Issues
Select Version
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Author: _System_commentary_ @ Administrator

365. SaṃvaṇṇanāvasenaM2.1V2.1 anantarasamādhikathāya āsannapaccakkhataṃ dīpento ‘‘ ayaṃ samādhibhāvanā ’’ ti āha .
‘‘ Abhiññā sampādetuṃ yogo kātabbo ’’ ti vatvā tattha payojanavisese dassetuṃ ‘‘ evañhī ’’ tiādi vuttaṃ . Kiñcāpi thiratarabhāvo , vipassanābhāvanāsukhatā ca samādhibhāvanāya ānisaṃso eva , tathāpi pañca lokiyābhiññā yathāvuttasamādhibhāvanāya ānisaṃsabhāvena pākaṭā paññātāti tāsaṃyeva vasena yogino adhigatānisaṃsatā vuttā , cuddasadhā cittaparidamanena thirataratā vuttā . Lokiyābhiññāsu vasībhāvopi samādhisseva vasībhāvo , tathā ca ‘‘ samāhito yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti ( saṃ . ni .3.5;4.99;5.1071; netti .40; mi . pa .2.1.14) vacanatoV2.2 ‘‘ sukheneva paññābhāvanaṃ sampādessatī ’’ ti vuttaṃ .
Tasmāti yasmā samādhibhāvanāya ānisaṃsalābho thirataratā , sukheneva ca paññābhāvanā ijjhati , tasmā abhiññākathaṃ tāva ārabhissāma , paññābhāvanāya okāse sampattepīti adhippāyo .
Bhagavatā pañca lokikābhiññā vuttāti sambandho . Na catukkajjhānamattameva idha sāsane sampādetabbaṃ , napi iddhividhañāṇameva , atha kho aññampi atthīti uttaruttaripaṇītapaṇītadhammadesanatthañca .
Iddhivikubbanan tiM2.2 iddhisaṅkhātaṃ pakativaṇṇajahanakiriyaṃ , idaṃ iddhīsu vikubbaniddhiyā padhānatāya vuttaṃ , iddhiṃ vikubbanañcāti evaṃ vā attho daṭṭhabbo . Vikubbanassa visuṃ gahaṇampi vuttakāraṇeneva daṭṭhabbaṃ .
Ākāsakasiṇavasena arūpasamāpattiyo na sambhavanti , ālokakasiṇañca odātakasiṇantogadhaṃ katvā ‘‘ odātakasiṇapariyantesū ’’ ti vuttaṃ kasiṇānulomādicittaparidamanavidhino adhippetattā , ākāsanimmānādiatthaṃ pana tadubhayampi icchitabbameva . Aṭṭha aṭṭhāti yathāvuttesu kasiṇesu ekekasmiṃ aṭṭha aṭṭha samāpattiyo .
Kasiṇānulomatoti kasiṇapaṭipāṭito , paṭipāṭi ca desanāvasena veditabbā . Jhānānulomo pana paṭipattivasenapi . Ukkamanaṃ ukkantaṃ , ukkantameva ukkantikaṃ , jhānassa ukkantikaṃ jhānukkantikaṃ , tato , jhānalaṅghanatoti attho . Aṅgasaṅkantito aṅgātikkamato .
Cittaṃ paridametabbaṃ yadicchakaṃ yatthicchakaṃ jhānānaṃ samāpajjanādisukhatthaṃ , tesaṃ ārammaṇānañca sallakkhaṇatthaṃ . Evañhissa tattha visavitā samijjhatīti .
366. Jhānaṃ samāpajjatīti kiṃ catubbidhampi jhānaṃ samāpajjati , udāhu ekekanti ? Kiñcettha yadi catubbidhampi samāpajjati , aṅgasaṅkantito viseso na siyā , atha ekekaṃ ārammaṇasaṅkantito . Nāyaṃ doso ābhogavasena tesaṃ visesasiddhito . Yadā hi kasiṇānulomameva ābhujitvā tattha tattha kasiṇe jhānāni samāpajjati , na aṅgasaṅkantiṃ , tadā kasiṇānulomo . Yadā pana aṅgasaṅkantiṃ ābhujitvā jhānāni samāpajjati , tadā aṅgasaṅkanti veditabbā . Iminā nayena kasiṇānulomaārammaṇasaṅkantiādīnampi aññamaññaṃ viseso veditabbo .
Idaṃ kasiṇānulomaṃ nāma cittaparidamananti adhippāyo .
TathevātiV2.3 ‘‘ paṭipāṭiyā aṭṭhasu kasiṇesu satakkhattumpi sahassakkhattumpī ’’ ti etassa upasaṃhārattho tathā-saddo . Paṭilomato cettha paṭipāṭi . Tenāha ‘‘ paṭilomakkamenā ’’ ti . Ayañhettha attho – paṭhamaṃ odātakasiṇe jhānaṃ samāpajjati , tato lohitakasiṇeti yāva pathavīkasiṇā vattabbā .
Punappunaṃ samāpajjanan ti ‘‘ satakkhattuṃ sahassakkhattun ’’ ti vuttaṃ bahulākāramāha .
TatthevātiM2.3 pathavīkasiṇeyeva . Tatoti pacchā tatiyajjhānato vuṭṭhānantarakālaṃ . Tadevāti pathavīkasiṇameva . Tato ākiñcaññāyatanan ti tato pathavīkasiṇugghāṭimākāse pavattitaākāsānañcāyatanasamāpattito vuṭṭhāya viññāṇañcāyatanaṃ amanasikaritvā taṃ laṅghitvā yathāvuttaākāsānañcāyatanaviññāṇassa abhāve pavattitaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjati . Pathavīkasiṇugghāṭimākāsakasiṇaṃ pathavīkasiṇapakkhikameva hotīti vuttaṃ ‘‘ kasiṇaṃ anukkamitvā ’’ ti . Atha vā aṭṭhasu kasiṇesu kassaci ukkamanaṃ idha kasiṇukkantikaṃ nāmāti āha ‘‘ kasiṇaṃ anukkamitvā ’’ ti .
Jhānukkantikan ti ettha icchitaṃ avadhāraṇena nivattetabbaṃ , ukkamanassa ca sarūpaṃ dassetuṃ ‘‘ evaṃ kasiṇan ’’ tiādiṃ vatvā puna taṃ pakāraṃ saha nissayena sesakasiṇesu atidisanto ‘‘ evaṃ āpokasiṇādi … pe … kātabbā ’’ ti āha .
Tenāha ‘‘ iminā nayenā ’’ tiādi . Yathā paṭhamajjhānamūlakaṃ pathavīkasiṇādīsu jhānukkantikaṃ dassitaṃ , evaṃ dutiyajjhānādimūlakampi taṃ yathārahaṃ dassetabbaṃ . Tadevāti paṭhamajjhānameva . Kasiṇukkantikepi āpokasiṇādimūlikā yojanā vuttanayeneva kātabbā , tathā yathārahaṃ dutiyajjhānādimūlikā .
Lohitakasiṇato ākiñcaññāyatanan ti lohitakasiṇaṃ āvajjento abhimukhaṃ katvā tassa ugghāṭanena upaṭṭhite kasiṇugghāṭimākāse amanasikārena ākāsānañcāyatanajjhānaṃ samāpajjitvā tattha pubbe pavattaviññāṇassa apagamaṃ ārammaṇaṃ katvā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjati .
Itaresan ti avasiṭṭharūpāvacarajjhānānaṃ . Na hi arūpajjhānesu aṅgasaṅkanti atthi , nāpi tāniV2.4 pathavīkasiṇe pavattanti . Yaṃ pana aṅgārammaṇasaṅkantivacane ‘‘ nīlakasiṇaṃ ugghāṭetvā ākāsānañcāyatanan ’’ tiādi vuttaṃ , taṃ yathālābhavasena vuttaṃ , pariyāyena vāti daṭṭhabbaṃ . Nippariyāyato pana yathā aṅgasaṅkanti rūpajjhānesu eva labbhati , evaṃ arūpajjhānesu eva ārammaṇasaṅkanti .
