Paṭisaṅkhānupassanāñāṇakathāvaṇṇanā
757.‘‘ Sabbabhava
M2.453V2.426 … pe … muñcitukāmo ’’ ti vatvā puna sabbasmā saṅkhāragatāti sabba ggahaṇaṃ sātisayamuttidassanatthaṃ adhikavacanaṃ aññamatthaṃ bodhetīti .
Yañhi saṅkhārehi ananubandhassa muñcanaṃ , taṃ sātisayaṃ muñcanaṃ .
Taṃ pana vuccamānāya paṭisaṅkhānupassanāya hotīti taṃ dassetuṃ ‘‘ puna te evaṃ saṅkhāre ’’ tiādi vuttaṃ .
Tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhārapariggaṇhanaṃ pubbepi katanti puna ggahaṇaṃ .
Bhavādigatassa saṅkhārassa aparitulitassa abhāvato ‘‘ te ’’ ti vuttaṃ .
Anupassanākārassa apubbassapi atthitāya ‘‘ evan ’’ ti vuttaṃ .
Idāni vuccamānākārenāti hi attho .
Saṅkhārānaṃ pariggaṇhanaṃ nāma paripuṇṇalakkhaṇavaseneva hotīti ‘‘ tilakkhaṇaṃ āropetvā ’’ ti vuttaṃ .Anaccantikatotiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .
Paṭhamena ādi -saddena ‘‘ ādiantavantato niccapaṭikkhepato ’’ ti evamādīnaṃ saṅgaho .
Dutiyena ‘‘ udayabbayapaṭipīḷanato sukhapaṭikkhepato ’’ ti evamādīnaṃ saṅgaho .
Ajaññatoti amanuññato , asobhanato vā .
Jegucchatoti ‘‘ dhī ’’ ti jigucchitabbato .
Paṭikkūlatoti abhiruciyā paṭilomanena paṭikkūlabhāvato .
Na maṇḍanena hatā amaṇḍanahatā , amaṇḍanena sakkā etesaṃ subhabhāvaṃ hantunti attho .
Amaṇḍanena vā tesaṃ asubhatā pākaṭā hotīti amaṇḍanahatā .
Maṇḍanena vā na hantabbasabhāvā ‘‘ asūriyapassā ’’ ti viya amaṇḍanahatā .
Tato amaṇḍanahatabhāvatoti rūpasaṅkhāre sandhāya vadati .
Virūpatoti asundarato .
Paṭighasaṃyojanavatthutāya passante attani bandhatīti bībhacchaṃ ativiya virūpaṃ .
Yaṃ diṭṭhamattameva domanassuppattinimittaṃ hoti .
Ajaññajigucchanīyatā hi gūthaṃ viya pariccajitabbaṃ vā bībhacchaṃ .
Idha ādi -saddena ‘‘ asucito amanāpato ’’ ti evamādīnaṃ saṅgaho .
Catutthena ādi -saddena ‘‘ apariṇāyakato attapaṭikkhepato ’’ ti evamādīnaṃ saṅgaho .
758. Ayan ti
M2.454V2.427 yogāvacaro .Muñcanassāti puna ananubandhanatthaṃ sumuttamuñcanassa .
Upāyasampādanatthan ti aniccādivasena suṭṭhu pariggaṇhanaṃ parimaddanā upāyo , tassa sādhanatthaṃ .
Macchagahaṇatthaṃ udake tattha tattha khipanti etanti khippaṃ , macchānaṃ gahaṇakūṭapaṃ .
Oḍḍāpesīti osāresi , khipīti attho .
Sappan ti kaṇhasappaṃ .
Gahaṇeti yathāgahitaṃ sappaṃ achaḍḍetvā gahaṇe .
Hatthaṃ nibbeṭhetvāti sappena attano bhogena veṭhitaṃ hatthapadesaṃ nibbeṭhetvā mocetvā .
Āvijjhitvā āveṭhikappahāpanena bhametvā .
Nissajjitvāti chaḍḍetvā .
Tatthātiādi upamāsaṃsandanaṃ .
Tattha āditovāti viññutaṃ pattakāle .
Ghanavinibbhogaṃ katvāti kammaṭṭhānaṃ gahetvā samūhādighanaggahaṇaṃ bhinditvā .
Sumuttan ti bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘ visamaṃ candimasūriyā parivattantī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.70) viya .
Saṅkhārānaṃ niccādiākārena upaṭṭhātuṃ asamatthatā aniccasaññādibhedāya vipassanāya sātisayaṃ balavabhāvappattiyā , sā ca saṅkhārānaṃ aniccādiākārassa suṭṭhutaraṃ sallakkhaṇenāti āha ‘‘ tilakkhaṇāropanena … pe … pāpetvā ’’ ti .
Yathā hi nibbuddhakaraṇe balavatarena paṭimallena tattha tattha muṭṭhippahārādinā vimathito itaro tena yujjhituṃ asamatthataṃ pāpito hoti .
Na kevalaṃ asamatthataṃ pāpitova hoti , atha kho maraṇamattaṃ dukkhaṃ vā maraṇaṃ vā pāpuṇāti , evametepi saṅkhārā evaṃ dubbalabhāvaṃ pāpitā upariñāṇānubhāvena nibbisevanataṃ , sabbaso bhaṅgañca pāpuṇantīti .
759. Ettāvatāti evaṃ ‘‘ anaccantikato ’’ tiādinā parocattālīsāya ākārehi saṅkhārānaṃ aniccādibhāvasallakkhaṇavasappavattena paṭisaṅkhānena .
Aniccato manasikarototiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ bhayatupaṭṭhānakathāyaṃ ( visuddhi .2.750) vuttanayameva .
Ayaṃ pana viseso –
‘‘ paṭisaṅkhā ’’ ti padassa ‘‘ jānitvā ’’ ti atthaṃ vatvā paṭisaṅkhānuppajjanakiriyānaṃ samānakhaṇattā asatipi pubbāparakālatte saddavohāramattena evaṃ vuttanti dassento ‘‘ kāman ’’ tiādimāha .
Tena ‘‘ kusalaṃ
M2.455 dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayāV2.428 ( paṭṭhā .1.1.53), nihantvā timiraṃ sabbaṃ , uggatoyaṃ divākaro ’’ ti ca evamādīsu viya samānakālavasenāyaṃ saddapayogoti .Tathā manañca dhamme ca paṭhamaṃ paṭicca pacchā na manoviññāṇassa uppatti , evamidhāpīti dassetuṃ ‘‘ manañca paṭiccā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ediso saddapayogo yebhuyyena loke pubbakālavaseneva dissatīti pubbakālavaseneva idhāpi taṃ dassetuṃ ‘‘ ekattanayena vā … pe … veditabban ’’ ti āha .
Tassattho – aparāparaṃ uppannesu ñāṇesu purimassa vasena paṭisaṅkhānakiriyā , tadaññassa vasena uppajjanakiriyā ca yojetabbā , na ca tāni bhedato apekkhitabbāni ekasantānapatitatāya ekattanayavasena gahitattāti .
Itarasmiṃ padadvayeti ‘‘ pavattaṃ paṭisaṅkhā , nimittañca pavattañca paṭisaṅkhā ’’ ti imasmiṃ padadvaye .
Paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ .