Cattārīsākāraanupassanākathāvaṇṇanā
697. Soti yogāvacaro .
Tassāti yathāvuttabhedassa aniccatādisammasanassa .
Thirabhāvatthāyāti daḷhabhāvatthāya aniccādiākārassa punappunaṃ manasikāro viya bahulīkārabhāvato .
Yaṃ taṃ bhagavatā etassa vibhaṅge aniccādisammasanaṃ vuttanti sambandho .
Anulomikan ti ariyamaggādhigamassa anukūlaṃ .
Khantin ti ñāṇakhantiṃ .
Ñāṇañhi visayasabhāvaṃ ogāhetvā vavatthāne khamati sahatīti khantīti vuccati .
Sammattaniyāman ti ariyamaggaṃ .
So hi sammādiṭṭhiādisammattañceva anivattidhammatāya niyāmo cāti vuccati .
‘‘ Ādinā nayenā ’’ ti iminā ‘‘ pañcakkhandhe dukkhato passanto anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati , khandhānaṃ nirodho sukhaṃ nibbānanti passanto sammattaniyāmaṃ okkamatī ’’ ti ( paṭi . ma .3.38) evamādiko pāṭhaseso rogādipaṭipakkhayojanāvasena vitthāretabbo .
‘‘ Khandhānaṃ nirodho niccaṃ nibbānan ’’ ti vacanena saṅkhārānaṃ dukkharogatādipaṭipakkho nibbānassa sukhārogyādibhāvo ‘‘ ādinā nayenā ’’ ti ettha nayaggahaṇena dīpitoti .
Avaseso sabbo pāṭho pakāsito eva hotīti .
Kāmañcetaṃ
M2.394 cattārīsāya ākārehi sammasanaṃ anulomañāṇe bhāvetabbavidhānaṃ .
Tenāha ‘‘ anulomañāṇaṃ vibhajantena … pe … vuttan ’’ ti , ito paṭṭhāya pana kataparicayasseva kiccāvahaṃ hotīti idhāpi vuttantīti daṭṭhabbaṃ .Tassāpīti na kevalaṃ kalāpasammasanasseva , atha kho yathādassitassa cattālīsappabhedassa aniccādisammasanassapi .
Tañhi anulomikakhantipaṭilābhāya , sammattaniyāmokkamanāya ca saṃvattanato ekaṃsato icchitabbaṃ .
Vuttañhi –
‘‘ So vata , bhikkhave , bhikkhu kañci saṅkhāraṃ niccato samanupassanto anulomikāya khantiyā samannāgato bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati , anulomikāya khantiyā
V2.370 asamannāgato sammattaniyāmaṃ okkamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati , sammattaniyāmaṃ anokkamamāno sotāpattiphalaṃ vā … pe … arahattaṃ vā sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
So vata , bhikkhave , bhikkhu sabbasaṅkhāre aniccato samanupassanto ’’ ti ( a . ni .6.98; paṭi . ma .3.36)–
Ādi sukkapakkho vitthāretabbo .
Tathā ‘‘ so vata , bhikkhave , bhikkhu kañci saṅkhāraṃ sukhato , dukkhato , kañci dhammaṃ attato , anattato ’’ ti ( paṭi . ma .3.36) vitthāretabbo . 698. Ekekaṃ khandhaṃ aniccādisammasanassa vasena sammasatīti sambandho .
Tassa pana sammasanassa pañcannaṃ khandhānaṃ sādhāraṇatāya ‘‘ ekekaṃ khandhan ’’ ti vuttaṃ .
Anaccantikatāyāti accantikatābhāvato , asassatatāyāti attho .
Sassatañhi accantikaṃ parāya koṭiyā abhāvato .
Ādiantavantatāyāti pubbāparakoṭivantatāya , udayabbayadhammatoti attho .
Aniccato sammasatīti sambandho .
Esa nayo sabbattha .
Aniccatoti ca addhuvato .
Etañhi na niccaṃ , khaṇikatāya asadābhāvitāya vā na iccaṃ na upagantabbanti aniccaṃ .
Uppādavayapaṭipīḷanatāyāti uppādena , vayena ca pati pati khaṇe khaṇe taṃsamaṅgino vibādhanasabhāvattā , tehi vā sayameva vibādhetabbattā .
Udayabbayavanto hi dhammā abhiṇhaṃ tehi paṭipīḷitā eva honti , yā pīḷanā ‘‘ saṅkhāradukkhatā ’’ ti vuccati .
Dukkhavatthutāyāti
M2.395 tividhassāpi dukkhassa , saṃsāradukkhassa ca adhiṭṭhānabhāvato .Paccayayāpanīyatāyāti yathārahaṃ paccayehi yāpetabbatāya .
Rogamūlatāyāti mūlabyādhi viya anubandhabyādhīnaṃ mūlabhāvato , padadvayenāpi yāpyarogasadisatoti dasseti .
Yāpyabyādhi hi rogo itaro ābādhoti .
Dukkhatāsūlayogitāyāti tividhadukkhatāsaṅkhātena rujjanena yujjatāya .
Kilesāsucipaggharaṇatāyāti yathārahamārammaṇavasena , samannāgamavasena ca rāgādikilesāsucivissandanato .
Ahutvā sambhavato uppattiyā uddhumātatā .
Antotudanatāyāti abbhantare tudanato .
Dukkhavedanādayo viya hi ime saṅkhārā attabhāvassa abbhantaragatā eva udayabbayavasena tudanti .
Ariyamaggasaṇḍāsena vinā nīharituṃ asakkuṇeyyatāya dunnīharaṇīyatā taṇhādiṭṭhābhinivesadaḷhabhāvato .
Aghan ti pāpaṃ viya ariyajanehi
V2.371 vigarahitabbaṃ .
Sattānaṃ anatthajananato avaḍḍhiāvahaṃ , pāpassa ca vatthubhūtaṃ khandhapañcakanti āha ‘‘ vigaraha … pe … aghato ’’ ti .Aseribhāvajanakatāyāti paravasatājananato .
Yathā gilāno aññehi saṃvesanavuṭṭhāpanādinā parapaṭibaddhasarīravuttiko aserī , evametepi aseribhāvajanakā .
Avasatāyāti avasavattanato .
Yathā parosatanto puriso parassa vasaṃ na gacchati , evaṃ subhasukhādibhāvena vase vattetuṃ asakkuṇeyyato .
Avidheyyatāyāti ‘‘ mā jīratha , mā mīyathā ’’ tiādinā vidhātuṃ asakkuṇeyyato .
Palujjanatāyāti byādhiādīhi pakārehi chijjanato vinassanato .
Tehi eva vā ābyasanato .
Byasanattho hi lokasaddo , pasaddo bhusattho daṭṭhabbo .
Byādhiādīhi ca khandhānaṃ byasananti .
Byasanāvahabhāvena etīti īti , āgantukānaṃ akusalapakkhiyānaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Khandhā ca edisāti āha ‘‘ anekabyasanāvahatāya ītito ’’ ti .
Upaddavatīti upaddavo , anatthaṃ janento abhibhavati ajjhottharatīti attho , rājadaṇḍādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Khandhā ca edisāti vuttaṃ ‘‘ aviditānaṃ … pe … upaddavato ’’ ti .
Diṭṭhadhammikasamparāyikabhayāvahato , abhayapaṭipakkhato ca khandhā bhayanti āha ‘‘ sabbabhayānaṃ … pe … bhayato ’’ ti .
Bahiddhā ñātibyasanādīhi , ajjhattaṃ rāgādīhi anatthehi upasajjanaṭṭhena , upasaggasadisatāya
M2.396 ca upasaggo .
Upasaggoti ca devatūpasaṃhāravasena pavatto byādhiādianattho .
So atthakāmena muhuttampi na ajjhupekkhitabbo hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ anekehi … pe … upasaggato ’’ ti .Dosūpasaṭṭhatāyāti ārammaṇato , sampayogato ca rāgādidosehi upetatāya .
Lokadhammā lābhādihetukā anunayapaṭighā , tehi , byādhiādīhi ca anavaṭṭhitatā pacalitatā .
Upakkamenāti attano , parassa vā payogena .
Sarasenāti sabhāvena .
Pabhaṅgupagamanasīlatā bhiduratā .
Sabbāvatthanipātitāyāti rukkhaphalaṃ viya atitaruṇakālato paṭṭhāya sabbāsu avatthāsu nipatanasīlatāya .
Anipatassapi sabbena sabbaṃ asāratāya thirabhāvassa abhāvatāya .
Thirañhi dhuvaṃ nāma hoti .
Tāyituṃ rakkhituṃ asamatthatāya na tāyanoti atāyano , tabbhāvo atāyanatā .
Tāṇāsīsāya upagatassa alabbhaneyyakhematā .
Dukkhabhītiyā upalīyanādhippāyena allīyituṃ .
Dukkhanivattanaṃ leṇakiccaṃ .
Jātiādibhayānaṃ hiṃsanaṃ vidhamanaṃ bhayasārakattaṃ .
Yathāparikappitehīti paramatthato avijjamānehi bālehi parikappitappakārehi .
Rittatāyāti vivittatāya , virahitatāyāti
V2.372 attho .
Antosārābhāvo rittatā .
Sā eva ca tucchatāti āha ‘‘ rittatāyeva tucchato ’’ ti .
