Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā
504. Etan ti
V2.152 evaṃ atītādivibhāge vitthārakathāmukhaṃ .
Ñāṇabhedatthan ti nānappakāraṃ ñāṇappabhedatthaṃ .Kamatoti desanākkamato , yena kāraṇenāyaṃ desanākkamo kato , tatoti attho .
Visesatoti bhedato , khandhupādānakkhandhavibhāgatoti attho .
Anūnādhikatoti pañcabhāvato .
Upamātoti upamāhi upametabbato .
Daṭṭhabbato dvidhāti dvīhi ākārehi ñāṇena passitabbato .
Passantassatthasiddhitoti
M2.163 yathā passantassa yathādhippetatthanipphattito .
Vibhāvināti paññavatā .Uppattikkamoti yathāpaccayaṃ uppajjantānaṃ uppajjanapaṭipāṭi .
‘‘ Dassanenapahātabbā ’’ tiādinā ( dha . sa . tikamātikā 8,9) paṭhamaṃ pahātabbā paṭhamaṃ vuttā , dutiyaṃ pahātabbā dutiyaṃ vuttāti ayaṃ pahānakkamo .
Sīlavisuddhiṃ paṭipajja cittavisuddhi paṭipajjitabbā , tathā tato parāpīti āha ‘‘ sīlavisuddhi … pe … paṭipattikkamo ’’ ti , anupubbapaṇītā bhūmiyo anupubbena vavatthitāti ayaṃ bhūmikkamo .
‘‘ Cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādiko ( vibha .355) ekakkhaṇepi satipaṭṭhānādisambhavato desanākkamo ca .
Dānakathādayo anupubbukkaṃsato kathitā , uppattiādivavatthānābhāvato pana dānādīnaṃ idha desanākkamavacanaṃ .
Uppattiādivavatthānahetukatāya hi ‘‘ paṭhamaṃ kalalaṃ hotī ’’ tiādikā ( saṃ . ni .1.235; kathā .692) desanāpi samānā uppattiādikamabhāveneva vuttā .
Yathāvuttavavatthānābhāvena pana anekesaṃ vacanānaṃ sahapavattiyā asambhavato yena kenaci pubbāpariyena desetabbatāya tena tena adhippāyena desanāmattasseva kamo desanākkamo daṭṭhabbo .
Pubbāpariyavavatthānenāti paṭhamaṃ rūpakkhandho , tato vedanākkhandhoti evaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito .
Appahātabbatoti khandhesu ekaccānaṃ pahātabbatāva natthi , kuto pahānakkamo .
Sati hi sabbesaṃ pahātabbatāya pahānakkamena nesaṃ desanā siyā .
Appaṭipajjanīyatoti sammāpaṭipattivasena na paṭipajjitabbato .
‘‘ Catubhūmipariyāpannattā ’’ ti iminā vedanādīnaṃ aniyatabhūmikataṃ dasseti .
Niyatabhūmikānañhi bhūmikkamo sambhaveyya .
Abhedenāti rūpādīnaṃ bhedaṃ vibhāgaṃ akatvā ekajjhaṃ piṇḍaggahaṇena .
Attagāhapatitan ti attagāhasaṅkhāte diṭṭhoghe nipatitaṃ .
Samūhaghanavinibbhogadassanenāti rūpato arūpaṃ vivecento rūpārūpasamūhe
V2.153 ghanavinibbhujjanadassanena .Cakkhuādīnampi visayabhūtan ti ekadesena samudāyabhūtaṃ rūpakkhandhaṃ vadati .
Yā ettha iṭṭhaṃ , aniṭṭhañca rūpaṃ saṃvedeti , ayaṃ vedanākkhandhoti iṭṭhāniṭṭharūpasaṃvedanikaṃ vedanaṃ desesīti sambandho .
Evaṃ sabbattha .
Iṭṭhamajjhattaaniṭṭhamajjhattānampi iṭṭhāniṭṭhasabhāvattā iṭṭhāniṭṭhaggahaṇeneva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Evan ti yathāvuttanayena .
