Issues
Editor
Settings
Versions
Select Version
နိဿယ
မြန်မာဘာသာ
Milindapañhapāḷi
Milindapañhapāḷi

3. Vicāravaggo

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Vicāravaggo

1. Addhānamūlapañho

1. RājāV0.50M0.51 āha ‘‘ bhante nāgasena , atītassa addhānassa kiṃ mūlaṃ , anāgatassa addhānassa kiṃ mūlaṃ , paccuppannassa addhānassa kiṃ mūlan ’’ ti ?
‘‘ Atītassa ca , mahārāja , addhānassa anāgatassa ca addhānassa paccuppannassa ca addhānassa avijjā mūlaṃ .
Avijjāpaccayā saṅkhārā , saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ , viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ , nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ , saḷāyatanapaccayā phasso , phassapaccayā vedanā , vedanāpaccayā taṇhā , taṇhāpaccayā upādānaṃ , upādānapaccayā bhavo , bhavapaccayā jāti , jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti .
Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa addhānassa [ dukkhakkhandhassa addhānassa ( sī .)] purimā koṭi na paññāyatī ’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Addhānamūlapañho paṭhamo .

2. Purimakoṭipañho

2. Rājā āha ‘‘ bhante nāgasena , yaṃ panetaṃ brūsi ‘ purimā koṭi na paññāyatī ’ ti , tassa opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , puriso parittaṃ [ paripakkaṃ ( ka .)] bījaṃ pathaviyaṃ nikkhipeyya , tato aṅkuro uṭṭhahitvā anupubbena vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjitvā phalaṃ dadeyya .
Tato bījaṃP0.51 gahetvā puna ropeyya , tatopi aṅkuro uṭṭhahitvā anupubbena vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjitvāV0.51 phalaṃ dadeyya .
Evametissā santatiyā atthi anto ’’ ti ?
‘‘ Natthi bhante ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , addhānassāpi purimā koṭi na paññāyatī ’’ ti .
‘‘ Bhiyyo opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , kukkuṭiyā aṇḍaṃ bhaveyya , aṇḍato kukkuṭī kukkuṭiyā aṇḍanti .
Evametissā santatiyā atthi anto ’’ ti ?
‘‘ Natthi bhante ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , addhānassāpi purimā koṭi na paññāyatī ’’ ti .
‘‘ BhiyyoM0.52 opammaṃ karohī ’’ ti .
Thero pathaviyā cakkaṃ likhitvā milindaṃ rājānaṃ etadavoca ‘‘ atthi , mahārāja , imassa cakkassa anto ’’ ti ?
‘‘ Natthi bhante ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , imāni cakkāni vuttāni bhagavatā ‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso , phassapaccayā vedanā , vedanāpaccayā taṇhā , taṇhāpaccayā upādānaṃ , upādānapaccayā kammaṃ , kammato puna cakkhuṃ jāyatī ’ ti .
Evametissā santatiyā atthi anto ’’ ti ?
‘‘ Natthi bhante ’’ ti .
‘‘‘ Sotañca paṭicca sadde ca … pe … manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso , phassapaccayā vedanā , vedanāpaccayā taṇhā , taṇhāpaccayā upādānaṃ , upādānapaccayā kammaṃ , kammato puna mano jāyatī ’ ti .
Evametissā santatiyā atthi anto ’’ ti ?
‘‘ Natthi bhante ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , addhānassāpi purimā koṭi na paññāyatī ’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Purimakoṭipañho dutiyo .