Appakattāti parittattā , lāmakattā vā .Dhuvasārābhāvādīhi saddhiṃ attasārābhāvaṃ rittapadena vatvā nibbattitamattasārābhāvameva suññapadena dassetuṃ ‘‘ sāmi … pe … suññato ’’ ti vuttaṃ .
Yathā kenaci sāmiādilakkhaṇena attanā suññā ete , evaṃ sayampi ataṃsabhāvoti āha ‘‘ sayañca … pe … anattato ’’ ti .
Na attāti hi anattāti .
Pavattidukkhatāyāti bhavapavattidukkhabhāvato .
Bhavapavatti ca pañcannaṃ khandhānaṃ aniccādiākārena pavattanameva , so ca ādīnavo .
Yathāha ‘‘ yaṃ , bhikkhave , pañcupādānakkhandhā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā .
Ayaṃ , bhikkhave , pañcasu upādānakkhandhesu ādīnavo ’’ ti .
Tenāha ‘‘ dukkhassa ca ādīnavatāyā ’’ ti .
Ādīnan ti bhāvanapuṃsakaniddeso yathā ‘‘ ekamantan ’’ ti ( dī . ni .1.165), ativiya kapaṇanti attho .
Bhusattho hi ayaṃ ā -kāro .
Yathā
M2.397 ‘‘ dvidhā chiddakaṃ vicchiddakan ’’ ti ettha dvi-saddassa atthe vi -saddo , evamidhāpīti āha ‘‘ dvedhā pariṇāmapakatitāya vipariṇāmadhammato ’’ ti .
Vipariṇāmo ca viparītasabhāvāpatti .Dubbalatāyāti sarasabhiduratāya balābhāvato .
Dubbalampi kiñci mudukammaññābhāvena duppadhaṃsiyā .
Ime pana supadhaṃsiyā evāti āha ‘‘ pheggu viya sukhabhañjanīyatāya cā ’’ ti .
Aghassa pāpassa hetutā aghahetutā .
Khandhapaṭibaddhameva hi sabbaṃ kibbisanti .
Ime rūpādayo sukhahetu , na dukkhahetūti janitavissāsānaṃ hananasīlatāya , khandhesu hi ‘‘ etaṃ mamā ’’ ti gāhavasena sattā byasanaṃ pāpuṇanti , vissāsaṃ vā hanantīti vissāsaghātino , tabbhāvato .
Vigatabhavatāyāti apagatavaḍḍhitāya .
Vibhavataṇhā , vibhavadiṭṭhi ca vibhavo uttarapadalopena , tato vibhavato , pitusadisassa vā sabhāvahetuno vibhavato vināsato sambhūtatāya .
Āsavānaṃ ārammaṇādinā paccayabhāvo āsavapadaṭṭhānatā .
Bījādiko asādhāraṇo hetu , bhūtasalilādiko sādhāraṇo paccayo .
Esa nayo ajjhattepi .
Tehi samecca sambhūya kato saṅkhato .
Maccumārassa adhiṭṭhānabhāvena , kilesamārassa paccayabhāvena saṃvaḍḍhanato āmisabhūtatā , khandhāpi khandhānaṃ āmisabhūtā paccayabhāvena saṃvaḍḍhanato , tadantogadhā abhisaṅkhārā .
Devaputtamārassa pana ‘‘ mametan ’’ ti adhimānavasena āmisabhāvoti khandhādimārānampi imesaṃ yathārahaṃ āmisabhūtatā vattabbā .
Dhammasaddo ‘‘ jātidhammānan ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.373; paṭi . ma .1.33) viya pakatiattho
V2.373 ,‘‘ dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu ( vibha .718 ādayo ) viya hetuattho cāti āha ‘‘ jātijarābyādhimaraṇapakatitāya , sokaparidevaupāyāsahetutāyā ’’ ti .Saṃkilesattaya ggahaṇena tadekaṭṭhānaṃ dasannaṃ kilesavatthūnampi saṅgaho daṭṭhabbo .
Tadārammaṇāpi hi dhammā tadanativattanato saṃkilesikā eva .
Tathā khuddā , taṇhā , jaṭādīsu sarīrassa , saṃkilesassa ca saṅgaho daṭṭhabbo .
Cattārīsāpi sammasanāni tīsu anupassanāsu antogadhānevāti tadantogadhabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ ettha hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Aniccānupassanāni sarūpato
M2.398 , pariyāyato ca aniccabhāvavibhāvanato .
Esa nayo itaresupi .
‘‘ Asārakato ’’ ti idaṃ niccasārābhāvavibhāvanaṃ .Ettāvatā kalāpato dhamme saṅgahetvā nayato sammasanamattaṃ dassitaṃ , na tāva anupadadhammavipassanā vihitāti ‘‘ sammasanārambhavidhānan ’’ ti .
Vuttaṃ .