Paccayapariggahakathāvaṇṇanā

678. AnantaraniddiṭṭhāyaM2.368V2.345 diṭṭhivisuddhiyā visayabhāvena dassitattā ‘‘ etassevā ’’ ti vuttaṃ , na tadaññato visesanatthaṃ tadaññasseva abhāvato . Ajjhattaṃ vā hi vipassanābhiniveso hotu bahiddhā vā , ajjhattasiddhiyaṃ pana lakkhaṇato sabbampi nāmarūpaṃ anavasesato pariggahitameva hotīti . Paccayapariggahenāti hetumhi karaṇavacanaṃ . Paccayapariggahahetu hissa addhattayakaṅkhāvitaraṇaṃ hotīti , karaṇe vā etaṃ karaṇavacanaṃ paccayapariggahassa sādhakatamabhāvato kaṅkhāvitaraṇakiriyāya . Yadā hissa suparisuddho nijjaṭo niggumbo paccayapariggaho sijjhati , tadānena kaṅkhā vitarīyatīti . Vitaritvāti atikkamitvā , vikkhambhetvāti attho . Taṃ pana ñāṇaṃ tathādhigataṃ vasībhāvappattaṃ jhānaṃ viya yogino santāne pabandhavasena pavattatīti katvā vuttaṃ ‘‘ ṭhitaṃ ñāṇan ’’ ti .

Tan ti kaṅkhāvitaraṇavisuddhiṃ . Taṃ sampādetukāmo āpajjatīti sambandho . Yāthāvato diṭṭhaṃ nāmarūpaṃ tividhadukkhatāyogato rogo viya . Paccayā cassa rogasamuṭṭhānaṃ viya upaṭṭhahantīti imamatthaṃ dassento ‘‘ yathā nāma … pe … pariyesatī ’’ ti āha . Saṃsāradukkhanimuggassa santānassa tato vimocetukāmatāvasena anukampitabbatā labbhatīti tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ yathā vā panā ’’ tiādi vuttaṃ . Evameva ṭhite yadeke vadanti ‘‘ anukampetabbakumārakadassanena tassa mātāpituāvajjanaṃ idha anudāharaṇaṃ nirodhetabbatāya nāmarūpassa anukampitabbatābhāvato ’’ ti , tadapāhataṃ hoti . Avassañcetaṃ evaṃ icchitabbaṃ , aññathā veneyyapuggalasantāne satthu mahākaruṇāpavatti eva vicāretabbā siyā . Mandabuddhitāya mandaṃ . Vuḍḍhataropi koci mandabuddhi hotīti tato visesanatthaṃ ‘‘ kumāran ’’ ti vuttaṃ . Yo koci paṭhamavaye vattamāno ‘‘ kumāro ’’ ti vuccatīti tato visesanatthaṃ ‘‘ daharan ’’ ti vuttaṃ . Evampi yo ādhāvitvā paridhāvitvā vicāraṇako taruṇadārako , sopiM2.369 ‘‘ daharo ’’ tiV2.346 vuccatīti tato nivattanatthaṃ ‘‘ uttānaseyyakan ’’ ti vuttaṃ . Catūhipi padehi karuṇāyitabbataṃyeva dasseti . Āpajjatīti karoti .