Tassa tasseva hi jhānassa ārammaṇantare pavatti ārammaṇasaṅkanti . Tenāha ‘‘ sabbakasiṇesu ekasseva jhānassa samāpajjanaṃ ārammaṇasaṅkantikaṃ nāmā ’’ ti . YathāM2.4 pana ‘‘ sabbakasiṇesū ’’ ti iminā ākāsaviññāṇakasiṇānampi saṅgaho hotīti na sakkā vattuṃ idha aṭṭhannaṃyeva kasiṇānaṃ adhigatattā , evaṃ sabbampi arūpajjhānaṃ ‘‘ ekaṃ jhānan ’’ ti na sakkā vattuṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ vasena cittaparidamanassa icchitattā . Tasmā āruppajjhānānaṃ vasena aṅgārammaṇasaṅkanti pariyāyena vuttāti veditabbaṃ .
Tathā hi pītakasiṇugghāṭimākāse yaṃ paṭhamāruppaviññāṇaṃ , tadārammaṇaṃ viññāṇañcāyatanaṃ sandhāyāha ‘‘ pītakasiṇato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā ’’ ti . Iminā nayena sesadvayepi attho veditabbo . Ekantarikavasenāti aññattho antara-saddo . Antarameva antarikaṃ , ekajjhaṃ antarikaṃ etasminti ekantarikaṃ , jhānasamāpajjanaṃ , tassa vasena . Yathā aṅgānaṃ , ārammaṇassa ca ekajjhaṃ aññathā viseso hoti , tathā samāpajjanavasenāti . So pana viseso heṭṭhimānaṃ tesaṃ aṅgārammaṇānaṃ samatikkamanavasena hotīti vuttaṃ ‘‘ ekantarikavasena aṅgānañca ārammaṇānañca saṅkamanan ’’ ti .
‘‘ Idaṃ jhānaṃ pañcaṅgikan ’’ tiādinā aṅgesu ,‘‘ idaṃ pathavīkasiṇan ’’ tiādinā ārammaṇesu ca vavatthāpitesu ekajjhaṃ tesaṃ vavatthāpane na koci viseso atthīti aṭṭhakathāsu ayaṃ vidhi nābhato .
Evañca katvā jhānukkantikādīsu paṭilomakkamena , anulomapaṭilomakkamena ca ekantarikabhāvena labbhamānampi jhānādīnaṃ ukkamanaṃ na uddhaṭaṃ , tehi nayehi vināpi cittaparidamanaṃ ijjhatīti papañcaparihāratthaṃ vā te aṭṭhakathāsu anāgatāti daṭṭhabbaṃ .
367. Abhāvitabhāvano jhānābhiññāsu akatādhikāro . Tattha upanissayarahitopīti keci . Ādibhūtaṃ yogakammaṃ ādikammaṃ , taṃ etassa atthīti ādikammiko , pubbe akataparicayo bhāvanaṃ anuyuñjanto . Tenāha ‘‘ yogāvacaro ’’ ti .
Kasiṇaparikammampi bhāroti dosavivajjanādividhinā kasiṇamaṇḍale paṭipatti yāva uggahanimittuppatti kasiṇaparikammaṃ , tampi nāma bhāro , pageva iddhivikubbanāti adhippāyo .
Nimittuppādanan ti paṭibhāganimittuppādanaṃV2.5 . Taṃ vaḍḍhetvāti taṃ nimittaṃ , bhāvanañca vaḍḍhetvā . Na hi bhāvanāya vināva nimittavaḍḍhanaṃ labbhati .
Keci upacārasamādhiṃ labhitvā appanāsamādhiṃ adhigantuṃ na sakkonti , tādisāpi bahū hontevāti āha ‘‘ appanādhigamo bhāro ’’ ti . Appanādhigamoti vā aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ adhigamamāha .
Aññova samāpattīnaṃ upanissayoM2.5 , añño abhiññānanti āha ‘‘ paridamitacittassāpi iddhivikubbanaṃ nāma bhāro ’’ ti .