Saññāya gahitākāre
M2.164 visaye abhisaṅkhārappavattīti āha ‘‘ saññāvasena abhisaṅkhārake ’’ ti .
Yathā viññāṇassa sampayuttadhammānaṃ nissayabhāvo pākaṭo , na tathā vedanādīnanti āha ‘‘ vedanādīnaṃ nissayan ’’ ti .
‘‘ Manopubbaṅgamā dhammā ( dha . pa .1-2), cittānuparivattino dhammā ( dha . sa . dukamātikā 62), chadvārādhipati rājā ’’ ti ( dha . pa . aṭṭha .2.181 erakapatthanāgarājavatthu ) vacanato viññāṇaṃ adhipati . 505. Rūpakkhandhe ‘‘ sāsavaṃ upādāniyan ’’ ti vacanaṃ anāsavānaṃ dhammānaṃ sabbhāvato rūpakkhandhassa taṃsabhāvatānivattanatthaṃ , na anāsavarūpanivattanatthaṃ .
Anāsavāva khandhesu vuttāti ettha aṭṭhānappayutto eva -saddo , anāsavā khandhesveva vuttāti attho .
Idha pana visuddhimagge sabbepete khandhāpi upādānakkhandhāpi .
506. Sabbasaṅkhatānaṃ sabhāgena ekajjhaṃ saṅgaho sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgaho .
Sabhāgasabhāvena hi saṅgayhamānā sabbasaṅkhatā pañcakkhandhā honti .
Tattha ruppanādisāmaññena samānakoṭṭhāsā sabhāgāti veditabbā .
Tesu saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccaṃ āyūhanarasāya cetanāya balavanti sā ‘‘ saṅkhārakkhandho ’’ ti vuttā .
Aññe ca ruppanādivisesalakkhaṇarahitā phassādayo saṅkhatābhisaṅkharaṇasāmaññenāti daṭṭhabbā , phusanādayo pana sabhāvā visuṃ khandhasaddavacanīyā na hontīti dhammasabhāvaññunā tathāgatena phassakkhandhādayo na vuttāti veditabbā .
‘‘ Ye hi keci , bhikkhave , samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti , sabbe te ime eva pañcupādānakkhandhe nissāya paṭicca , etesaṃ vā aññataran ’’ ti evamādisuttānañca vasena attattaniyagāhassa etapparamatā daṭṭhabbā .
Etena ca vakkhamānasuttavasena ca khandhe eva nissāya parittārammaṇādivasena na vattabbā ca diṭṭhi uppajjati khandhanibbānavajjassa sabhāvadhammassa abhāvatoti vuttaṃ hoti .
Rūpan ti ruppanasabhāvaṃ dhammajātamāha .
Vedanan tiādīsupi eseva nayo .
‘‘ Sīlakkhandho samādhikkhandho ’’ tiādi ( dī . ni .3.355) vacanato
V2.154 aññesañca khandhasaddavacanīyānaṃM2.165 sīlakkhandhādīnaṃ sabbhāvato na pañcevāti codanaṃ nivattetumāha ‘‘ aññesaṃ tadavarodhato ’’ ti . 507. Pavattiṭṭhānabhūtaṃ vasanaṭṭhānaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘ nivāsaṭṭhānato ’’ ti .
Dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhatāvasena vedanāya ābādhakattaṃ daṭṭhabbaṃ .
Rāgādisampayuttassa vipariṇāmādidukkhassa itthipurisādiākāragāhikā taṃtaṃsaṅkappamūlabhūtā saññā samuṭṭhānaṃ .
Pittādi viya rogassa āsannakāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ .
Utubhojanavisamatāvisamaparihārādi viya mūlakāraṇaṃ nidānaṃ .
Cittassa aṅgabhūtā cetasikāti viññāṇaṃ gilānūpamaṃ vuttaṃ .
Kuṭṭharogavato siniyhanaṃ tassa bhiyyobhāvāya viya bālassa puññābhisaṅkhārādivasena pavatti vedanādukkhāvahā asappāyasevanasadisī .
