jātaṃ . Tenāha ‘‘ dasahi … pe … nāsakkhī ’’ ti .
739. Amanasikārāti hetumhi nissakkavacanaṃ . ‘‘ Kissa amanasikārā ’’ ti hi idaṃ ‘‘ kena paṭicchannattā ’’ ti pucchitassa paṭicchādakassa hetupucchā .
Santatiyā hissa paṭicchannattā aniccalakkhaṇaṃ na upaṭṭhāti , sā ca santati udayabbayāmanasikārena paṭicchādikā jātā .
Iriyāpathehi paṭicchannattā dukkhalakkhaṇaṃ na upaṭṭhāti , te ca iriyāpathā abhiṇhasampaṭipīḷanāmanasikārena paṭicchādakā jātā .
Ghanena paṭicchannattā anattalakkhaṇaṃM2.437 na upaṭṭhāti , te ca ghanā nānādhātuvinibbhogāmanasikārena paṭicchādakā jātāti .
Udayabbayaṃ passatoV2.411 na udayāvatthā vayāvatthaṃ pāpuṇāti , vayāvatthā vā udayāvatthaṃ . Aññova udayakkhaṇo , aññova vayakkhaṇoti ekopi dhammo khaṇavasena bhedato upaṭṭhāti , pageva atītādikoti āha ‘‘ udayabbayaṃ pana … pe … upaṭṭhātī ’’ ti . Tattha santatiyā vikopitāyāti pubbāpariyena pavattamānānaṃ dhammānaṃ aññoññabhāvasallakkhaṇena santatiyā ugghāṭitāya . Na hi sammadeva udayabbayaṃ sallakkhentassa dhammā sambandhabhāvena upaṭṭhahanti , atha kho ayosalākā viya asambandhabhāvenāti suṭṭhutaraṃ aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti .
Abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ manasi katvāti yathāpariggahitaudayabbayavasena saṅkhārānaṃ nirantaraṃ paṭipīḷiyamānataṃ vibādhiyamānataṃ manasi karitvā . Iriyāpathe ugghāṭiteti iriyāpathe labbhamānadukkhapaṭicchādakabhāve ugghāṭite . Ekasmiñhi iriyāpathe uppannassa dukkhassa vinodakaṃ iriyāpathantaraṃ tassa paṭicchādakaṃ viya hoti , evaṃ sesāpīti iriyāpathānaṃ taṃtaṃdukkhapaṭicchādakabhāve yāthāvato ñāte tesaṃ dukkhapaṭicchādakabhāvo ugghāṭito nāma hoti saṅkhārānaṃ nirantaraṃ dukkhābhitunnatāya pākaṭabhāvato . Tenāha ‘‘ dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhātī ’’ ti .
Nānādhātuyoti nānāvidhā pathavīādidhātuyo nānāvidhe sabhāvadhamme . Vinibbhujitvāti ‘‘ aññā pathavīdhātu , aññā āpodhātū ’’ tiādinā ,‘‘ añño phasso , aññā vedanā ’’ tiādinā ca visuṃ visuṃ katvā . Ghanavinibbhoge kateti samūhaghane , kiccārammaṇaghane ca pabhedite . Yā hesā aññamaññūpatthaddhesu samuditesu rūpārūpadhammesu ekattābhinivesavasena aparimadditasaṅkhārehi gayhamānā samūhaghanatā , tathā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ kiccabhedassa satipi paṭiniyatabhāve ekato gayhamānā kiccaghanatā , tathā sārammaṇadhammānaṃ satipi ārammaṇakaraṇabhede ekato gayhamānā ārammaṇaghanatā ca , tā dhātūsu ñāṇena vinibbhujitvā dissamānā hatthena parimajjiyamāno pheṇapiṇḍo viya vilayaṃ gacchanti ,‘‘ yathāpaccayaṃ pavattamānā suññā ete dhammā dhammamattā ’’ ti anattalakkhaṇaṃ pākaṭataraṃ hoti . Tena vuttaṃ ‘‘ nānādhātuyo … pe … upaṭṭhātī ’’ ti .