Khippaṃ nisanti nisāmanaṃ jhānacakkhunā pathavīkasiṇādijhānārammaṇassa dassanaṃ etassāti khippanisanti , sīghataraṃ jhānaṃ samāpajjitā , tassa bhāvo khippanisantibhāvo .
Ambatarunicitaṃ mahāmahindattherādīhi otiṇṇaṭṭhānaṃ therambatthalaṃ .
Yathā paṭipakkhavijayāya yodhājīvā nimmalameva asitomarādiṃ gahetvā vicaranti , evaṃ bhikkhunāpi kilesavijayāya nimmalāva jhānābhiññā vaḷañjitabbāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ tasmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Patiṭṭhābhāvoti idha parassa upaddavūpasamanaṃ adhippetaṃ . Taṃ hi khippanisantibhāvatopi garutaraṃ accāyikakiccasādhanavasena vidhātabbato durabhisambhavatarattā . Taṃ pana rakkhitatthera nidassaneneva siddhampi tato garutarena aṅgāravassaparittāṇena vibhāvetuṃ ‘‘ giribhaṇḍavāhanapūjāya … pe … thero viyā ’’ ti āha . Giribhaṇḍavāhanapūjā nāma cetiyagirimādiṃ katvā sakaladīpe , samudde ca yāva yojanā mahatī dīpapūjā . Pathaviṃ māpetvāti mārena pavattitaṃ aṅgāravassaṃ phuliṅgamattenapi yāva manusse na pāpuṇāti , tāvadeva ākāse pathaviṃ nimminitvā .
Balavapubbayogānan ti garutarūpanissayānaṃ , iddhividhādīnaṃ hetubhūtamahābhinīhārānanti attho . Aggasāvakādīnan ti ādi -saddena ekacce mahāsāvake saṅgaṇhāti . Bhāvanānukkamo yathāvuttaṃ cittaparidamanaṃ . Paṭisambhidādīti ādi -saddena ṭhānāṭhānañāṇādīnampi saṅgaho veditabbo , na sesābhiññānameva . Sāvakānampi hi ṭhānāṭhānañāṇādīni padesavasena ijjhanti .
Tasmāti yasmā pubbahetusampannasseva yathāvuttaṃ bhāvanānukkamaṃ vinā abhiññāyo ijjhanti , na itarassa , tasmā . Aggidhamanādīhīti aggimhi tāpanakoṭṭanādīhi . Yathā cāti ca -saddena lākhākārādīnaṃ lākhākoṭṭanādiṃ avuttampi saṅgaṇhāti . Chanda … pe … vasenāti ‘‘ chandavato ce abhiññā sijjhati , mayhampi sijjhatī ’’ ti kattukamyatāchandaṃ sīsaṃ dhuraṃ jeṭṭhaṃ pubbaṅgamaṃ katvā , chandaṃ vā uppādetvā taṃ bhāvanāya mukhaṃ katvā jhānassa samāpajjanavasena . EsevaV2.6 nayo sesesupi . ‘‘ Āvajjanādivasībhāvavasenā ’’ ti idaṃ aṭṭhasupi samāpattīsu sātisayaṃ vasībhāvāpādanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tañca kho ādikammikavasena , naM2.6 katādhikāravasenāti āha ‘‘ pubbahetu … pe … vaṭṭatī ’’ ti . Pubbahetusampannassa hi yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā abhiññā nibbattetabbā , tattheva sātisayaṃ ciṇṇavasitāpi icchitabbā , na sabbatthevāti adhippāyo . ‘‘ Catutthajjhānamatte ciṇṇavasinā ’’ ti vacanato arūpasamāpattiyo vināpi abhiññā ijjhantīti vadanti . Tampi yadi pubbahetusampannassa vasena vuttaṃ , yuttameva . Athetarassa , tesaṃ matimattaṃ .
Yathāti yena pakārena yena vidhinā . Etthāti etasmiṃ iddhividhanipphādane .
368. Tatrāti ca tadeva paccāmasati . Pāḷinayānusārenevāti pāḷigatiyā anusaraṇeneva , pāṭhasaṃvaṇṇanānukkamenevāti attho .