Vedanattāyāti vedanāsabhāvatthaṃ , vedanattalābhāyāti attho .
Kāraṇaṭṭhānatāya , bhojanādhāratāya ca cārakūpamaṃ , bhājanūpama ñca rūpaṃ .
Subhasaññādivasena vedanākāraṇassa hetubhāvato , vedanābhojanassa chādāpanato ca aparādhūpamā , byañjanūpamā ca saññā .
Vedanāhetuto kāraṇakārakūpamo , parivesakūpamo ca saṅkhārakkhandho .
Bhattakāro eva yebhuyyena parivisatīti parivesakaggahaṇaṃ .
Vedanāya vibādhitabbato , anuggahetabbato ca aparādhikūpamaṃ , bhuñjakūpama ñca viññāṇaṃ vuttaṃ .
508.‘‘ Pañca vadhakā paccatthikā ukkhittāsikāti kho , bhikkhave , pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacanan ’’ ti āsīvisūpame ( saṃ . ni .4.238) vadhakāti vuttā ,‘‘ bhāroti kho , bhikkhave , pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacanan ’’ ti bhārasutte ( saṃ . ni .3.22) bhārāti ,‘‘ atītampāhaṃ addhānaṃ evameva rūpena khajjiṃ , seyyathāpi etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi .
Ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ , anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva rūpena khajjeyyaṃ , seyyathāpi … pe … khajjāmī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.79) khajjanīyapariyāye khādakāti ,‘‘ so aniccaṃ rūpaṃ ‘ aniccaṃ rūpan ’ ti yathābhūtaṃ nappajānātī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.85) yamakasutte aniccādikāti .
Yadipi ‘‘ idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā ’’ ti vuttaṃ , bāhullena pana upādānakkhandhānaṃ tadantogadhānaṃ daṭṭhabbatā veditabbā .
Vipassanāya bhūmivicāro hesoti .
Pheṇapiṇḍo
M2.166 viyātiādīsu rūpādīnaṃ evaṃ pheṇapiṇḍādisadisatā daṭṭhabbā , yathā pheṇapiṇḍoV2.155 nissāro paridubbalo agayhupago ;
gahitopi kiñci atthaṃ na sādheti , chiddāvachiddo anekasandhisaṅghaṭito bahūnaṃ pāṇakānaṃ āvāso anupubbūpacito sabbāvatthanipātī avassaṃbhedī , evaṃ rūpampi niccasārādivirahato nissāraṃ pheggu viya , sukhabhañjanīyato dubbalaṃ , niccanti vā dhuvanti vā ahanti vā mamanti vā na gahetabbaṃ , gahitampi tathā na hoti , bahuchiddaṃ asītisatasandhisaṅghaṭitaṃ anekakimikulāvāsaṃ kalalādivasena anupubbūpacitaṃ kalalakālato paṭṭhāya sabbāsupi avatthāsu vinassati , avassameva ca bhijjati .
Aṭṭhakathāyaṃ ( saṃ . ni . aṭṭha .2.3.95; vibha . aṭṭha .26 kamādivinicchayakathā ) pana parimaddanāsahanameva upamūpameyyasambandho vutto .Yathā pubbuḷo nissāro paridubbalo agayhupago , gahitopi na kiñci atthaṃ sādheti , na ciraṭṭhitiko , tathā vedanāpi .
Yathā ca pubbuḷo , udakatalaṃ , udakabinduṃ , udakajallikaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca jāyati , evaṃ vedanāpi vatthuṃ , ārammaṇaṃ , kilesajallaṃ , phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati .
Yathā hi udakatale bindunipātajanito vāto udakajallikasaṅkhātaṃ udakalasikaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā pubbuḷaṃ nāma karoti , evaṃ vatthumhi ārammaṇāpāthagamanajanito phasso anupacchinnaṃ kilesajallaṃ sahakārīpaccayabhāvena saṅkaḍḍhitvā vedanaṃ nāma karoti .