Yathā panassa hetupaccayapariyesanāpatti hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ so ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha byatirekamukhena attho sādhito sammadeva sādhito hotīti ahetukabhāvaṃ tāva paṭikkhipanto ‘‘ na tāvidaṃ nāmarūpaṃ ahetukan ’’ ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘ sabbatthā ’’ tiādinā . Hetumantarena sati sambhave sabbadhammānaṃ hetuabhāvo samānoti sabbasamānatā siyā , tathā ca sati sotapadesādīsu , bahiddhā ca cakkhuviññāṇādihetuabhāvoti sabbattha , cakkhādīnaṃ uppattito pubbe , paribhedato uddhañca hetuabhāvoti sabbadā ca andhādīnaṃ arūpīnaṃ , asaññīnañca hetuabhāvoti sabbesañca cakkhuviññāṇādīhi bhavitabbaṃ , hetuabhāvā visesato tañca natthīti āha ‘‘ sabbattha sabbadā sabbesañca ekasadisabhāvāpattito ’’ ti . Nidassanamattañcetaṃ yadidaṃ ‘‘ cakkhuviññāṇādīsu hī ’’ ti . Yattakā loke visesā , tehi sabbesaṃ , sabbakālañca bhavitabbanti adhippāyo . Ādi -saddena vā tesampi gahaṇaṃ katamevāti daṭṭhabbaṃ . Tasmā ahetukabhāve visiṭṭhatāya asambhavo evāti sabbattha ekasadisabhāvāpattito , sabbadā ekasadisabhāvāpattito , sabbesaṃ ekasadisabhāvāpattitoti paccekaṃ sambandho veditabbo . Evaṃ ahetubhāve paṭisiddhe visamahetuvādī vadeyya ‘‘ na idaṃ ahetukaṃ kiñcarahi sahetukaṃ , kena pana hetunā sahetukanti ? Issarādinā ’’ ti . Ādi -saddena pakatipurisapajāpatikālādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ , taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ na issarādihetukan ’’ tiādi . Na nāmarūpaṃ issarādihetukaṃ nāmarūpato aññassa anupalabbhamānattā issarapakatiādinameva abhāvato . Yadi pana asato issarādito nāmarūpassa uppatti , evaṃ sati sā eva sabbattha sabbadā sabbesaṃ ekasadisatā āpajjati . Atha nāmarūpamattameva issarādihetukaṃ , nāmarūpañca ahutvā sambhavantaṃ , hutvā ca vinassantaṃ dissatīti issarādīhipi tādisehi bhavitabbaṃ . Tathā ca tadapi sappaccayaṃ saṅkhatamevāti tassāpi paccayapariggaho kātabbo . AthaM2.370 taṃ nuppajjati , ahetukatā tassa āpannā . Tenāha ‘‘ ahetukabhāvāpattito ’’ ti . Apica na issarādihetukaṃ nāmarūpaṃ . Kiṃ kāraṇaṃ ? Kamena uppattito . Yadi hi evaṃ niccaṃV2.347 issarādisaññitaṃ kammakilesindriyārammaṇādinirapekkhakāraṇampi siyā , sabbesaṃyeva ekajjhaṃ uppatti siyā , yattakehi tato uppajjitabbaṃ . Kasmā ? Kāraṇassa sannihitabhāvato . Yadi pana tassa icchāvasena tassa uppattiṃ parikappeyyuṃ , tāsañca icchānaṃ ekajjhaṃ uppattiyaṃ ko vibandho . Atha aññampi kiñci kammakilesindriyārammaṇādiapekkhitabbaṃ atthīti ce ? Tadeva hetu kāraṇaṃ , kimaññena adiṭṭhasāmatthiyena parikappitena payojanaṃ ? Diṭṭhañhi kammādīnaṃ sāmatthiyaṃ tadaññapaccayasannidhānepi tadabhāve abhāvato . Yathā hi rūpālokamanasikārasannidhānepi cakkhuno abhāve cakkhuviññāṇassa abhāvaṃ , bhāve ca bhāvaṃ disvā cakkhuno cakkhuviññāṇuppādanasamatthatā atthīti viññāyati . Yathā ca yvāyaṃ yamakānampi samānānaṃ janakajananīsukkasoṇitādibāhirapaccayasamabhāvepi sattānaṃ hīnapaṇītatādiviseso dissati , so ca sasantāne tādisassa aññassa hetuno abhāvā kammakilesahetukoti tassa tattha samatthatā atthīti viññāyati , na evamissarādikassa . Kāraṇassa hi bhāvābhāve phalassa bhāvābhāvehi kāraṇassa samatthatā viññāyeyya . Na ca sannihite tadakāraṇassa nāmarūpassa issarādivekallena katthaci anuppatti diṭṭhā , tasmā akāraṇamissaro . Athāpi saggo evaṃ issarādihetuko vucceyya , sopi saggappakāro sabbakālaṃ tato nibbatteyya . Na hi sannihitakāraṇassa phalassa anuppatti yuttā . Nicce ca sati aññanirapekkhakāraṇe saggassa ādiyeva na yutto , yāva issarādikaṃ kāraṇaṃ , tāva sabbassa atthibhāvappasaṅgato . Athāpi vadeyya ‘‘ aññepi yathārahaṃ paccayā hontiyeva , issarādikampi tesaṃ sahakārīkāraṇaṃ hotī ’’ ti . Yadettha vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva . Yadi paro vadeyya ‘‘ idha buddhipubbo bhāvānaṃ racanāviseso diṭṭho , yathā taṃ ghaṭagehādīnaṃ . Atthi ca ajjhattikabāhirānaṃ sarīrapadumādīnaṃ racanāviseso , tasmā tenāpi buddhipubbena bhavitabbaṃ . Yassa ca so buddhipubbo , so issarādiko , tasmā tena nāmarūpasaññitassa lokassa kāraṇena bhavitabban ’’ ti . Tayidaṃ asiddhaṃ , racitā sarīrapadumādayotiM2.371 tattheva uppannattā . Uppannassa hi sannivesavasena tathā tathā paṭṭhapanaṃ ‘‘ racanā ’’ ti vuccati . Anekantiko cāyaṃ abuddhipubbassāpi diṭṭhattā . Diṭṭho hi nhāruādīnaṃ aggisaṃyogena racanāviseso , tathā visussantānaṃ pubbacammādīnaṃ . Yadi panāyamissarādiko gavassajagadrabhādīnaṃ karīsāvatte paṭimahutaṃ raceyya , ummatto viya vikkhitto siyā . Kiñcāyaṃ lokaṃ sajjento attatthaṃ vā sajjeyya lokatthaṃ vā . TatthaV2.348 ca yadi purimo makkho katakicco na siyā lokena sādhetabbassa atthibhāvato . Atha dutiyo , kasmā lokassa ahitadukkhāvahaṃ pāpaṃ nirayādiṃ , jarāmaraṇādiñca sajati ? Atha tadubhayaṃ anāmasitvā kīḷatthaṃ sajati . Kīḷā ca nāma ratiatthā hoti . Vinā kīḷāya ratiṃ ajānantānaṃ ratiatthañca kīḷamārabhanto ratiyaṃ issaro anissaro siyā . Atha payojananirapekkho , sabbakālaṃ sajeyya , tassa cāyaṃ sajanasamatthatā ahetukā vā siyā sahetukā vā . Ahetukā ce , sabbesaṃ siyā sahetukā vā . Ahetukā ce , sabbesampi siyā . Atha sahetukā , so cassa hetu parato vā sambhūto siyā attato vā . Tattha parato ce sambhūto , yadassa so laddho , tassāyaṃ veyyāvaccakarasadiso siyā . Atha attato taduppattito pubbe ayaṃ kīdiso loko cāti sabbamidaṃ ālunavisiṇaṃ ākulabyākulaṃ goyūthena gatamaggasadisapheṇapiṇḍasamaṃ avimaddakkhamaṃ asāraṃ . Tiṭṭhatu pasaṅgo , yathādhikatameva vaṇṇayissāma . Tasmāti yasmā idaṃ nāmarūpaṃ na ahetukaṃ , nāpi issarādivisamahetukaṃ , tasmā .

Teti hetupaccayā .

679. Oḷārikattā , supākaṭattā ca rūpassa paccayapariggaho sukaroti ‘‘ imassa tāva rūpakāyassā ’’ tiādinā paṭhamaṃ tassa paccayapariggahavidhiṃ ārabhati . Tattha yathā nāmarūpassa paccayapariggaho ahetuvisamahetuvādanivattiyā hoti , evaṃ nibbidāvirāgāvahabhāvena tattha abhiratinivattiyāpi icchitabboti taṃ gabbhaseyyakavasena dassento nibbattaṭṭhānassa sucibhāvapaṭisedhanamukhena asucibhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ ayaṃ kāyo ’’ tiādimāha . Tattha uppalādīni asuciṭṭhāne nibbattānipiM2.372 sayaṃ sucisammatānevāti taṃdassanatthaṃ abbhantaraggahaṇaṃ . Tenāha bhagavā – ‘‘ Yathā saṅkāradhānasmiṃ , ujjhitasmiṃ mahāpathe ; Padumaṃ tattha jāyetha , sucigandhaṃ manoraman ’’ ti .( dha . pa .58); ‘‘ Nibbattatī ’’ ti idaṃ mātukucchiyaṃ paṭisandhipavattīsu rūpakāyassa nibbattanasāmaññato gahetvā vuttaṃ , na paṭhamābhinibbattimattaṃ . Evañca katvā āhārassa upatthambhakapaccayatāvacanaṃ , udarapaṭalassa pacchato karaṇādivacanaṃ , duggandhajegucchapaṭikkūlatāvacanañca samatthitaṃ hoti . Evamavaṭṭhite yadekaccehi piṭṭhito , purato ca karaṇaṃ kiṃ siyā paṭisandhikāletiādi vuttaṃ , taṃV2.349 apāhataṃ hoti .