3. Koṭipaññāyanapañho

3. Rājā āha ‘‘ bhante nāgasena , yaṃ panetaṃ brūsi ‘ purimā koṭi na paññāyatī ’ ti , katamā ca sā purimā koṭī ’’ ti ?
‘‘ Yo kho , mahārāja , atīto addhā , esā purimā koṭī ’’ ti .
‘‘ Bhante nāgasena , yaṃ panetaṃ brūsi ‘ purimā koṭi na paññāyatī ’ ti , kiṃ pana , bhanteV0.52 , sabbāpi purimā koṭi na paññāyatī ’’ ti ?
‘‘ Kāci , mahārāja , paññāyati , kāci na paññāyatī ’’ ti .
‘‘ Katamā , bhante , paññāyati , katamā na paññāyatī ’’ ti ?
‘‘ Ito pubbe , mahārāja , sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ avijjā nāhosīti esā purimā koṭi na paññāyati , yaṃ ahutvā sambhoti , hutvā paṭivigacchati , esapa purimā koṭi paññāyatī ’’ tiP0.52 .
‘‘ Bhante nāgasena , yaṃ ahutvā sambhoti , hutvā paṭivigacchati , nanu taṃ ubhato chinnaṃ atthaṃ gacchatī ’’ ti ?
‘‘ Yadi , mahārāja , ubhato chinnaṃ atthaṃ gacchati , ubhatoM0.53 chinnā sakkā vaḍḍhetun ’’ ti ?
‘‘ Āma , sāpi sakkā vaḍḍhetun ’’ ti .
’’ Nāhaṃ , bhante , etaṃ pucchāmi koṭito sakkā vaḍḍhetun ’’ ti ?
‘‘ Āma sakkā vaḍḍhetun ’’ ti .
‘‘ Opammaṃ karohī ’’ ti .
Thero tassa rukkhūpamaṃ akāsi , khandhā ca kevalassa dukkhakkhandhassa bījānī ’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Koṭipaññāyanapañho tatiyo .

4. Saṅkhārajāyamānapañho

4. Rājā āha ‘‘ bhante nāgasena , atthi keci saṅkhārā , ye jāyantī ’’ ti ?
‘‘ Āma , mahārāja , atthi saṅkhārā , ye jāyantī ’’ ti .
‘‘ Katame te , bhante ’’ ti ?
‘‘ Cakkhusmiñca kho , mahārāja , sati rūpesu ca cakkhuviññāṇaṃ hoti , cakkhuviññāṇe sati cakkhusamphasso hoti , cakkhusamphasse sati vedanā hoti , vedanāya sati taṇhā hoti , taṇhāya sati upādānaṃ hoti , upādāne sati bhavo hoti , bhave sati jāti hoti , jātiyā sati jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti , evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti .
Cakkhusmiñca kho , mahārāja , asati rūpesu ca asati cakkhuviññāṇaṃ na hoti , cakkhuviññāṇe asati cakkhusamphasso na hoti , cakkhusamphasse asati vedanā na hoti , vedanāya asati taṇhā na hoti , taṇhāya asati upādānaṃ na hoti , upādāne asatiV0.53 bhavo na hoti , bhave asati jāti na hoti , jātiyā asati jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā na honti , evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī ’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Saṅkhārajāyamānapañho catuttho .