‘‘ Catutthajjhānaṃ upasampajja viharatī ’’ ti vatvā ‘‘ so ’’ ti vuttattā āha ‘‘ adhigatacatutthajjhāno yogī ’’ ti .
‘‘ Evaṃ samāhite ’’ ti ettha evaṃ -saddo heṭṭhājhānattayādhigamapaṭipāṭisiddhassa catutthajjhānasamādhānassa nidassanatthoti āha ‘‘ evanti catutthajjhānakkamanidassanametan ’’ ti , catutthajjhānassa , tassa ca adhigamakkamassa nidassanaṃ . Yena samādhānānukkamena catutthajjhānasamādhi laddho , tadubhayanidassananti attho . Tenāha ‘‘ iminā … pe … vuttaṃ hotī ’’ ti . Yadipi ‘‘ evan ’’ ti idaṃ āgamanasamādhinā saddhiṃ catutthajjhānasamādhānaṃ dīpeti .
Satipārisuddhisamādhi eva pana iddhiyā adhiṭṭhānabhāvato padhānanti āha ‘‘ catutthajjhānasamādhinā samāhite ’’ ti .
Upekkhāsatipārisuddhibhāvenāti upekkhāya janitasatipārisuddhisabbhāvena . Sabbapaccanīkadhammūpakkilesaparisuddhāya hi paccanīkasamanepi abyāvaṭāya pārisuddhiupekkhāya vattamānāya catutthajjhānaṃ , taṃsampayuttadhammā ca suparisuddhā , suvisadā ca honti , satisīsena pana tattha desanā katāti āha ‘‘ upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe ’’ ti .
Parisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viyāti āha ‘‘ parisuddhattāyeva pariyodāte , pabhassareti vuttaṃ hotī ’’ ti .
Sukhādīnaṃ paccayānaṃ ghātenāti sukhasomanassānaṃ , dukkhadomanassānañca yathākkamaṃ rāgadosapaccayānaṃ vikkhambhanena . ‘‘ Sukhaṃ somanassassa paccayo , somanassaṃ rāgassa , dukkhaṃ domanassassā ’’ ti hi vuttaṃ . Yathā rāgādayo cetaso malāsucibhāvena ‘‘ aṅgaṇānī ’’ ti vuccanti , evaṃ upagantvāM2.7 kilesanaṭṭhena upakkilesāti āha ‘‘ anaṅgaṇattāyeva vigatūpakkilese ’’ ti . Tenāha ‘‘ aṅgaṇena hi taṃ cittaṃ upakkilissatī ’’ ti , vibādhīyati upatāpīyatītiV2.7 attho .
Subhāvitattāti paguṇabhāvāpādanena suṭṭhu bhāvitattā . Tenāha ‘‘ vasībhāvappatte ’’ ti , āvajjanādinā pañcadhā , cuddasavidhena vā paridamanena vasavattitaṃ upagateti attho .
Vase vattamānaṃ hi cittaṃ paguṇabhāvāpattiyā suparimadditaṃ viya cammaṃ , suparikammakatā viya ca lākhā mudunti vuccati .
Kammakkhameti vikubbanādiiddhikammakkhame . Tañca ubhayan ti mudutākammaniyadvayaṃ .
Nāhan tiādīsu na-kāro paṭisedhattho . Ahan ti satthā attānaṃ niddisati . Bhikkhaveti bhikkhū ālapati . Aññan ti idāni vuccamānacittato aññaṃ . Ekadhammampīti ekampi sabhāvadhammaṃ na samanupassāmīti sambandho . Ayaṃ hettha attho – ahaṃ , bhikkhave , sabbaññutaññāṇena olokentopi aññaṃ ekadhammampi na samanupassāmi . Yaṃ vasībhāvāpādanena bhāvitaṃ , tathā punappunaṃ karaṇena bahulīkataṃ , evaṃ savisesamudubhāvappattiyā muduṃ , kammakkhamatāya kammaniya ñca hoti . Yathayidaṃ cittan ti attano , tesañca paccakkhatāya evamāhāti .