‘‘ Nibbattakattā ’’ ti iminā bījaṃ viya aṅkurassa avijjādayo rūpakāyassa asādhāraṇakāraṇatāya hetūti dasseti . ‘‘ Upatthambhakattā ’’ ti iminā pana aṅkurassa pathavīsalilapārisiādayo viya āhāro sādhāraṇakāraṇatāya paccayoti dasseti . Pañca dhammā hetupaccayāti avijjādayo pañca dhammā yathārahaṃ hetu ca paccayo cāti attho . Bhavesu vijjamānadosapaṭicchādanapatthanā daḷhaggāhabhāvena saṅkhārabhavānaṃ hetubhūtā janakasahāyatāya bhavanikanti taṃsahajātaāsannakāraṇattā abhisaṅkhārikā , apassayabhūtā cāti ‘‘ mātā viya dārakassa upanissayā ’’ ti vuttā . Yathā pitu janitasukke puttassa uppattīti pitā janako , evaṃ kammaṃ sattassa uppādakattā janakaṃ vuttaṃ . Yathā dhāti jātassa dārakassa posanavasena sandhārikā , evaṃ āhāro uppannassa kāyassāti sandhārako vutto .

Kāmañcettha avijjādayo nāmakāyassāpi paccayo , pakārantarena pana tassa pākaṭaṃ paccayapariggahavidhiṃ dassetuṃ ‘‘ cakkhuñca paṭiccā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha cakkhuñcāti ca -saddo samuccayattho . Tena cakkhuviññāṇassa āvajjanādiajjhattaṃ sabbaṃ paccayajātaṃ saṅgaṇhāti . Rūpe cāti pana ca -saddena yathā bahulaṃ bāhirarūpaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo , evaṃ aññampi bāhiraṃ paccayajātaṃ saṅgaṇhāti . Paṭiccāti paccayabhūtaṃM2.373 laddhāti attho . Tena cakkhussa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena , rūpassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena , itaresañca saṅgahitānaṃ anantarādisahajātādivasena paccayabhāvaṃ dasseti . Vacanabhede pana kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva . Ādi -saddena ca phassādīnaṃ viya sahapaccayehi sotaviññāṇādīnaṃ saṅgaho veditabbo ‘‘ tiṇṇaṃ saṅgati phasso ’’ tiādipāṭhassa ( ma . ni .1.204;3.421,425-426; saṃ . ni .2.43-45; kathā .465,467) viya ‘‘ sotañca paṭiccā ’’ tiādipāṭhassa saṅgahitattā . Evaṃ sammasanupagaṃ sabbaṃ nāmaṃ sahapaccayena saṅgahitaṃ hoti . Tenāha ‘‘ nāmakāyassa paccayapariggahaṃ karotī ’’ ti .

Pavattiṃ disvāti etarahi pavattiṃ disvā . Evan ti iminā na kevalaṃ sappaccayatāmattameva paccāmaṭṭhaṃ , atha kho yādisehi paccayehi etarahi pavattati , tādisehi avijjādipaccayeheva atītepi pavattitthāti paccayasadisatāpi paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ .

680. Pubbantan tiV2.350 atītaṃ khandhappabandhakoṭṭhāsaṃ . Ārabbhāti uddissa . Ahosiṃ nu kho , na nu kho ahosin ti sassatākāraṃ , adhiccasamuppattiākārañca nissāya atīte attano vijjamānataṃ , avijjamānatañca kaṅkhati . Kiṃ nu kho ahosin ti jātiliṅgūpapattiyo nissāya ‘‘ khattiyo nu kho ahosiṃ , brāhmaṇādīsu gahaṭṭhādīsu devādīsu aññataro nu kho ’’ ti kaṅkhati . Kathaṃ nu khoti saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘ dīgho nu kho ahosiṃ , rassaodātakāḷapamāṇikaappamāṇikādīnampi aññataro ’’ ti kaṅkhati . Issaranimmānādiṃ nissāya ‘‘ kena nu kho pakārena ahosin ’’ ti nibbattākārato kaṅkhatīti ca vadanti . Kiṃ hutvā kiṃ ahosin ti jātiādiṃ nissāya ‘‘ khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṃ … pe … devo hutvā nu kho manusso ahosin ’’ ti attano aparāparuppattiṃ kaṅkhati . Sabbattheva ca addhānan ti kālādhivacanaṃ . Bhavissāmi nu khoti sassatākāraṃ , ucchedākārañca nissāya anāgate attano vijjamānataṃ , avijjamānatañca kaṅkhati . Sesamettha vuttanayameva . Etarahi vā pana paccuppannaṃ addhānan ti idāni vā paṭisandhimādiṃ katvā cutipariyantaṃ sabbampi vattamānakālaṃ . Ajjhattaṃ kathaṃkathī hotīti attano khandhesu vicikicchā hoti . Ahaṃ nu khosmīti attano atthibhāvaṃ kaṅkhati . AyuttaṃM2.374 panetanti . Yuttaṃ ayuttanti kā ettha cintā . Ummattako viya hi bālaputhujjano . No nu khosmīti attano natthibhāvaṃ kaṅkhati . Kiṃ nu khosmīti khattiyova samāno attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati . Esa nayo sesesu . Kathaṃ nu khosmin ti vuttanayameva . Kevalañhettha ‘‘ abbhantare jīvo nāma atthī ’’ ti gahetvā tassa dīghādibhāvaṃ kaṅkhanto ‘‘ kathaṃ nu khosmin ’’ ti kaṅkhatīti veditabbo . Paccuppannaṃ pana attano sarīrasaṇṭhānaṃ ajānanto nāma natthi . Kuto āgato , so kuhiṃ gāmī bhavissatīti attabhāvassa āgatigatiṭṭhānaṃ kaṅkhati . Sā sabbāpi pahīyatīti sā yathāvuttā soḷasavidhāpi vicikicchā vikkhambhanavasena pahīyati .