5. Bhavantasaṅkhārajāyamānapañho

5. RājāM0.54 āha ‘‘ bhante nāgasena , atthi keci saṅkhārā , ye abhavantā jāyantī ’’ ti ?
‘‘ Natthi , mahārāja , keci saṅkhārā , ye abhavantā jāyanti , bhavantā yeva kho , mahārāja , saṅkhārā jāyantī ’’ ti .
‘‘ Opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , mahārāja , idaṃ gehaṃ abhavantaṃ jātaṃ , yattha tvaṃP0.53 nisinnosī ’’ ti ?
‘‘ Natthi kiñci , bhante , idha abhavantaṃ jātaṃ , bhavantaṃ yeva jātaṃ , imāni kho , bhante , dārūni vane ahesuṃ , ayañca mattikā pathaviyaṃ ahosi , itthīnañca purisānañca tajjena vāyāmena evamidaṃ gehaṃ nibbattan ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , natthi keci saṅkhārā , ye abhavantā jāyanti , bhavantā yeva saṅkhārā jāyantī ’’ ti .
‘‘ Bhiyyo opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , ye keci bījagāmabhūtagāmā pathaviyaṃ nikkhittā anupubbena vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjamānā pupphāni ca phalāni ca dadeyyuṃ , na te rukkhā abhavantā jātā , bhavantā yeva te rukkhā jātā .
Evameva kho , mahārāja , natthi keci saṅkhārā , ye abhavantā jāyanti , bhavantā yeva te saṅkhārā jāyantī ’’ ti .
‘‘ Bhiyyo opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , kumbhakāro pathaviyā mattikaṃ uddharitvā nānābhājanāni karoti , na tāni bhājanāni abhavantāni jātāni , bhavantāni yeva jātāni .
Evameva kho , mahārāja , natthi keci saṅkhārā , ye abhavantā jāyanti , bhavantā yeva saṅkhārā jāyantī ’’ ti .
‘‘ BhiyyoV0.54 opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , vīṇāya pattaṃ na siyā , cammaṃ na siyā , doṇi na siyā , daṇḍo na siyā , upavīṇo na siyā , tantiyo na siyuṃ , koṇo na siyā , purisassa ca tajjo vāyāmo na siyā , jāyeyya saddo ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Yato ca kho , mahārāja , vīṇāya pattaṃ siyā , cammaṃ siyā , doṇi siyā , daṇḍo siyā , upavīṇo siyā , tantiyo siyuṃ , koṇo siyā , purisassa ca tajjo vāyāmo siyā , jāyeyya saddo ’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante , jāyeyyā ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , natthi keci saṅkhārā , ye abhavantā jāyanti , bhavantā yeva kho saṅkhārā jāyantī ’’ ti .
‘‘ Bhiyyo opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , araṇi na siyā , araṇipotako na siyā , araṇiyottakaṃ na siyā , uttarāraṇi naM0.55 siyā , coḷakaṃ na siyā , purisassa ca tajjo vāyāmo na siyā , jāyeyya so aggī ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Yato ca kho , mahārāja , araṇi siyā , araṇipotako siyā , araṇiyottakaṃ siyā , uttarāraṇi siyā , coḷakaṃ siyā , purisassa ca tajjo vāyāmo siyā , jāyeyya so aggī ’’ ti ?
‘‘ Āma , bhanteP0.54 , jāyeyyā ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , natthi keci saṅkhārā , ye abhavantā jāyanti , bhavantā yeva kho saṅkhārā jāyantī ’’ ti .
‘‘ Bhiyyo opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , maṇi na siyā , ātapo na siyā , gomayaṃ na siyā , jāyeyya so aggī ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Yato ca kho , mahārāja , maṇi siyā , ātapo siyā , gomayaṃ siyā , jāyeyya so aggī ’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante , jāyeyyā ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , natthi keci saṅkhārā ye abhavantā jāyanti , bhavantā yeva kho saṅkhārā jāyantī ’’ ti .
‘‘ Bhiyyo opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , ādāso na siyā , ābhā na siyā , mukhaṃ na siyā , jāyeyya attā ’’ ti ?
‘‘ Na hi , bhante ’’ ti .
‘‘ Yato ca kho , mahārāja , ādāso siyā , ābhā siyā , mukhaṃ siyā , jāyeyya attā ’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante , jāyeyyā ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , natthi keci saṅkhārā , ye abhavantā jāyanti , bhavantā yeva kho saṅkhārā jāyantī ’’ ti .
‘‘ KallosiV0.55 , bhante nāgasenā ’’ ti .
Bhavantasaṅkhārajāyamānapañho pañcamo .