Idañca kilesehi mūlakāraṇabhūtehi , ārammaṇassādanabhūtehi ca nibbattaṃ vaṭṭagataṃ vedanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Ukkaṭṭhaparicchedena vā cattāro paccayā vuttā , ūnehipi pana uppajjateva .
Idha muhuttaramaṇīyatā upamopameyyasambandho vutto .
Yathā pana marīcikā asārā agayhupagā .
Na hi taṃ gahetvā pātuṃ vā nhāyituṃ vā bhājanaṃ vā pūretuṃ sakkā , evaṃ saññāpi asārā agayhupagā .
Yathā ca marīcikā vipphandamānā sañjātūmivegā viya khāyantī mahājanaṃ vippalambeti , evaṃ saññāpi ‘‘ nīlaṃ pītaṃ dīghaṃ rassan ’’ tiādinā ārammaṇe pavattamānā sabhāvamatte aṭṭhatvā ‘‘ subhaṃ sukhaṃ niccan ’’ tiādimicchāgāhassa kāraṇabhāvena lokaṃ vippalambeti .
Yathā
M2.167 kadalikkhandho asāro agayhupago .
Na hi taṃ gahetvā gopānasīādīnaṃ atthāya upanetuṃ sakkā , upanītampi tathā na hoti , bahuvaṭṭisamodhāno ca hoti , evaṃ saṅkhārakkhandhopiV2.156 asāro agayhupago .
Na hi taṃ niccādivasena gahetuṃ sakkā , gahitampi tathā na hoti , bahudhammasamodhāno ca .
Aññadeva hi phassassa lakkhaṇaṃ , aññaṃ cetanādīnaṃ , te pana sabbe samodhānetvā saṅkhārakkhandhoti vuccati .Yathā ca māyā asārā agayhupagā .
Na hi taṃ gahetvā kiñci atthaṃ kiccaṃ sādhetuṃ sakkā , ittarā lahupaccupaṭṭhānā amaṇiādimeva maṇiādirūpena dassentī mahājanaṃ vañceti , evaṃ viññāṇampi asāraṃ ittaraṃ lahupaccupaṭṭhānaṃ , teneva cittena āgacchantaṃ viya , gacchantaṃ viya , ṭhitaṃ viya , nisinnaṃ viya ca katvā gāhāpeti , aññadeva cittaṃ āgamane , aññaṃ gamanādīsūti .
Evaṃ viññāṇaṃ māyāsadisaṃ .
Pañcapi upādānakkhandhā asubhādisabhāvā eva saṃkilesāsucivatthubhāvāditoti asubhādito daṭṭhabbā eva , tathāpi katthaci koci viseso sukhaggahaṇīyo hotīti āha ‘‘ visesato cā ’’ tiādi .
Tattha cattāro satipaṭṭhānā catuvipallāsappahānakarāti tesaṃ gocarabhāvena rūpakkhandhādīsu asubhādibhāvena daṭṭhabbatā vuttā .
509. Khandhehi na vihaññati parividitasabhāvattā .
Vipassakopi tesaṃ vipattiyaṃ na dukkhamāpajjati , khīṇāsavesu pana vattabbameva natthi .
Te hi āyatimpi khandhehi na bādhīyantīti .
Kabaḷīkārāhāraṃ parijānātīti ‘‘ āhārasamudayā rūpasamudayo ’’ ti ( saṃ . ni .3.56,57) vacanato ajjhattikarūpe chandarāgaṃ pajahanto tassa samudayabhūte kabaḷīkārāhārepi chandarāgaṃ pajahatīti attho .
Ayaṃ pahānapariññā .
Ajjhattikarūpaṃ pana pariggaṇhanto tassa paccayabhūtaṃ kabaḷīkārāhāraṃ pariggaṇhātīti ñātapariññā .
Tassa ca udayabbayānupassī hotīti tīraṇapariññā ca yojetabbā .
Evaṃ pariññattaye sijjhante ime vipallāsādayo vidhamīyanti evāti āha ‘‘ asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahatī ’’ tiādi .
Tattha kāmarāgabhūtaṃ abhijjhaṃ sandhāyāha ‘‘ abhijjhākāyaganthan ’’ ti .