681. Kusalādibhedato sabbappakārassāpi nāmassa sādhāraṇo paccayoti , tato pavattito manasikārādiko kusalādibhedato sabbappakārassāpi nāmassa asādhāraṇo paccayoti ca yojetabbaṃ . Kusalādibhedatoti kusalākusalavipākakiriyabhedato . Tassāpi somanassasahagatādiaññatarabhedavasena sabbappakārassāpi . Yaṃ ekantato chadvārikaṃ , tampi chadvāraggahaṇeneva gahitaṃ yathā chaṭṭhārammaṇaṃ chaḷārammaṇaggahaṇenātipi vuttaṃ ‘‘ sabbappakārassāpī ’’ ti . Tatoti cakkhurūpādito . Manasikārādikoti yonisomanasikāraayonisomanasikārādikoV2.351 , kammabhavaṅgādiko ca . Kāmañcettha dvāracchakkayonisomanasikārādivasena nāmasseva sādhāraṇo , asādhāraṇo ca paccayo vutto , taṃ pana avisesavasena vuttaṃ . Visesato pana kammaṃ vipākanāmassa , kammasamuṭṭhānarūpānañca cittaṃ cetasikanāmassa , cittasamuṭṭhānarūpānañca sādhāraṇo paccayo , yathāvuttasseva ca nāmassa , rūpassa ca tadaññanāmarūpāpekkhāya asādhāraṇo paccayo . Tathā sabhāgo , utusabhāgo ca āhāro taṃsamuṭṭhānarūpānaṃ sādhāraṇo paccayo , tadaññāpekkhāya asādhāraṇoti rūpassāpi sādhāraṇo , asādhāraṇo ca paccayo yathārahaṃ niddhāretabbo . Paccayapariggaho nāma anadhigatārahattena kātabboti tadapekkhāya ‘‘ yonisomanasikārasaddhammassavanādiko kusalassevā ’’ ti vuttaṃ . Ādi -saddena sappurisūpanissayassa , catunnampi vā sampatticakkānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo . Viparīto akusalassāti vacanato yathā yonisomanasikārādiviparīto akusalassevaM2.375 paccayo , tathā yonisomanasikārādi kusalasseva paccayo hotīti attho . Yassa vā kusalaṃ sambhavati , akusalaṃ sambhavati , kusalākusalāni vā , tassāti atthasiddhametaṃ . Kammādikoti ādi -saddena avijjādayo viya gatikālādayopi saṅgahitāti daṭṭhabbā . Bhavaṅgādikoti bhavaṅgasantīraṇaparittakiriyārahattādiko . Tattha bhavaṅgaṃ pañcadvāramanodvārāvajjanakiriyānaṃ , santīraṇaṃ voṭṭhabbanassa , parittakiriyā yathārahaṃ parittamahaggatakiriyānaṃ , arahattaṃ āvajjanavajjānaṃ sabbakiriyānaṃ paccayoti veditabbaṃ .

Kamman ti cetanāva adhippetā , sā ca kho kusalākusalā . Vuttañhetaṃ ‘‘ kusalākusalacetanā vipākānaṃ khandhānaṃ , kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.427). Na cittaṃ viya sasampayuttā . Cittañhettha sasampayuttaṃ adhippetaṃ ‘‘ hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ , taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo ’’ tiādivacanato ( paṭṭhā .1.1.1).

Tatthāti tesu kammādīsu rūpajanakapaccayesu . Atītato eva kammato phalaṃ uppajjati , na vattamānatoti vuttaṃ ‘‘ kammaṃ atītameva kammasamuṭṭhānassa rūpassa paccayo ’’ ti . Yadi hi paccuppannato kammato phalaṃ uppajjeyya , āyūhanakkhaṇe eva phalena uppajjitabbaṃ bhaveyya , na ca taṃ diṭṭhamicchitaṃ vā . Na hi loke kudācanaṃ kariyamānameva kammaṃ phalaṃ dentaṃ diṭṭhaṃ , tathārūpo vā āgamo atthīti . Nanu ca idamapi na diṭṭhaṃ , yaṃ vinaṭṭhato hetuto phalaṃ uppajjamānaṃ , mato vā kukkuṭo vassantoti ? Saccamadiṭṭhaṃ rūpadhammānaṃ pabandhavicchede , idaṃ pana arūpaṃ pabandhopi atthīti upamā na saṃsandati . Kammato hi atītatoV2.352 eva kammassa katattā , upacitattā ca phalaṃ uppajjati . Vuttañhetaṃ ‘‘ kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī ’’ tiādi ( dha . sa .431).

Yasmā anantarādipaccayalābhato uppādakkhaṇe eva cittassa balavatā , tasmā taṃ uppajjamānameva rūpaṃ janetīti āha ‘‘ cittaṃ cittasamuṭṭhānassa uppajjamānan ’’ ti . Rūpassa paccayo hotīti sambandho .

Yasmā pana rūpassa ṭhitikkhaṇe balavatā pacchājātādipaccayalābhato , tasmā vuttaṃ ‘‘ utuāhārā … pe … hontī ’’ ti , bāhiraṃ utuṃ , āhārañca paccayaṃ labhitvā attano ṭhitikkhaṇe utuāhārā rūpaṃ janentīti attho .

Evan tiM2.376 ‘‘ sādhāraṇāsādhāraṇavasenā ’’ tiādinā vuttappakārena .

682. Saṅkhārānan ti saṅkhatasaṅkhārānaṃ . Bhaṅgan ti maraṇaṃ . Jarāmaraṇaṃ nāma jātiyā satītiādi phaladassanānupubbiyā hetudassanakkamena nāmarūpassa paccayapariggaho sukaroti katvā dassito . Tattha bhave satīti kammabhave sati .

683. Pubbe vitthāretvā dassitaanulomapaṭiccasamuppādavasenāti pariyosānato paṭṭhāya paṭilomanayena ādipāpanavasena vitthāretvā dassitaanulomapaṭiccasamuppādavasena . ‘‘ Asati jātiyā natthi jarāmaraṇan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.4) hi paṭilomavasena dassite paccayākāre ‘‘ yassa abhāvā yassa abhāvo , so tassa paccayo ’’ ti byatirekato , anvayato ca nāmarūpassa paccayapariggaho sukaroti .

684. Purimakammabhavasmiṃ mohotiādi vuttatthameva . Kammasahāyattā kilesavaṭṭaṃ kammavaṭṭe pakkhitvā vuttaṃ ‘‘ kammavaṭṭavipākavaṭṭavasenā ’’ ti .

685. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto paccuppanno attabhāvo , tattha veditabbaphalaṃ kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ .

Paṭipakkhehi anabhibhūtatāya , paccayavisesena paṭiladdhavisesatāya ca balavabhāvaṃ pattā tādisassaV2.353 pubbābhisaṅkhārassa vasena sātisayā hutvā pavattā paṭhamajavanacetanā tasmiṃyeva attabhāve phaladāyinī diṭṭhadhammavedanīyā nāma . Sā hi vuttākārena balavati javanasantāne guṇavisesayuttesu upakārāpakāravasappavattiyā , āsevanālābhena appavipākatāya ca paṭhamajavanacetanā itaradvayaṃ viya pavattasantānuparamāpekkhaṃ , okāsalābhāpekkhañca kammaṃ na hotīti idheva pupphamattaṃ viya pavattivipākamattaṃ phalaṃ deti . Tathā asakkontan ti kammassa vipākadānaṃ nāma upadhipayogādipaccayantarasamavāyeneva hotīti tadabhāvatoM2.377 tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ dātuṃ asakkontaṃ .

Ahosikamman ti ahosi eva kammaṃ , na tassa vipāko ahosi ,‘‘ atthi , bhavissati vā ’’ ti evaṃ vattabbakammaṃ .

Atthasādhikāti dānādipāṇātipātādiatthassa nipphādikā . Kā pana sāti āha ‘‘ sattamajavanacetanā ’’ ti . Sā hi sanniṭṭhāpakacetanā vuttanayena paṭiladdhavisesā , purimajavanacetanāhi laddhāsevanā ca samānā anantarattabhāve vipākadāyinī upapajjavedanīyakammaṃ nāma .

Aparāpariyāyeti diṭṭhadhammānantarānāgatato aññasmiṃ attabhāvapariyāye attabhāvaparivatte .

‘‘ Sati saṃsārappavattiyā ’’ ti iminā asati saṃsārappavattiyaṃ ahosikammapakkhe tiṭṭhati vipaccanokāsassa abhāvatoti dīpeti .

686. Yaṃ garukan ti yaṃ akusalaṃ mahāsāvajjaṃ , kusalaṃ mahānubhāvaṃ kammaṃ . Yaṃ bahulan ti yaṃ bahulaṃ abhiṇhaso kataṃ samāsevitaṃ . Maraṇakāle anussaritan ti paribyattabhāvena maraṇassa āsannakāle anussaritaṃ . Āsannakāle kate vattabbameva natthīti hi vuttaṃ . ‘‘ Punappunaṃ laddhāsevanan ’’ ti iminā ‘‘ yaṃ bahulan ’’ ti vuttakammato viseseti . Tathā diṭṭhadhammavedanīyaṃ nivatteti paṭisandhiākaḍḍhanānujānanato . Paṭisandhijanakavasena hi garukādikammacatukkaṃ vuttaṃ . Tattha garukaṃ sabbapaṭhamaṃ vipaccati . Tathā hi taṃ garukanti vuttaṃ . Garuke asati bahulīkataṃ , tasmiṃ asati āsannaṃ , tasmimpi asati ‘‘ kaṭattā vā panā ’’ ti vuttaṃ purimajātīsu katakammaṃ vipaccati . Bahulāsannapubbakatesu ca balābalaṃ vā jānitabbaṃ , pāpato pāpantaraṃ , kalyāṇañca , kalyāṇato ca kalyāṇantaraṃ , pāpañca , bahulīkatato ca mahato ca pubbakatādi , appañca . Bahulānussaraṇena vippaṭisārādijananato paṭipakkhassa aparipuṇṇatāya āraddhavipākassa kammassa , kammasesassa vā aparāpariyāye vedanīyassa aparikkhīṇatāya santatiyā pariṇāmavisesatoti tehi tehi kāraṇehi āhitabalaṃ paṭhamaṃ vipaccati . Mahānāradakassapajātake videharañño senāpati alāto , bījako dāso , rājakaññā rucā ca ettha nidassanaṃ . Tathā hi vuttaṃ bhagavatā – ‘‘ TatrānandaV2.354 , yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātī … pe … micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati . Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ , pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃM2.378 , maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā samādinnā , tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati . Yañca kho so idha pāṇātipātī hoti … pe … micchādiṭṭhi hoti , tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye . ‘‘ Tatrānanda , yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātī … pe … micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati . Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ , pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ , maraṇakāle vāssa hoti sammādiṭṭhi samattā samādinnā , tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati . Yañca kho so idha pāṇātipātī hoti … pe … micchādiṭṭhi hoti , tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye . ‘‘ Tatrānanda , yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātā paṭivirato … pe … sammādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati . Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ , pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ , maraṇakāle vāssa hoti sammādiṭṭhi samattā samādinnā , tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati . Yañca kho so idha pāṇātipātā paṭivirato … pe … sammādiṭṭhi hoti , tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye . ‘‘ Tatrānanda , yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātā paṭivirato … pe … sammādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ … pe … nirayaṃ upapajjati . Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ , pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ , maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā samādinnā , tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃV2.355 … pe … nirayaṃ upapajjati . Yañca kho so idha pāṇātipātā paṭivirato hoti … pe … sammādiṭṭhiM2.379 hoti , tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye ’’ ti ( ma . ni .3.303). Kiṃ bahunā yaṃ taṃ tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇaṃ , tassevāyaṃ visayo , yadidaṃ tassa tassa kammassa tena tena kāraṇena pubbāparavipākatā sāmatthiyaṃ .

687. Paṭisandhidānādivasena vipākasantānassa nibbattakaṃ janakaṃ .

Tenāha ‘‘ taṃ paṭisandhiyampi pavattepi rūpārūpavipākakkhandhe janetī ’’ ti .

Sukhadukkhasantānassa , nāmarūpappabandhassa vā ciratarappavattihetubhūtaṃ upatthambhakaṃ . Tenāha ‘‘ sukhadukkhaṃ upatthambheti , addhānaṃ pavattetī ’’ ti . Upapīḷakaṃ sukhadukkhappabandhe pavattamāne saṇikaṃ saṇikaṃ taṃ hāpeti . Tenāha ‘‘ sukhadukkhaṃ pīḷeti bādhati , addhānaṃ pavattituṃ na detī ’’ ti . Ghātetvāti upacchinditvā . Kammassa upacchindanaṃ nāma tassa vipākapaṭibāhanamevāti āha ‘‘ tassa vipākaṃ paṭibāhitvā ’’ ti . Tañca attano vipākuppattiyā okāsakaraṇanti vuttaṃ ‘‘ attano vipākassa okāsaṃ karotī ’’ ti . Vipaccanāya katokāsaṃ kammaṃ vipakkameva nāma hotīti āha ‘‘ evaṃ pana kammena kate okāse taṃ vipākaṃ uppannaṃ nāma vuccatī ’’ ti . Upapīḷakaṃ aññassa vipākaṃ upacchindati , na sayaṃ attano vipākaṃ deti . Upaghātakaṃ pana dubbalaṃ kammaṃ upacchinditvā attano vipākaṃ uppādetīti ayametesaṃ viseso . Bavhābādhatādipaccayūpanipātena vipākassa vibādhakaṃ upapīḷakaṃ , tathā vipākasseva upacchedakaṃ upaghātakaṃ . Kammaṃ upaghātetvā attano vipākassa okāsakaraṇena vipaccane sati janakameva siyā , janakādibhāvo nāma vipākaṃ pati icchitabbo , na kammaṃ patīti vipākasseva upaghātakatā yuttā viya dissati , vīmaṃsitabbaṃ .