6. Vedagūpañho

6. Rājā āha ‘‘ bhante nāgasena , vedagū upalabbhatī ’’ ti ?
‘‘ Ko panesa , mahārāja , vedagū nāmā ’’ ti ?
‘‘ Yo , bhante , abbhantare jīvo cakkhunā rūpaṃ passati , sotena saddaṃ suṇāti , ghānena gandhaṃ ghāyati , jivhāya rasaṃ sāyati , kāyena phoṭṭhabbaṃ phusati , manasā dhammaṃ vijānāti , yathā mayaṃ idha pāsāde nisinnā yena yena vātapānena iccheyyāma passituṃ , tena tena vātapānena passeyyāma , puratthimenapi vātapānena passeyyāma , pacchimenapiM0.56 vātapānena passeyyāma , uttarenapi vātapānena passeyyāma , dakkhiṇenapi vātapānena passeyyāma .
Evameva kho , bhante , ayaṃ abbhantare jīvo yena yena dvārena icchati passituṃ , tena tena dvārena passatī ’’ ti .
Thero āha ‘‘ pañcadvāraṃ , mahārāja , bhaṇissāmi , taṃ suṇohi , sādhukaṃ manasikarohi , yadi abbhantare jīvo cakkhunā rūpaṃ passati , yathā mayaṃ idha pāsāde nisinnā yena yena vātapānena iccheyyāma passituṃ , tena tena vātapānena rūpaṃ yeva passeyyāma , puratthimenapi vātapānena rūpaṃ yeva passeyyāma , pacchimenapiP0.55 vātapānena rūpaṃ yeva passeyyāma , uttarenapi vātapānena rūpaṃ yeva passeyyāma , dakkhiṇenapi vātapānena rūpaṃ yeva passeyyāma , evametena abbhantare jīvena sotenapi rūpaṃ yeva passitabbaṃ , ghānenapi rūpaṃ yeva passitabbaṃ , jivhāyapi rūpaṃ yeva passitabbaṃ , kāyenapi rūpaṃ yeva passitabbaṃ , manasāpi rūpaṃ yeva passitabbaṃ ;
cakkhunāpi saddo yeva sotabbo , ghānenapi saddo yeva sotabbo , jivhāyapi saddo yeva sotabbo , kāyenapi saddo yeva sotabbo , manasāpi saddo yeva sotabbo ;
cakkhunāpi gandho yeva ghāyitabbo , sotenapi gandho yeva ghāyitabbo , jivhāyapi gandho yeva ghāyitabbo , kāyenapi gandho yeva ghāyitabbo , manasāpi gandho yeva ghāyitabbo ;
cakkhunāpi raso yeva sāyitabbo , sotenapi raso yeva sāyitabbo , ghānenapi raso yeva sāyitabbo , kāyenapi raso yeva sāyitabbo , manasāpi raso yeva sāyitabbo ;
cakkhunāpi phoṭṭhabbaṃ yeva phusitabbaṃ , sotenapi phoṭṭhabbaṃ yeva phusitabbaṃ , ghānenapi phoṭṭhabbaṃ yeva phusitabbaṃ , jivhāyapi phoṭṭhabbaṃ yevaV0.56 phusitabbaṃ , manasāpi phoṭṭhabbaṃ yeva phusitabbaṃ ;
cakkhunāpi dhammaṃ yeva vijānitabbaṃ , sotenapi dhammaṃ yeva vijānitabbaṃ , ghānenapi dhammaṃ yeva vijānitabbaṃ , jivhāyapi dhammaṃ yeva vijānitabbaṃ , kāyenapi dhammaṃ yeva vijānitabban ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Na kho te , mahārāja , yujjati purimena vā pacchimaṃ , pacchimena vā purimaṃ , yathā vā pana , mahārāja , mayaṃ idha pāsāde nisinnā imesu jālavātapānesu ugghāṭitesu mahantena ākāsena bahimukhā suṭṭhutaraṃ rūpaṃ passāma , evametena abbhantare jīvenāpi cakkhudvāresu ugghāṭitesu mahantena ākāsena suṭṭhutaraṃ rūpaṃ passitabbaṃ , sotesu ugghāṭitesu … pe … ghāneM0.57 ugghāṭite … pe … jivhāya ugghāṭitāya … pe … kāye ugghāṭite mahantena ākāsena suṭṭhutaraṃ saddo sotabbo , gandho ghāyitabbo , raso sāyitabbo , phoṭṭhabbo phusitabbo ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ tiP0.56 .
‘‘ Na kho te , mahārāja , yujjati purimena vā pacchimaṃ , pacchimena vā purimaṃ , yathā vā pana , mahārāja , ayaṃ dinno nikkhamitvā bahidvārakoṭṭhake tiṭṭheyya , jānāsi tvaṃ , mahārāja ,‘ ayaṃ dinno nikkhamitvā bahidvārakoṭṭhake ṭhito ’’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante , jānāmī ’’ ti .
‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , ayaṃ dinno anto pavisitvā tava purato tiṭṭheyya , jānāsi tvaṃ , mahārāja ,‘ ayaṃ dinno anto pavisitvā mama purato ṭhito ’’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante , jānāmī ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , abbhantare so jīvo jivhāya rase nikkhitte jāneyya ambilattaṃ vā lavaṇattaṃ vā tittakattaṃ vā kaṭukattaṃ vā kasāyattaṃ vā madhurattaṃ vā ’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante , jāneyyā ’’ ti .
‘‘ Te rase anto paviṭṭhe jāneyya ambilattaṃ vā lavaṇattaṃ vā tittakattaṃ vā kaṭukattaṃ vā kasāyattaṃ vā madhurattaṃ vā ’’ ti .
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Na kho te , mahārāja , yujjati purimena vā pacchimaṃ , pacchimena vā purimaṃ , yathā , mahārāja , kocideva puriso madhughaṭasataṃ āharāpetvā madhudoṇiṃ pūrāpetvā purisassa mukhaṃ pidahitvā [ pidahitvāva ( ka .)] madhudoṇiyā pakkhipeyya , jāneyya , mahārāja , so puriso madhuṃ sampannaṃ vā na sampannaṃ vā ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Kena kāraṇenā ’’ ti .
‘‘ Na hi tassa , bhante , mukhe madhu paviṭṭhan ’’ ti .
‘‘ NaV0.57 kho te , mahārāja , yujjati purimena vā pacchimaṃ , pacchimena vā puriman ’’ ti .
‘‘ Nāhaṃ paṭibalo tayā vādinā saddhiṃ sallapituṃ ;
sādhu , bhante , atthaṃ jappehī ’’ ti .
Thero abhidhammasaṃyuttāya kathāya rājānaṃ milindaṃ saññāpesi –
‘‘ idha , mahārāja , cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , taṃsahajātā phasso vedanā saññā cetanā ekaggatā jīvitindriyaṃ manasikāroti evamete dhammā paccayato jāyanti , na hettha vedagū upalabbhati , sotañca paṭicca sadde ca … pe … manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ , taṃsahajātā phasso vedanā saññā cetanā ekaggatāM0.58 jīvitindriyaṃ manasikārotiP0.57 evamete dhammā paccayato jāyanti , na hettha vedagū upalabbhatī ’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Vedagūpañho chaṭṭho .

