Vipassanupakkilesakathāvaṇṇanā
732. Imāya udayabbayānupassanāsaṅkhātāya taruṇavipassanāya vasena , na āraddhavipassanānaṃ bhaṅgānupassanādisaṅkhātāya taruṇavipassanāya , nāpi nibbidānupassanādisaṅkhātāya
V2.401 balavavipassanāya vasenāti attho .
Na hi tadā vipassanupakkilesā uppajjantīti .
Āraddhavipassakassāti ca āraddhavipassakassevāti eva-kāro luttaniddiṭṭho .
Tenāha ‘‘ vipassanupakkilesā hī ’’ tiādi .
Diṭṭhigāhādivatthubhāvena vipassanaṃ upakkilesantīti vipassanupakkilesā .
‘‘ Ariyasāvakassā ’’ ti idaṃ ukkaṭṭhaniddesena vuttaṃ balavavipassanāpattassāpi anuppajjanato .
Vippaṭipannakassāti sīlavipattiādivasena yathā tathā vippaṭipannakassa .
Tassa pana paṭipattiyā garahitabbataṃ dassento ‘‘ vippaṭipannakassā ’’ ti āha .
Ca -saddo uparipadadvayepi yojetabbo .
Nikkhittakammaṭṭhānassāti vipassanaṃ ārabhitvā antarā vosānaṃ āpannassa .
Kusītapuggalassāti sīlasampannasseva kosajjena bhāvanaṃ ananuyuñjantassa .
Atha vā vippaṭipannakassāti vipassanābhāvanāsaṅkhātāya sammāpaṭipattiyā abhāvena vigarahitapaṭipattikassa .
Vipassanāpaṭipattiyeva hi sasambhārā pubbabhāge sammāpaṭipatti , tadaññā vippaṭipatti , sā ca tattha nikkhittadhurassa hoti .
Nikkhittadhuratā ca kosajjenāti vuttaṃ ‘‘ nikkhittakammaṭṭhānassa kusītapuggalassā ’’ ti .
Yuttappayuttassāti yogena ñāṇena bhāvanamanuyuñjantassa .
Sā pana yuttappayuttatā samathavasenāpi hotīti āha ‘‘ āraddhavipassakassā ’’ ti .
Uppajjantiyeva na nuppajjanti aññathā maggāmaggañāṇasseva asambhavato .Obhāsādīsu ‘‘ ariyadhammo ’’ ti pavattaṃ uddhaccaṃ vikkhepo dhammuddhaccaṃ , tena dhammuddhaccena vipassanāvīthito ukkamanena virūpaṃ gahitaṃ pavattitaṃ mānasaṃ dhammuddhaccaviggahitamānasaṃ .
Obhāso dhammoti kāraṇūpacārenāha , īdisaṃ obhāsaṃ vissajjento mama ariyamaggoti attho .
Obhāsaṃ āvajjati ‘‘ nibbānan ’’ ti vā ‘‘ maggo ’’ ti vā ‘‘ phalan ’’ ti vā .
Nibbānan ti gaṇhanto
M2.428 tattha pavattadhamme maggaphalabhāvena gaṇhāti , ñāṇādike pana maggaphalabhāveneva gaṇhāti .
Tato vikkhepo uddhaccan ti tato obhāsahetu yo vikkhepo , taṃ uddhaccanti attho .‘‘ Uddhaccena viggahitamānaso ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ aniccato ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha anicca … pe … nappajānāti ‘‘ maggaṃ pattosmī ’’ ti saññāya aniccatādivasena manasikārasseva abhāvato .
Ayañca attho –
‘‘ Yo hi koci , āvuso , bhikkhu vā bhikkhunī vā mama santike arahattappattiṃ
V2.402 byākaroti , sabbo so catūhi maggehi , etesaṃ vā aññatarena .
Katamehi catūhi ?
Idhāvuso , bhikkhu samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāveti , tassa samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāvayato maggo sañjāyati , so taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti .
Tassa taṃ maggaṃ āsevato … pe … karoto saṃyojanāni pahīyanti anusayā byantīhonti .
‘‘ Puna caparaṃ , āvuso , bhikkhu vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāveti … pe … samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāveti … pe ….
‘‘ Puna caparaṃ , āvuso , bhikkhuno dhammuddhaccaviggahitaṃ mānasaṃ hoti , hoti so , āvuso , samayo yaṃ taṃ cittaṃ ajjhattameva santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati , tassa maggo sañjāyati … pe … anusayā byantīhontī ’’ ti ( a . ni .4.170)–
Iminā suttapadeneva veditabbo .
Ettha hi catutthamaggavissajjane yathāvuttamaggaphalanibbānadhammā dhammo .
Tattha uddhaccaṃ ‘‘ adhigatamaggādikohamasmī ’’ ti amaggādīsu vikkhepo dhammuddhaccaṃ , tena upaddutaṃ viggahitamānasaṃ hoti .Nikanti obhāsādīsu apekkhā sukhumarūpā taṇhā , sā vipassanābhiratiākārena upaṭṭhahantī adhimānikena ‘‘ dhammo ’’ ti gayhatīti āha ‘‘ nikanti ‘ dhammo ’ ti nikantiṃ āvajjatī ’’ ti .
733. Vipassanobhāsoti vipassanācittasamuṭṭhitaṃ , sasantatipatitaṃ utusamuṭṭhānañca bhāsuraṃ rūpaṃ .
Tattha vipassanācittasamuṭṭhitaṃ yogino
M2.429 sarīraṭṭhameva pabhassaraṃ hutvā tiṭṭhati , itaraṃ sarīraṃ muñcitvā ñāṇānubhāvānurūpaṃ samantato pattharati , taṃ tasseva paññāyati , tena phuṭṭhokāse rūpagatampi passati , passanto ca cakkhuviññāṇena passati , udāhu manoviññāṇenāti vīmaṃsitabbanti vadanti .
Dibbacakkhulābhino viya taṃ manoviññāṇaviññeyyamevāti vuttaṃ viya dissatīti .Vipassanāvīthi nāma paṭipāṭiyā pavattamānā vipassanāva .
Ukkantā nāma hoti yoginā ‘‘ maggappattomhī ’’ ti adhimānena vissaṭṭhattā , tassa vā
V2.403 yogino vipassanā tato eva vīthi ukkantā nāma hoti .Mūlakammaṭṭhānan ti vipassanamevāha .
Vemattatāyāti appavipulatāvasena visadisatāya .
Assāti obhāsassa .
Dvīhi kuṭṭehi paricchinnaṃ gehaṃ dvikuṭṭagehaṃ .
Tassa kira abbhantarepi ekā bhitti hoti bahipi , ubhinnaṃ antare anupariyāyapathaṃ hoti , sāyanhe tattha santharitāni pañcavaṇṇāni kusumāni , visadañāṇassa obhāsena pharitaṭṭhāne rūpagatañca dibbacakkhuno viya paññāyanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ bhante mayhan ’’ tiādi .
Evaṃ obhāsassa vemattatāya vatthuṃ dassetvā cirakālavippalambane vatthuṃ dassetuṃ ‘‘ ayaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ayaṃ pana vipassanupakkilesoti vakkhamānappakāraṃ sandhāyāha , na sabbaṃ .
Soti so samathavipassanālābhī adhimāniko .
Divāsaneti divāṭṭhāne nisīditabbaāsane .
Paṭhamaṃ ‘‘ pañhaṃ pucchissāmī ’’ ti cintitattā vuttaṃ ‘‘ pañhaṃ , bhante , pucchituṃ āgatomhī ’’ ti .
Pacchā upāyena puthujjanabhāvaṃ viññāpetvā kammaṭṭhāne niyojessāmīti cintitattā vuttaṃ ‘‘ avassayo bhavissāmiccevāhaṃ āgato ’’ ti , tassa ca padhānattā sāvadhāraṇaṃ katvā vuttaṃ .