740. DhuvabhāvapaṭikkhepatoM2.438 na niccanti aniccaṃ , khandhapañcakaṃ . Yathāha ‘‘ rūpaṃ kho , rādha , aniccaṃ , vedanā … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṃ aniccan ’’ ti ( saṃ . ni .3.172). Tattha kāraṇaṃ vadanto ‘‘ uppādavayaññathattabhāvā ’’ ti āha . Uppādo nibbattilakkhaṇaṃ , vayo vipariṇāmalakkhaṇaṃ , aññathattaṃ jarā , tesaṃ sabbhāvatoti attho . Hutvā abhāvatotiV2.412 uppajjitvā vinassanato . Ettha ca purimena jātijarāmaraṇasabbhāvato aniccan ti dasseti , dutiyena pākabhāvaviddhaṃsābhāvato . Yassa bhāvena khandhapañcakaṃ ‘‘ aniccan ’’ ti vuccati , taṃ aniccalakkhaṇanti dassetuṃ ‘‘ uppādavayaññathattan ’’ tiādi vuttaṃ . Tena hi taṃ ‘‘ aniccan ’’ ti lakkhīyati . Ākāravikāroti ākāravikati . Abhāvākāro hi vikatirūpena labbhati , virūpattā na uppādākāro . Ākāravikāroti vā ākāraviseso . Hutvā abhāvo hi pākabhāvato bhinno viddhaṃsābhāvattā tattha ca aniccalakkhaṇaṃ niruḷhaṃ . Aniccākāro hi dukkhānattākārehi viya uppādākārato ca visiṭṭho . Tathā hi saddassa viddhaṃsābhāvo saṅkhatabhāvenapi sādhīyati . Saṅkhatabhāvo ca atthato uppādavantatā . Uppādo ca pākabhāvasādhitā dharamānāvatthā . Iminā nayena dukkhānattālakkhaṇāni veditabbāni . Apica yathā niccapaṭikkhepato aniccanti niccākārapaṭikkhepato yathāvutto abhāvākārasaṅkhāto aniccākāro aniccalakkhaṇaṃ , evaṃ sukhapaṭikkhepato dukkhanti sukhākārapaṭikkhepato abhiṇhapaṭipīḷanākārasaṅkhāto dukkhākāro dukkhalakkhaṇaṃ , tathā attapaṭikkhepato anattāti attākārapaṭikkhepato avasavattanākārasaṅkhāto anattākāro anattalakkhaṇan ti daṭṭhabbaṃ . Te yime tayopi ākārā asabhāvadhammattā khandhapariyāpannā na honti . Khandhehi vinā anupalabbhanīyato khandhavinimuttāpi na honti . Khandhe pana upādāya vohāravasena labbhamānā tadādīnavavibhāvanāya visesakāraṇabhūtā tajjāpaññattivisesāti veditabbā .
Tayidaṃ sabbampīti yathāvuttalakkhaṇattayañceva lakkhitabbañca khandhapañcakaṃ . ‘‘ Udayabbayānupassanāñāṇena yāthāvasarasato sallakkhetī ’’ ti idaṃ tadatthe tabbohāravasena vuttaṃ . Udayabbayañāṇatthañhi lakkhaṇārammaṇikavipassanā ‘‘ udayabbayañāṇan ’’ ti kathitā . Na hi udayabbayañāṇaṃ dukkhalakkhaṇādivisayaṃM2.439 . Tabbisayatte vā udayabbayañāṇameva na siyā , udayabbayañāṇaṃ pana tikkhaṃ , visadañca kātukāmena lakkhaṇattayatīraṇameva kātabbaṃ . Parikammasadisañhetaṃ tassa . Esa nayo sesañāṇesupīti .
Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇaṃ niṭṭhitaṃ .