7. Cakkhuviññāṇādipañho

7. Rājā āha ‘‘ bhante nāgasena , yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjatī ’’ ti ?
‘‘ Āma , mahārāja , yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjatī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ nu kho , bhante nāgasena , paṭhamaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjati , pacchā manoviññāṇaṃ , udāhu manoviññāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati , pacchā cakkhuviññāṇan ’’ ti ?
‘‘ Paṭhamaṃ , mahārāja , cakkhuviññāṇaṃ uppajjati , pacchā manoviññāṇan ’’ ti .
‘‘ Kiṃ nu kho , bhante nāgasena , cakkhuviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ āṇāpeti ‘ yatthāhaṃ uppajjāmi , tvampi tattha uppajjāhī ’ ti , udāhu manoviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ āṇāpeti ‘ yattha tvaṃ uppajjissasi , ahampi tattha uppajjissāmī ’’’ ti ?
‘‘ Na hi , mahārāja , anālāpo tesaṃ aññamaññehī ’’ ti .
‘‘ KathaṃV0.58 , bhante nāgasena , yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjatī ’’ ti ?
‘‘ Ninnattā ca , mahārāja , dvārattā ca ciṇṇattā ca samudācaritattā cā ’’ ti .
‘‘ Kathaṃ , bhante nāgasena , ninnattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjati ?
Opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , mahārāja , deve vassante katamena udakaṃ gaccheyyā ’’ ti ?
‘‘ Yena , bhante , ninnaṃ , tena gaccheyyā ’’ ti .
‘‘ Athāparena samayena devo vasseyya , katamena taṃ udakaṃ gaccheyyā ’’ ti .
‘‘ Yena , bhante , purimaṃ udakaṃ gataṃ , tampi tena gaccheyyā ’’ ti .
‘‘ Kiṃ nuṃ kho , mahārāja , purimaṃ udakaṃ pacchimaṃ udakaṃ āṇāpeti ‘ yenāhaṃ gacchāmi , tvampi tena gacchāhī ’ ti , pacchimaṃ vā udakaṃ purimaṃ udakaṃ āṇāpeti ‘ yena tvaṃ gacchissasi , ahampi tena gacchissāmī ’’’ ti .
‘‘ Na hi , bhante , anālāpoM0.59 tesaṃ aññamaññehi , ninnattā gacchantī ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , ninnattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjati , na cakkhuviññāṇaṃP0.58 manoviññāṇaṃ āṇāpeti ‘ yatthāhaṃ uppajjāmi , tvampi tattha uppajjāhī ’ ti , nāpi manoviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ āṇāpeti ‘ yattha tvaṃ uppajjissasi , ahampi tattha uppajjissāmī ’ ti , anālāpo tesaṃ aññamaññehi , ninnattā uppajjantī ’’’ ti .
‘‘ Kathaṃ , bhante nāgasena , dvārattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjati ?
Apepammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , mahārāja , rañño paccantimaṃ nagaraṃ assa daḷhapākāratoraṇaṃ ekadvāraṃ , tato puriso nikkhamitukāmo bhaveyya , katamena nikkhameyyā ’’ ti ?
‘‘ Dvārena , bhante , nikkhameyyā ’’ ti .
‘‘ Athāparo puriso nikkhamitukāmo bhaveyya , katamena so nikkhameyyā ’’ ti ?
‘‘ Yena , bhante , purimo puriso nikkhanto , sopi tena nikkhameyyā ’’ ti .
‘‘ Kiṃ nu kho , mahārāja , purimo puriso pacchimaṃ purisaṃ āṇāpeti ‘ yenāhaṃ gacchāmi , tvampi tena gacchāhī ’ ti , pacchimo vā puriso purimaṃ purisaṃ āṇāpeti ‘ yena tvaṃ gacchissasi , ahampi tena gacchissāmī ’ ti .