Ayaṃ dhammoti ayaṃ ariyamaggānugato paṭisambhidādhammoti therassa ajjhāsayavasena vadati .
Samādhin ti abhiññāsamādhiṃ .
Añcitakaṇṇoti niccalaṭṭhapitakaṇṇapuṭo .
Palāyituṃ āraddho bhayena .
Tenāha ‘‘ thero kira dosacarito ’’ ti .
Dosacaritassa hi sūrassāpi sahasā bhayaṃ uppajjati .
Tenassa khīṇāsavatthero ajjhāsayaṃ ñatvā ‘‘ iminā upāyena puthujjanabhāvaṃ jānāpessāmī ’’ ti
M2.430 hatthinimmāpanādimakāsi .Dosacaritattā hi thero khippaṃ paṭivijjhi .
Khippavirāgī hi dosacarito .
734. Tassāti udayabbayañāṇaṃ matthakaṃ pāpentassa yogino .
‘‘ Evampi rūpaṃ udeti , evampi rūpaṃ vetī ’’ tiādinā udayabbayānupassanamevettha tulanaṃ , tīraṇañca veditabbaṃ .
Yathā devānamindena khittaṃ vajiraṃ amoghaṃ , appaṭihatañca hoti , evamidampi ñāṇaṃ nipuṇaṃ udayabbayadassaneti
V2.404 vuttaṃ ‘‘ vissaṭṭhaindavajiramivā ’’ tiādi .
Tattha tikhiṇan ti akuṇṭhaṃ .
Sūran ti tejavantaṃ .
Ativisadan ti nisitabhāvena ativiya paṭutaraṃ ñāṇaṃ uppajjati .
Tathā hinena yogī ‘‘ maggappattosmī ’’ ti maññati .Vipassanāpītīti vipassanācittasampayuttā pīti .
Khuddakādayo pītiyo heṭṭhā vaṇṇitā eva .
Yasmā udayabbayānupassanāya vīthipaṭipannāya anukkamena pañca pītiyo uppajjanti , tasmā vuttaṃ ‘‘ ayaṃ pañca … pe … uppajjatī ’’ ti .
Matthakappattena pana udayabbayañāṇena saddhiṃ pharaṇāpītiyeva hoti .
Upacārappanākkhaṇato aññadāpi hi pharaṇāpīti hotiyeva .
Tenāha ‘‘ sakalasarīraṃ pūrayamānā uppajjatī ’’ ti .
Passaddhiādīni cha yugaḷakāni aññamaññāviyoginīti passaddhiyā uppannāya itarāpi uppannā eva hontīti kiccadassanamukhena tā sabbāpi dassento ‘‘ kāyacittānaṃ neva daratho , na gāravan ’’ tiādimāha .
Tattha kāyaggahaṇena rūpakāyassapi gahaṇaṃ veditabbaṃ , na vedanādikkhandhattayasseva .
Kāyappassaddhiādayo hi rūpakāyassāpi darathādinimmaddikāti .
Kāyacittāni passaddhāni … pe … ujukāniyeva honti tesaṃ apassaddhādibhāvassa hetubhūtānaṃ uddhaccādithinamiddhādidiṭṭhimānādisesanīvaraṇādiassaddhiyādimāyāsātheyyādisaṃkilesadhammānaṃ vidhamanavasena tadā vipassanācittuppādassa pavattanato .
Tasmiṃ samayeti tasmiṃ udayabbayañāṇuppattisamaye .
Manussānaṃ ayanti mānusī , manussayoggā kāmasukharati , tādisehi manussavisesehi anubhavitabbatānativattanato dibbā ratipi saṅgahitā , mānusīsadisatāya kāmasukhabhāvena dibbā ratipi vā , tassā atikkantatāya na mānusīti amānusī .