Yathā yathāvuttā parisuddhatādayo na vigacchanti , evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ . Tattha avaṭṭhitaṃ idha ‘‘ ṭhitaṃ , āneñjappattan ’’ ti ca vuttanti āha ‘‘ etesu parisuddhatādīsu ṭhitattā ṭhite , ṭhitattāyeva āneñjappatte ’’ ti .
Yathā mudukammaññatā vasībhāvappattiyā lakkhīyanti , evaṃ vasībhāvappattipi mudukammaññatāhi lakkhīyatīti , mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ‘‘ ṭhite ’’ ti vuttaṃ . Yathā hi kāraṇena phalaṃ niddharīyati , evaṃ phalenāpi kāraṇaṃ niddharīyatīti niccalabhāvena avaṭṭhānaṃ āneñjappatti .
Sā ca sampayuttadhammesu thirabhāvena , paṭipakkhehi akammaniyatāya ca sambhavantī saddhādibalānaṃ ānubhāvena hotīti ‘‘ saddhādīhi pariggahitattā āneñjappatte ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ saddhāpariggahitaṃ hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha saddhāpariggahitan ti evaṃ subhāvitaṃ vasībhāvappattaṃ etaṃ cittaṃ ekaṃsena abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya saṃvattatīti evaṃ pavattāya saddhāya pariggahitaṃ yathāvuttasaddhābalena upatthambhitaṃ . Assaddhiyenāti tappaṭipakkhena assaddhiyena hetunā na iñjati na calati na kampati , aññadatthu upari visesāvahabhāveneva tiṭṭhati .
Vīriyapariggahitan tiādīsupiM2.8 iminā nayena attho veditabbo . Ayaṃ pana viseso – vīriyapariggahitan ti vasībhāvāpādanaparidamanasādhanena vīriyena upatthambhitaṃ .
Satipariggahitan ti yathāvutte bhāvanābahulīkāre asammosasādhikāya , kusalānañca dhammānaṃ gatiyo samannesamānāya satiyāV2.8 upatthambhitaṃ .
Samādhipariggahitan ti tattheva avikkhepasādhanena samādhānena upatthambhitaṃ .
Paññāpariggahitan ti tassā eva bhāvanāya upakārānupakāradhammānaṃ pajānanalakkhaṇāya paññāya upatthambhitaṃ .
Obhāsagatan ti ñāṇobhāsasahagataṃ . Obhāsabhūtena hi yathāvuttasamādhānasaṃvaddhitena ñāṇena saṃkilesapakkhaṃ yāthāvato passanto tato utrasanto ottappanto taṃ adhibhavati , na tena abhibhūyati . Tenāha ‘‘ kilesandhakārena na iñjatī ’’ ti . Etena ñāṇapariggahitaṃ hirottappabalaṃ dasseti .
Aṭṭhaṅgasamannāgatan ti catutthajjhānasamādhinā samāhitatā , parisuddhatā , pariyodātatā , anaṅgaṇatā , vigatūpakkilesatā , mudubhāvo , kammaniyatā , āneñjappattiyā ṭhitatā , samāhitassa vā cittassa imāni aṅgānīti ‘‘ samāhite ’’ ti imaṃ aṅgabhāvena aggahetvā ṭhitiāneñjappattiyo visuṃ gahetvā imehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ . Abhinīhārakkhaman ti iddhividhādiatthaṃ abhinīhārakkhamaṃ tadabhimukhaṃ karaṇayoggaṃ . Tenāha ‘‘ abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāyā ’’ ti .
Kāmaṃ nīvaraṇāni vikkhambhetvā eva paṭhamajjhānasamadhigamo , vitakkādike vūpasame eva ca dutiyajjhānādisamadhigamo , tathāpi na tathā tehi dūrībhūtā apetā vā yathā catutthajjhānato , cetaso malīnabhāvasaṅkhātauppilābhogakarehi nīvaraṇādīhi suṭṭhu vimuttiyā tassa parisuddhi , pariyodātatā ca yuttāti āha ‘‘ nīvaraṇa … pe … pariyodāte ’’ ti .