‘‘ Na hi , bhante , anālāpo tesaṃ aññamaññehi , dvārattā gacchantī ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , dvārattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjati , na cakkhuviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ āṇāpeti ‘ yatthāhaṃ uppajjāmiV0.59 , tvampi tattha uppajjāhī ’ ti , nāpi manoviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ āṇāpeti ‘ yattha tvaṃ uppajjissasi , ahampi tattha uppajjissāmī ’ ti , anālāpo tesaṃ aññamaññehi , dvārattā uppajjantī ’’ ti .
‘‘ Kathaṃ , bhante nāgasena , ciṇṇattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjati ?
Opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , mahārāja , paṭhamaṃ ekaṃ sakaṭaṃ gaccheyya , atha dutiyaṃ sakaṭaṃ katamena gaccheyyā ’’ ti ?
‘‘ Yena , bhante , purimaṃ sakaṭaṃ gataṃ , tampi tena gaccheyyā ’’ ti .
‘‘ Kiṃ nu kho , mahārāja , purimaṃ sakaṭaṃ pacchimaṃ sakaṭaṃ āṇāpeti ‘ yenāhaṃ gacchāmi , tvampi tena gacchāhī ’ ti , pacchimaṃ vāP0.59 sakaṭaṃ purimaṃ sakaṭaṃM0.60 āṇāpeti ‘ yena tvaṃ gacchissasi , ahampi tena gacchissāmī ’’’ ti .
‘‘ Na hi , bhante , anālāpo tesaṃ aññamaññehi , ciṇṇattā gacchantī ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , ciṇṇattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjati , na cakkhuviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ āṇāpeti ‘ yatthāhaṃ uppajjāmi , tvampi tattha uppajjāhī ’ ti , nāpi manoviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ āṇāpeti ‘ yattha tvaṃ uppajjissasi , ahampi tattha uppajjissāmī ’ ti , anālāpo tesaṃ aññamaññehi , ciṇṇattā uppajjantī ’’ ti .
‘‘ Kathaṃ , bhante nāgasena , samudācaritattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjati ?
Opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , muddāgaṇanāsaṅkhyālekhāsippaṭṭhānesu ādikammikassa dandhāyanā bhavati , athāparena samayena nisammakiriyāya samudācaritattā adandhāyanā bhavati .
Evameva kho , mahārāja , samudācaritattā yattha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjati , na cakkhuviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ āṇāpeti ‘ yatthāhaṃ uppajjāmi , tvampi tattha uppajjāhī ’ ti , nāpi manoviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ āṇāpeti ‘ yattha tvaṃ uppajjissasi , ahampi tattha uppajjissāmī ’ ti , anālāpo tesaṃ aññamaññehi , samudācaritattā uppajjantī ’’ ti .
‘‘ Bhante nāgasena , yattha sotaviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjatīti … pe … yattha ghānaviññāṇaṃ uppajjati … pe … yattha jivhāviññāṇaṃ uppajjatiV0.60 … pe … yattha kāyaviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjatī ’’ ti ?
‘‘ Āma , mahārāja , yattha kāyaviññāṇaṃ uppajjati , tattha manoviññāṇampi uppajjatī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ nu kho , bhante nāgasena , paṭhamaṃ kāyaviññāṇaṃ uppajjati , pacchā manoviññāṇaṃ , udāhu manoviññāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati , pacchā kāyaviññāṇan ’’ ti ?
‘‘ Kāyaviññāṇaṃ , mahārāja , paṭhamaṃ uppajjati , pacchā manoviññāṇan ’’ ti .
‘‘ Kiṃ nu kho , bhante nāgasena ,… pe … anālāpoP0.60 tesaṃ aññamaññehi , samudācaritattā uppajjantī ’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Cakkhuviññāṇādipañho sattamo .