Suññāgāran ti
M2.431 yaṃ kiñci vivittaṃ senāsanaṃ , vipassanaṃ eva vā .
Sāpi hi niccabhāvādisuññatāya , yogino sukhasannissayatāya ca ‘‘ suññāgāran ’’ ti vattabbataṃ labhati .
Cittassa anupassanakarānaṃ kilesānaṃ vigamena santacittassa .
Saṃsāre bhayassa ikkhanena bhikkhuno .
Sammā ñāyena rūpārūpadhammānaṃ udayabbayānupassanādivasena vipassato .
Sammasato anāraddhavipassanānaṃ manussānaṃ avisayatāya amānusī .
Vipassanāpītisukhasaññitā rati hotīti ayamettha gāthāya saṅkhepattho .
Dutiyagāthā pana udayabbayañāṇameva sandhāya vuttā .
Tattha yato yatoti rūpato vā arūpato vā .Vipassanāsukhan ti
V2.405 vipassanācittasampayuttaṃ cetasikasukhaṃ .
Yasmā taṃsamuṭṭhitehi atipaṇītarūpehi sabbo kāyo pariphuṭo , paribrūhito ca hoti .
Tasmā vuttaṃ ‘‘ sakalasarīraṃ abhisandayamānan ’’ ti .Adhimokkhoti saddhā , na yevāpanakādhimokkhoti adhippāyo .
Sā cettha na kammaphalaṃ , ratanattayaṃ vā saddahanavasena pavattā , atha kho kilesakālussiyāpagamena sampayuttānaṃ ativiya pasannabhāvahetubhūtā .
Tenāha ‘‘ vipassanāsampayuttā … pe … saddhā uppajjatī ’’ ti .
Purimuppannabhāvanābalasaṃsiddhaṃ samappavattaṃ vīriyaṃ sampayuttadhammānaṃ saṃkilesapakkhato kosajjato paggaṇhanato paggaho .
Tenāha ‘‘ paggahoti vīriyan ’’ tiādi .
Supaṭṭhitāti sabhāvasallakkhaṇena ārammaṇe suṭṭhu upaṭṭhitā .
Supatiṭṭhitāti paṭipakkhavigamena tena acalanīyatāya suṭṭhu patiṭṭhitā .
Tato eva nikhātā viya acalā .
Acalabhāveneva pabbatarājasadisāti tīhipi padehi supatiṭṭhitameva dasseti .
Soti yogāvacaro .
Yaṃ yaṃ ṭhānan ti yaṃ yaṃ attano upatiṭṭhānaṭṭhānaṃ rūpaṃ vā arūpaṃ vā .
Okkhanditvāti anupavisitvā .
Pakkhinditvāti tasseva vevacanaṃ .
Dibbacakkhuno paribhaṇḍabhūtassa yathākammūpagañāṇassa upaṭṭhahante paralokasaññite satte sandhāyāha ‘‘ dibbacakkhuno paraloko viyā ’’ ti na dibbacakkhuno paralokavisayattā .
Vaṇṇāyatanavisayañhi tanti .
Assa sati upaṭṭhāti khāyati , upatiṭṭhatīti vā attho .
Yadaggena hi sati ārammaṇaṃ okkhanditvā
M2.432 upatiṭṭhati , tadaggena ārammaṇampissa okkhanditvā upatiṭṭhatīti vuccati .Vicinitavisayattā saṅkhārānaṃ vicinane majjhattabhāvena ṭhitā vipassanupekkhā .
Sā pana atthato tathāpavattā tatramajjhattupekkhāva .
Manodvārāvajjanacittasampayuttā cetanā āvajjane ajjhupekkhanavasena pavattiyā ‘‘ āvajjanupekkhā ’’ ti vuttā .
Udayabbayānaṃ suṭṭhutaraṃ upaṭṭhānato tadanupassanāyaṃ majjhattabhūtā idha vipassanupekkhā nāma .