Kammantaran ti kammaviseso kammānaṃ balābalabhedo . Vipākantaran ti vipākaviseso , tassa hīnapaṇītatādibhedo .

Aparo nayo – yasmiṃ kamme kate paṭisandhiyaṃ , pavatte ca vipākakaṭattārūpānaṃ uppatti hoti , taṃ janakaṃ . Yasmiṃ pana kate aññena janitassa iṭṭhassa vā aniṭṭhassa vā phalassa vibādhakavicchedakapaccayānuppattiyā , upabrūhanapaccayuppattiyā ca janakānubhāvānurūpaṃ pariposaciratarappabandhā honti , taṃ upatthambhakaṃ . JanakenaM2.380 nibbattitaṃ kusalaphalaṃ vā akusalaphalaṃ vā yena paccanīkabhūtena rogadhātusamatādinimittatāya bādhīyati , taṃ upapīḷakaṃV2.356 . Yena pana kammunā janakasāmatthiyavasena ciratarappabandhārahampi samānaṃ phalaṃ vicchedakapaccayuppattiyā upahaññati vicchijjati , taṃ upaghātakaṃ . Tattha keci dutiyassa kusalabhāvaṃ itthannāmagatassa appābādhadīghāyukatāsaṃvattanavasena , pacchimānaṃ dvinnaṃ akusalabhāvaṃ bavhābādhaappāyukatāsaṃvattanavasena vaṇṇenti . Devadattādīnaṃ , pana nāgādīnaṃ , ito anupadinnena yāpanakapetānañca narakādīsu akusalavipākupatthambhanupapīḷanupaghātakāni na na santīti catunnampi akusalākusalabhāvo na virujjhati .

Buddhāveṇikatāya asādhāraṇasseva ñāṇassa gocarabhāvato kammantarādi ‘‘ asādhāraṇaṃ sāvakehī ’’ ti vuttaṃ .

Ekadesato jānitabbaṃ anavasesato jānituṃ na sakkā avisayattā . Sabbena sabbaṃ ajānane paccayapariggaho na paripūratīti .

688. Yathāvuttaṃ kammaṃ vattamānavipākappabandhanimittameva adhippetanti kammekadesatāya ‘‘ dvādasavidhaṃ kammaṃ kammavaṭṭe pakkhipitvā ’’ ti vuttaṃ . Kilesavaṭṭampi kammasahāyatāya kammavaṭṭapakkhikameva katvā āha ‘‘ kammavaṭṭavipākavaṭṭavasenā ’’ ti .

Yādisato paccayato paccuppanne addhāne nāmarūpassa pavatti , tādisato eva itarasmimpi addhadvayeti yathā atītānāgate nayaṃ neti , taṃ dassento ‘‘ idan ’’ tiādimāha . Tattha anāgatepi kammavaṭṭavipākavaṭṭavasenevāti ettha vuttaṃ eva -saddaṃ ‘‘ etarahi atītepī ’’ ti etthāpi ānetvā vattabbaṃ addhattayepi kiriyākiriyaphalamattatādassanaparattā codanāya .

Iti kammañcevātiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ . Aparāparaṃ vaṭṭanaṭṭhena vaṭṭaṃ . Tathā pavattanaṃ pavattaṃ . Hetuphalabhāvena sambandhatīti santati , pabandho . Karaṇaṭṭhena , paccayehi karīyatīti vā kiriyā .

Kammāti kammato . Sambhavati etasmāti sambhavo , kammaṃ sambhavo etassāti kammasambhavo , vipāko .

Kāraṇasāmaggiyaṃ dānādīhi sādhitakiriyāya vattamānāya kāraṇamatte kattuvohāroti āha ‘‘ neva kāraṇato uddhaṃ kārakaṃ passatī ’’ ti . Karotīti hi kārakaṃ . Vipākapaṭisaṃvedakaṃ na passatīti sambandhoM2.381 .

Kāmaṃ bālāpi ‘‘ kārako paṭisaṃvedako ’’ ti vadantā atthato paññattimattameva vadanti , te pana viparītābhinivesavasenāpi vadantīti taṃ appamāṇanti āha ‘‘ samaññāmattena paṇḍitā voharantī ’’ ti .

689. Evetan tiV2.357 evaṃvidhaṃ etaṃ dassanaṃ , sammadassanaṃ , aviparītadassananti attho .

Bījarukkhādikānaṃvāti yathā bījato rukkho , rukkhato puna bījanti anādikālikattā bījarukkhasantānassa pubbakoṭi natthi , evaṃ kammapaccayā vipāko , vipākapaccayā kammanti anādikālikattā kammavipākasantānassa pubbakoṭi na paññāyati . Ādi -saddena ‘‘ kukkuṭiyā aṇḍaṃ , aṇḍato kukkuṭī , punapi kukkuṭiyā aṇḍan ’’ ti evamādiṃ saṅgaṇhāti .

Anāgatepi saṃsāreti yathā atīte , evaṃ anāgatepi addhāne ‘‘ khandhānañca paṭipāṭī ’’ tiādinā ( visuddhi .2.619; dī . ni . aṭṭha .2.95 apasādanāvaṇṇanā ; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.60; a . ni . aṭṭha .2.4.199; dha . sa . aṭṭha . nidānakathā ; vibha . aṭṭha .226 saṅkhārapadaniddesa ; su . ni . aṭṭha .2.523; udā . aṭṭha .39; itivu . aṭṭha .14,58; theragā . aṭṭha .1.67,99; paṭi . ma . aṭṭha .2.1.117; cūḷani . aṭṭha .6; bu . vaṃ . aṭṭha .2.58) vutte saṃsāre sati kammavipākānaṃ appavattaṃ na dissati , kammavipākānaṃ appavatti na dissati , pavattati evāti attho .

Etamatthan ti ‘‘ kammassa kārako natthī ’’ tiādinā ( visuddhi .2.689) vuttamatthaṃ . Asayaṃvasīti na sayaṃvasino , micchābhinivesaparavasāti attho .