8. Phassalakkhaṇapañho

8. RājāM0.61 āha ‘‘ bhante nāgasena , yattha manoviññāṇaṃ uppajjati , phassopi vedanāpi tattha uppajjatī ’’ ti ?
‘‘ Āma , mahārāja , yattha manoviññāṇaṃ uppajjati , phassopi tattha uppajjati , vedanāpi tattha uppajjati , saññāpi tattha uppajjati , cetanāpi tattha uppajjati , vitakkopi tattha uppajjati , vicāropi tattha uppajjati , sabbepi phassappamukhā dhammā tattha uppajjantī ’’ ti .
‘‘ Bhante nāgasena , kiṃlakkhaṇo phasso ’’ ti ?
‘‘ Phusanalakkhaṇo , mahārāja , phasso ’’ ti .
‘‘ Opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , dve meṇḍā yujjheyyuṃ , tesu yathā eko meṇḍo , evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ yathā dutiyo meṇḍo , evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yathā tesaṃ sannipāto , evaṃ phasso daṭṭhabbo ’’ ti .
‘‘ Bhiyyo opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , dve pāṇī vajjeyyuṃ , tesu yathā ekoV0.61 pāṇi , evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ .
Yathā dutiyo pāṇi , evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yathā tesaṃ sannipāto , evaṃ phasso daṭṭhabbo ’’ ti .
‘‘ Bhiyyo opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , dve sammā vajjeyyuṃ , tesu yathā eko sammo , evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ .
Yathā dutiyo sammo , evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yathā tesaṃ sannipāto , evaṃ phasso daṭṭhabbo ’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Phassalakkhaṇapañho aṭṭhamo .

9. Vedanālakkhaṇapañho

9.‘‘ Bhante nāgasena , kiṃlakkhaṇā vedanā ’’ ti ?
‘‘ Vedayitalakkhaṇā , mahārāja , vedanā anubhavanalakkhaṇā cā ’’ ti .
‘‘ Opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , kocideva puriso rañño adhikāraṃ kareyya , tassa rājā tuṭṭho adhikāraṃ dadeyya , so tena adhikārena pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricareyya , tassa evamassa ‘ mayā kho pubbe rañño adhikāro kato , tassa me rājāM0.62 tuṭṭho adhikāraṃ adāsi , svāhaṃ tatonidānaṃ imaṃ evarūpaṃ vedanaṃ vedayāmī ’ ti .
‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , kocidevaP0.61 puriso kusalaṃ kammaṃ katvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya , so ca tattha dibbehi pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricareyya , tassa evamassa ‘ svāhaṃ kho pubbe kusalaṃ kammaṃ akāsiṃ , sohaṃ tatonidānaṃ imaṃ evarūpaṃ vedanaṃ vedayāmī ’ ti , evaṃ kho , mahārāja , vedayitalakkhaṇā vedanā anubhavanalakkhaṇā cā ’’ ti .
‘‘ KallosiV0.62 , bhante nāgasenā ’’ ti .
Vedanālakkhaṇapañho navamo .

10. Saññālakkhaṇapañho

10.‘‘ Bhante nāgasena , kiṃlakkhaṇā saññā ’’ ti ?
‘‘ Sañjānanalakkhaṇā , mahārāja , saññā .
Kiṃ sañjānāti ?
Nīlampi sañjānāti , pītampi sañjānāti , lohitampi sañjānāti , odātampi sañjānāti , mañjiṭṭhampi [ mañjeṭṭhampi ( sī . pī .)] sañjānāti .
Evaṃ kho , mahārāja , sañjānanalakkhaṇā saññā ’’ ti .
‘‘ Opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , rañño bhaṇḍāgāriko bhaṇḍāgāraṃ pavisitvā nīlapītalohitodātamañjiṭṭhāni [ mañjeṭṭhāni ( sī . pī .)] rājabhogāni rūpāni passitvā sañjānāti .
Evaṃ kho , mahārāja , sañjānanalakkhaṇā saññā ’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Saññālakkhaṇapañho dasamo .