Te pana udayabbayā sabbasaṅkhārānanti āha ‘‘ sabbasaṅkhāresu majjhattabhūtā ’’ ti .
Āvajjanāya indavajiratattanārācasadisatā , sūratikkhabhāvo ca sabbaññutaññāṇapurecarā viya tadanucarañāṇassa tathābhāvena daṭṭhabbā .
Vipassanānikantīti
V2.406 vipassanāya nikāmanā apekkhā .
Obhāsādayo vipassanāya vijambhanabhūtā tassā alaṅkāro viya hontīti āha ‘‘ obhāsādipaṭimaṇḍitāyā ’’ ti .
Ālayan ti apekkhaṃ .
Sukhumā , santākārāti sukhumākārā , santākārā ca , sā cassā sukhumasantākāratā bhāvanāya sātisayappavattiyā , yato kilesabhāvopissā duviññeyyo hoti .
Tenāha ‘‘ yā nikanti kilesoti … pe … hotī ’’ ti .Etesupīti yathādassitesu ñāṇādīsupi .
‘‘ Aññatarasmiṃ uppanne ’’ ti idaṃ uppanne aññatarasmiṃ ‘‘ maggappattomhī ’’ tiādiggahaṇadassanatthaṃ vuttaṃ , na aññataraññatarasseva uppajjanato .
Na vāpi hi upakkilesā ekakkhaṇepi uppajjanti , paccavekkhaṇā pana visuṃ visuṃ hoti .
‘‘ Na vata me ito pubbe evarūpā nikanti uppannapubbā ’’ ti idaṃ dhammasabhāvadassanavasena vuttaṃ , na pana tadā yogino tathācittappavattivasena .
Na hi so tadā taṃ ‘‘ nikantī ’’ ti jānāti , tathā sati tabbisayassa ‘‘ maggappattomhī ’’ tiādiggahaṇassa asambhavo eva .
Tasmā evamassa siyā ‘‘ na vata me evarūpā bhāvanābhirati uppannapubbā , addhā maggappattomhī ’’ ti .
735. Upakkilesavatthutāyāti nippariyāyato diṭṭhimānataṇhā idha upakkilesā tesaṃ vatthutāya uppattiṭṭhānatāya .
Na sabhāvatoti āha ‘‘ na akusalattā ’’ ti .
Yathā pana obhāsādayo , evaṃ nikantipi diṭṭhigāhādīnaṃ
M2.433 ṭhānaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘ upakkilesavatthu cā ’’ ti .Vatthuvasenevāti gāhe anāmasitvā gāhānaṃ vatthutāvaseneva .
Attavādī hi ‘‘ ahaṃbuddhinibandhano ’’ ti parikappito attā obhāsassa sāmibhūto ‘‘ mamā ’’ ti sāmivacanassa visayabhāvena gahitoti āha ‘‘ mama obhāso uppannoti gaṇhato hi diṭṭhigāho ’’ ti .
Obhāsassa manāpaggahaṇamukhena tena attānaṃ seyyādito dahatīti vuttaṃ ‘‘ manāpo vata obhāso uppannoti gaṇhato mānagāho ’’ ti .
Assādayatoti sampiyāyato .
Sesesupi eseva nayo .
Tesan ti diṭṭhigāhādisaññitānaṃ upakkilesānaṃ vasena .
Obhāsādīsūti obhāsādinimittaṃ .
Kampanaṃ yathāraddhavipassanāya aṭṭhatvā vikkhepāpatti , sā ca obhāsādīsu taṇhādigāhoti dassento ‘‘ obhāsādīsu kampati … pe … samanupassatī ’’ ti āha .
Obhāsanimittaṃ cittaṃ vikampatīti sambandho .
Obhāse vā visayabhūte upakkilesehi cittaṃ
V2.407 vikampatīti yojanā .
Tenāha ‘‘ yehi cittaṃ pavedhatī ’’ ti .Upaṭṭhāneti satiyaṃ .
Upekkhāya cāti vipassanupekkhāya ca .