Aññamaññavirodhitāti itarītaravirodhitā , diṭṭhiyo , diṭṭhiyā vā aññamaññena virodhitā viruddhā .

Gambhīrañāṇagocaratāya gambhīraṃ . Tathā nipuṇaṃ . Sattasuññatāya , aññamaññasabhāvasuññatāya ca suññaṃ . Paccayan ti nāmarūpassa paccayaṃ , tappaccayapaṭivedheneva ca sabbaṃ paṭividdhaṃ hotīti .

Kammaṃ natthi vipākamhītiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .

Paccayasuññaṃ phalanti yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā na sūriye ’’ tiādi vuttaṃ . Tesan ti sūriyādīnaṃ . Soti aggi . Sambhārehīti ātapādīhi kāraṇehi .

YadiM2.382 ca hetu ca phalañca aññamaññarahitaṃ , kathaṃ hetuto phalaṃ nibbattatīti āha ‘‘ kammañca kho upādāyā ’’ ti .

Na kevalaṃ kammaphalameva suññaṃ katturahitaṃ , sabbampi dhammajātaṃ kārakarahitanti dassetuṃ ‘‘ na hettha devo ’’ ti gāthā vuttā . Hetusambhārapaccayāti hetusamūhanimittaṃ , hetupaccayanimittaṃ vā .

690. CutipaṭisandhivasenaV2.358 viditā hontīti kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena paccayapariggahassa katattā cutipaṭisandhivasena viditā hontīti vadanti . Vuttanayena pana sappaccayanāmarūpassa dassanena tīsu addhāsu pahīnavicikicchassa addhattayapariyāpannā dhammā atītapaccuppannānāgatabhavesu ca cutipaṭisandhivasena viditā honti , na anupadadhammavasena tathāpariggahassa akatattā . Sāssa hoti ñātapariññāti yāya nāmarūpapariggahaṃ , tassa ca paccayapariggahaṃ karoti , sā assa yogino ‘‘ idaṃ nāmaṃ , ettakaṃ nāman ’’ tiādinā ,‘‘ tassa ayaṃ paccayo , ettako paccayo ’’ tiādinā ca paricchedavasena ñātavatī paññāti katvā ñātapariññā .

Idāni yena kāraṇena addhattayapariyāpannā dhammā cutipaṭisandhivasena viditā honti , taṃ dassetuṃ ‘‘ so evaṃ pajānātī ’’ tiādi vuttaṃ . Tena dhammānaṃ bhavantarasaṅkamo nāma na kadācipi atthi , tattha tattheva nirujjhanatoti dasseti .

Sajjhāya mantodakapāna mukhamaṇḍana padīpasīkhūpamāhi tameva dhammānaṃ saṅkamābhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ apica kho ’’ tiādimāha .

Manodhātuanantaran ti kiriyamanodhātuyā anantaraṃ labbhamānaṃ cakkhuviññāṇaṃ . Na ceva āgatan ti kiriyamanodhātuto na ceva āgataṃ kiriyamanodhātuyaṃ cakkhuviññāṇassa abhāvato . Nāpi na nibbattaṃ anantaran ti kiriyamanodhātuto anāgacchantampi paccayasāmaggilābhena tato anantaraṃ nāpi na nibbattaṃ , nibbattameva hoti .

Yathāyaṃ pavattiyaṃ cittappavatti , tatheva paṭisandhimhi vattate cittasantati , cuticittato anāgacchantampi paṭisandhicittaṃ tato anantaraṃ nāpi na nibbattati , paccayasāmaggivasena nibbattatevāti attho . Santatigahaṇena cettha kutoci āgamābhāvameva vibhāveti . Hetuphalabhāvena hi sambandhatāti dhammappavatti santatīti .

Tenāha ‘‘ purimaṃ bhijjate cittan ’’ tiādi . Puriman ti cuticittaṃ . BhijjatetiM2.383 nirujjhati . Pacchiman ti paṭisandhicittaṃ . Tatoti cuticittato anantarameva jāyati . Yattha hi cuticittato dūrepi kālantarepi uppajjamānaṃ paṭisandhicittaṃ anantarameva jāyatīti vuccati .

Tasmā tesaṃ antarikā natthi tesaṃ cutipaṭisandhicittānaṃ byavadhāyakaṃ kiñci natthi . Vīci tesaṃ na vijjatīti tasseva vevacanaṃ .

Itoti cuticittato anantaraṃ na ca gacchati kiñci cittaṃ . Tañhi sasampayuttadhammaṃ tatheva nirujjhati .

Paṭisandhi cāti paṭisandhiviññāṇañca aññameva yathāpaccayaṃ jāyati nibbattatīti punapi saṅkamābhāvameva vibhāvento sappaccayanāmarūpadassanaṃ nigameti .

691. NāmarūpaggahaṇenaV2.359 , tassa ca paccayadhammaggahaṇena aggahitassa tebhūmakadhammassa abhāvato ‘‘ viditasabbadhammassā ’’ ti vuttaṃ . Na cettha lokuttaradhammā adhigatā . Thāmagataṃ hoti anekākāravokārapaccayapariggahavidhino anuṭṭhitattā . Suṭṭhutaraṃ pahīyati tiyaddhagatadhammappavattiyā vigatasammohattā .

Sā evāti soḷasavidhā kaṅkhā eva . Yasmā ettha ‘‘ buddho , dhammo , saṅgho , sikkhā ’’ ti ca kaṅkhāya gocarabhūtā lokiyā dhammā adhippetā . Na hi lokuttaradhamme ārabbha kilesā pavattituṃ sakkonti . Pubbantoti atītā khandhāyatanadhātuyo . Aparantoti anāgatā . Pubbantāparantoti tadubhayaṃ , addhāpaccuppannaṃ vā tadubhayabhāgayuttattā . Evaṃ buddhādiggahaṇena , paṭiccasamuppannadhammaggahaṇena ca gahito aṭṭhamo kaṅkhāvisayo nāmarūpamattaṃ , idappaccayatāggahaṇena pana tassa paccayo gahito , tasmā soḷasavatthukāya kaṅkhāya pahīnāya aṭṭhavatthukā kaṅkhā appatiṭṭhāva hotīti āha ‘‘ na kevalañca … pe … pahīyatiyevā ’’ ti . Diṭṭhekaṭṭhattā vicikicchāya yathā diṭṭhi samucchijjamānā vicikicchāya saddhiṃyeva samucchijjati , evaṃ vicikicchā vikkhambhiyamānā diṭṭhiyā saddhiṃyeva vikkhambhīyatīti āha ‘‘ dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni vikkhambhantī ’’ ti . Attābhinivesūpanissayā hi ‘‘ ahosiṃ nu kho ahan ’’ tiādi ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20) nayappavattā soḷasavatthukā kaṅkhā , sā eva ca pubbantādivatthukabhāvena vuttā . Attābhinivesavatthukāni ca dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni , buddhādivatthukā ca kaṅkhā tadekaṭṭhāti .