11. Cetanālakkhaṇapañho

11.‘‘ Bhante nāgasena , kiṃlakkhaṇā cetanā ’’ ti ?
‘‘ Cetayitalakkhaṇā , mahārāja , cetanā abhisaṅkharaṇalakkhaṇā cā ’’ ti .
‘‘ OpammaṃM0.63 karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , kocideva puriso visaṃ abhisaṅkharitvā attanā ca piveyya , pare ca pāyeyya , so attanāpi dukkhito bhaveyya , parepi dukkhitā bhaveyyuṃ .
Evameva kho , mahārāja , idhekacco puggalo akusalaṃ kammaṃ cetanāya cetayitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya .
Yepi tassa anusikkhantiV0.63 , tepi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti .
‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , kocideva puriso sappinavanītatelamadhuphāṇitaṃ ekajjhaṃ abhisaṅkharitvā attanā ca piveyya , pare ca pāyeyya , so attanā sukhito bhaveyya , parepi sukhitā bhaveyyuṃ .
EvamevaP0.62 kho , mahārāja , idhekacco puggalo kusalaṃ kammaṃ cetanāya cetayitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati .
Yepi tassa anusikkhanti , tepi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti .
Evaṃ kho , mahārāja , cetayitalakkhaṇā cetanā abhisaṅkharaṇalakkhaṇā cā ’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Cetanālakkhaṇapañho ekādasamo .

12. Viññāṇalakkhaṇapañho

12.‘‘ Bhante nāgasena , kiṃlakkhaṇaṃ viññāṇan ’’ ti ?
‘‘ Vijānanalakkhaṇaṃ , mahārāja , viññāṇan ’’ ti .
‘‘ Opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , nagaraguttiko majjhe nagarasiṅghāṭake nisinno passeyya puratthimadisato purisaṃ āgacchantaṃ , passeyya dakkhiṇadisato purisaṃ āgacchantaṃ , passeyya pacchimadisato purisaṃ āgacchantaṃ , passeyya uttaradisato purisaṃ āgacchantaṃ .
Evameva kho , mahārāja , yañca puriso cakkhunā rūpaṃ passati , taṃ viññāṇena vijānāti .
Yañca sotena saddaṃ suṇāti , taṃ viññāṇena vijānāti .
Yañca ghānena gandhaṃ ghāyati , taṃ viññāṇena vijānāti .
Yañca jivhāya rasaṃ sāyati , taṃ viññāṇenaM0.64 vijānāti .
Yañca kāyena phoṭṭhabbaṃ phusati , taṃ viññāṇena vijānāti , yañca manasā dhammaṃ vijānāti , taṃ viññāṇena vijānāti .
Evaṃ kho , mahārāja , vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇan ’’ ti .
‘‘ KallosiV0.64 , bhante nāgasenā ’’ ti .
Viññāṇalakkhaṇapañho dvādasamo .

13. Vitakkalakkhaṇapañho

13.‘‘ Bhante nāgasena , kiṃlakkhaṇo vitakko ’’ ti ?
‘‘ Appanālakkhaṇo mahārāja , vitakko ’’ ti .
‘‘ Opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , vaḍḍhakī suparikammakataṃ dāruṃ sandhismiṃ appeti , evameva kho , mahārāja , appanālakkhaṇo vitakko ’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Vitakkalakkhaṇapañho terasamo .

14. Vicāralakkhaṇapañho

14.‘‘ Bhante nāgasena , kiṃlakkhaṇo vicāro ’’ ti ?
‘‘ Anumajjanalakkhaṇo , mahārāja , vicāro ’’ ti .
‘‘ Opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , kaṃsathālaṃ ākoṭitaṃ pacchā anuravatiP0.63 anusandahati [ anusaddāyati ( ka .)], yathā , mahārāja , ākoṭanā , evaṃ vitakko daṭṭhabbo .
Yathā anuravanā [ anumajjanā ( ka .)], evaṃ vicāro daṭṭhabbo ’’ ti .
‘‘ KallosiV0.65 , bhante nāgasenā ’’ ti .
Vicāralakkhaṇapañho cuddasamo .
Vicāravaggo tatiyo .
Imasmiṃ vagge cuddasa pañhā .