Jhānapaṭilābhapaccayānan ti jhānapaṭilābhahetukānaṃ jhānapaṭilābhaṃ nissāya uppajjanakānaṃ . Pāpakānan ti lāmakānaṃ . Icchāvacarānan ti icchāya avacarānaṃ icchāvasena otiṇṇānaṃ ‘‘ aho vata mameva satthā paṭipucchitvā paṭipucchitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseyyā ’’ tiādinayappavattānaṃ mānamāyāsāṭheyyādīnaṃ .
Abhijjhādīnan ti ādi -saddenāpi tesaṃyeva saṅgaho . Abhijjhā cettha paṭhamajjhānena avikkhambhaneyyā , mānādayo ca tadekaṭṭhā daṭṭhabbāM2.9 ‘‘ jhānapaṭilābhapaccayānan ’’ ti anuvattamānattā . Vikkhambhaneyyā pana nīvaraṇaggahaṇeneva gahitā , kathaṃ pana paṭhamajjhānena avikkhambhaneyyā idha vigacchantīti ? ‘‘ Sabbe kusalā dhammā sabbākusalānaṃ paṭipakkhā ’’ ti sallekhapaṭipattivasena evaṃ vuttaṃ jhānassa aparāmaṭṭhabhāvadassanato . Ye panettha ‘‘ icchāvacarānaṃ abhijjhādīnan ’’ ti imehi padehi kopaapaccayakaāmarāgabyāpādādayo gahitāti adhippāyena ‘‘ jhānapaṭilābhapaccayānan ’’ ti pāṭhaṃ paṭikkhipitvā ‘‘ jhānapaṭilābhapaccanīkānan ’’ tiV2.9 pāṭhoti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ tathā pāṭhasseva abhāvato . Jhānapaṭilābhapaccanīkā ca nīvaraṇā ceva tadekaṭṭhā ca tesaṃ dūrībhāvaṃ vatvā puna abhāvavigamacodanāya ayujjamānattā . Nanu ca anaṅgaṇasutta- ( ma . ni .1.57 ādayo ) vatthasuttesu ( ma . ni .1.70 ādayo ) ayamattho na labbhati , oḷārikānaṃyeva pāpadhammānaṃ tattha adhippetattā ? Saccametaṃ , idha pana adhigatacatutthajjhānassa vasena vuttattā sukhumāyeva te gahitā , aṅgaṇūpakkilesatāsāmaññena panettha suttānaṃ apadisanaṃ . Tathā hi ‘‘ suttānusārenā ’’ ti vuttaṃ , na pana suttavasenāti . Avassaṃ ce tamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ adhigatajjhānānampi kesañci icchāvacarānaṃ pavattisabbhāvato .
Iddhipādabhāvūpagamenāti iddhiyā pādakabhāvassa padaṭṭhānabhāvassa upagamanena .
Bhāvanāpāripūriyāti ito paraṃ kattabbassa abhāvavasena abhinīhārakkhamabhāvanāya paripuṇṇattā . Paṇītabhāvūpagamenāti tato eva padhānabhāvaṃ nītatāya uttamaṭṭhena , atittikaraṭṭhena ca paṇītabhāvassa upagamanena . Ubhayañcetaṃ ṭhitiyā kāraṇavacanaṃ paripuṇṇāya bhāvanāya paṇītabhāvappattiyā ‘‘ ṭhite ’’ ti . ‘‘ Āneñjappatte ’’ ti idaṃ ṭhitiyā visesanaṃ . Tenāha ‘‘ yathā āneñjappattaṃ hoti , evaṃ ṭhite ’’ ti .
Imasmiṃ pakkhe ‘‘ ṭhite āneñjappatte ’’ ti ubhayamekaṃ aṅgaṃ ,‘‘ samāhite ’’ ti pana idampi ekamaṅgaṃ . Tenevassa paṭhamavikappato visesaṃ sandhāyāha ‘‘ evampi aṭṭhaṅgasamannāgatan ’’ ti .