DharīyantiM2.384 attano paccayehīti dhammā , tiṭṭhati ettha tadāyattavuttitāya phalanti ṭhiti , dhammānaṃ ṭhiti dhammaṭṭhiti , paccayadhammo . Atha vā dhammoti kāraṇaṃ ‘‘ dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu ( vibha .718 ādayo ) viya , dhammassa ṭhiti sabhāvo , dhammato ca añño sabhāvo natthīti paccayadhammānaṃ paccayabhāvo dhammaṭṭhiti , dhammaṭṭhitiyaṃ ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ . Saṅkhārānaṃ yaṃ yaṃ bhūtaṃ aniccatādi yathābhūtaṃ , tattha ñāṇanti yathābhūtañāṇaṃ . Sammā passatīti sammādassanaṃ .

Avijjā paccayoti avijjā hetuādivasena saṅkhārānaṃ yathārahaṃ paccayo . Tato eva saṅkhārā paccayasamuppannā . Ubhopeteti yasmā avijjāpi āsavādivasena paccayasambhūtāva , tasmā avijjā saṅkhārāti ubhayepi ete dhammā paccayasamuppannā . Itīti evaṃ . Paccayapariggahe paññāti paccayānaṃ paricchijja gahaṇavasena pavattā paññā . Vuttanayena dhammaṭṭhitiñāṇaṃ .

Nimittan tiV2.360 saṅkhāranimittaṃ , atthato pañcakkhandhā . Te hi ghanasaññāpavattiyā vatthubhāvato nimittaṃ , saviggahabhāvena upaṭṭhānato vā . Yasmā aniccatā nāma saṅkhārānaṃ aviparītākāro . Tattha niccatāya lesassāpi abhāvato aniccato passanto yathābhūtaṃ jānāti . Tañca ñāṇaṃ aviparītaggahaṇatāya sammādassanaṃ . Taṃsamaṅginā ca paccuppannesu viya atītānāgatesupi nayaṃ nentena te suparividitā honti . Aniccatā ca nāma uppattimato , uppādo ca paccayavasenāti aniccatā sijjhamānā saṅkhārānaṃ sappaccayataṃ sādhentī yathāvuttakaṅkhappahānāya saṃvattatīti imamatthaṃ dassento ‘‘ aniccato … pe … pahīyatī ’’ ti āha . Tattha tadanvayenāti paccakkhato diṭṭhassa anugamanena . Etthāti yathādiṭṭhesu dhammesu . Dukkhato manasi karontotiādīsupi eseva nayo . Pavattan ti upādinnakkhandhappavattaṃ . Tañhi kilesābhisaṅkhārehi pavattitattā sātisayaṃ dukkhabhāvena upaṭṭhāti . Pavattan ti ṭhānanisajjādivasena dukkhadukkhatādivasena ca saṅkhārappavattanti apare . ‘‘ Nimittaṃ , pavattan ’’ ti ca vutte ajjhattabahiddhāsantānasaññite sabbasmiṃ sappaccaye nāmarūpe yāthāvato pavattā ekāva paññā pariyāyavasena ‘‘ yathābhūtañāṇan ’’ tipi ‘‘ sammādassanan ’’ tipi tattha kaṅkhāvikkhambhanena ‘‘ kaṅkhāvitaraṇā ’’ tipi vuccati . Yathā ‘‘ rukkho pādapo tarū ’’ ti imamatthaṃ dassento āha ‘‘ yañca yathābhūtañāṇan ’’ tiādi .

ParamatthatoM2.385 sāsane assāso nāma ariyaphalaṃ , patiṭṭhā nāma ariyamaggo , ayaṃ pana anadhigatamaggaphalopi tadadhigamupāyapaṭipattiyaṃ ṭhitattā laddhassāso viya , laddhapatiṭṭho viya ca hotīti vuttaṃ ‘‘ laddhassāso laddhapatiṭṭho ’’ ti . Aparihīnakaṅkhāvitaraṇavisuddhiko vipassako lokiyāhi sīlasamādhipaññāsampadāhi samannāgatattā uttari appaṭivijjhanto sugatiparāyaṇo ca hotīti vuttaṃ ‘‘ niyatagatiko ’’ ti . Tato eva cūḷasotāpanno nāma hoti . Sotāpanno hi khīṇāpāyaduggativinipātoti . Atha vā laddhassāso diṭṭhivisuddhisamadhigamena . Nāmarūpaparicchedena hi khandhādike sabhāvasarasato sallakkhetvā sāsane dhammupasaṃhitapāmojjappaṭilābhena laddhassāso hoti . Laddhapatiṭṭho kaṅkhāvitaraṇavisuddhisamadhigamena . Sappaccayanāmarūpadassanena hi parimadditadiṭṭhikaṇṭako viniddhataahetuvisamahetuvādo yathāsakaṃ paccayeheva dhammamattaṃ jānitvā sāsaneV2.361 patiṭṭhitasaddho laddhapatiṭṭho nāma hoti . Nāmarūpavavatthānena dukkhasaccaṃ , dhammaṭṭhitiñāṇena samudayasaccaṃ , tasseva aparabhāgena aniccato manasikārādividhinā maggasaccañca abhiññāya pavattiyā dukkhabhāvaṃ disvā appavatte nirodhe ekaṃseneva ninnajjhāsayatāya lokiyeneva ñāṇena catunnaṃ ariyasaccānaṃ adhigatattā apāyesu abhabbuppattiko , sotāpannabhūmiyaṃ bhabbuppattiko ca hotīti vuttaṃ ‘‘ niyatagatiko ’’ ti . Tenāha ‘‘ cūḷasotāpanno nāma hotī ’’ ti .

Tasmāti yasmā evaṃ mahānisaṃsametaṃ yathābhūtañāṇaṃ , tasmā . Sadāti sabbakālaṃ rattiñceva divā ca . Sabbasoti nibbattakahetuādipariggaṇhanavasena sabbappakārena .

Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā . Iti ekūnavīsatimaparicchedavaṇṇanā .

Issues

Select Version

Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)