Asubhānupassanāya hi kāmarāgappahānaṃ hoti
M2.168 , kāmarāgamukhena vā sabbalobhappahānaṃ vadati .Na upādiyati na gaṇhati na uppādeti .
‘‘ Phassapaccayā
V2.157 vedanā ’’ ti ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.39; mahāva .1; udā .1; netti .24) vuttattā ‘‘ vedanāya chandarāgaṃ pajahanto tassā paccayabhūte phassāhārepi chandarāgaṃ pajahatī ’’ tiādinā āhāraparijānane vuttanayena phassaparijānanaṃ yojetabbaṃ .
Vedanāya dukkhato dassanena tattha sukhanti vipallāsaṃ pajahati .
Sukhatthameva bhavapatthanā hotīti vedanāya taṇhaṃ pajahanto bhavoghaṃ uttarati .
Tato eva bhavayogena visaṃyujjati .
Bhavāsavena ca anāsavo hoti , sabbavedanaṃ dukkhato passanto attano parena apubbaṃ dukkhaṃ uppāditaṃ , sukhaṃ vā vināsitaṃ na cinteti , tato ‘‘ anatthaṃ me acarī ’’ tiādi ( dha . sa .1237; vibha .909) āghātavatthuppahānato byāpādakāyaganthaṃ bhindati .
‘‘ Sukhabahule sugatibhave suddhī ’’ ti aggahetvā gosīlagovatādīhi suddhiṃ parāmasanto sukhapatthanāvaseneva parāmasatīti vedanāya taṇhaṃ pajahantopi sīlabbatupādānaṃ na upādiyati .Manosañcetanā saṅkhārakkhandho , saññā pana taṃsampayuttāti saññāsaṅkhāre anattato passanto manosañcetanāya chandarāgaṃ pajahati , tañca pariggaṇhāti , tīreti cāti ‘‘ saññaṃ saṅkhāre … pe … parijānātī ’’ ti vuttaṃ .
Saññāsaṅkhāre anattāti passanto attadiṭṭhimūlakattā sabbadiṭṭhīnaṃ attadiṭṭhiṃ viya sabbadiṭṭhiyopi vidhamatīti dassento ‘‘ diṭṭhoghaṃ uttarati … pe … attavādupādānaṃ na upādiyatī ’’ ti āha .
Viññāṇaṃ aniccato passanto aniccānupassanāmukhena tissopi anupassanā ussukkanto tīhipi pariññāhi viññāṇāhāraṃ parijānāti .
Visesato panettha anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati .
Tattha niccaggāhabāhullato avijjāya viññāṇe ghanagahaṇaṃ hotīti ghanavinibbhogaṃ katvā taṃ aniccato passanto avijjoghaṃ uttarati .
Tato eva avijjāyogena visaṃyutto avijjāsavena anāsavo ca hoti .
Mohabaleneva sīlabbataparāmasanaṃ hotīti taṃ pajahanto ‘‘ sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati .
‘‘ Yañca
M2.169 kho idaṃ , bhikkhave , vuccati cittaṃ itipi , mano itipi , viññāṇaṃ itipi , tatrāssutavā puthujjano nālaṃ nibbindituṃ , nālaṃ virajjituṃ , nālaṃ vimuccituṃ .
Taṃ kissa hetu ?
Dīgharattaṃ hetaṃ , bhikkhave , assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃV2.158 parāmaṭṭhaṃ ‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’’ tiādi ( saṃ . ni .2.62)–
Vacanato yathā viññāṇaṃ niccato passanto diṭṭhupādānaṃ upādiyati , evaṃ taṃ aniccato passanto diṭṭhupādānaṃ na upādiyatīti .Evaṃ mahānisaṃsanti vuttappakārena vipallāsādisakalasaṃkilesavidhamanupāyabhāvato evaṃ vipuludayaṃ .
Vadhakādivasenāti ukkhittāsikavadhakādivasena .
Passeyyāti ñāṇadassanena paccakkhato passeyya .
Khandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti cuddasamaparicchedavaṇṇanā .