4. Nibbānavaggo
1. Phassādivinibbhujanapañho
1. Rājā
V0.66M0.65 āha ‘‘ bhante nāgasena , sakkā imesaṃ dhammānaṃ ekatobhāvagatānaṃ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetuṃ ‘ ayaṃ phasso , ayaṃ vedanā , ayaṃ saññā , ayaṃ cetanā , idaṃ viññāṇaṃ , ayaṃ vitakko , ayaṃ vicāro ’ ti ’’?‘‘ Na sakkā , mahārāja , imesaṃ dhammānaṃ ekatobhāvagatānaṃ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetuṃ ‘ ayaṃ phasso , ayaṃ vedanā , ayaṃ saññā , ayaṃ cetanā , idaṃ viññāṇaṃ , ayaṃ vitakko , ayaṃ vicāro ’’’ ti .
‘‘ Opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , rañño sūdo arasaṃ vā rasaṃ vā [ yūsaṃ vā rasaṃ vā ( sī . syā . pī .)] kareyya , so tattha dadhimpi pakkhipeyya , loṇampi pakkhipeyya , siṅgiverampi pakkhipeyya , jīrakampi pakkhipeyya , maricampi pakkhipeyya , aññānipi pakārāni pakkhipeyya , tamenaṃ rājā evaṃ vadeyya ,‘ dadhissa me rasaṃ āhara , loṇassa me rasaṃ āhara , siṅgiverassa me rasaṃ āhara , jīrakassa me rasaṃ āhara , maricassa me rasaṃ āhara , sabbesaṃ me pakkhittānaṃ rasaṃ āharā ’ ti .
Sakkā nu kho , mahārāja , tesaṃ rasānaṃ ekatobhāvagatānaṃ vinibbhujitvā vinibbhujitvā rasaṃ āharituṃ ambilattaṃ vā lavaṇattaṃ vā tittakattaṃ vā kaṭukattaṃ vā kasāyattaṃ vā madhurattaṃ vā ’’ ti ?
‘‘ Na hi , bhante , sakkā tesaṃ rasānaṃ ekatobhāvagatānaṃ
P0.64 vinibbhujitvā vinibbhujitvā rasaṃ āharituṃ ambilattaṃ vā lavaṇattaṃ vā tittakattaṃ vā kaṭukattaṃ vā kasāyattaṃ vā madhurattaṃ vā , api ca kho pana sakena sakena lakkhaṇena upaṭṭhahantī ’’ ti .‘‘ Evameva kho , mahārāja , na sakkā imesaṃ dhammānaṃ ekatobhāvagatānaṃ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetuṃ ‘ ayaṃ phasso , ayaṃ vedanā , ayaṃ saññā , ayaṃ cetanā , idaṃ viññāṇaṃ , ayaṃ vitakko , ayaṃ vicāro ’ ti , api ca kho pana sakena sakena lakkhaṇena upaṭṭhahantī ’’ ti .
‘‘ Kallosi
V0.67 , bhante nāgasenā ’’ ti .Phassādivinibbhujanapañho paṭhamo .
2. Nāgasenapañho
2. Thero
M0.66 āha ‘‘ loṇaṃ , mahārāja , cakkhuviññeyyan ’’ ti .‘‘ Āma , bhante , cakkhuviññeyyan ’’ ti .
‘‘ Suṭṭhu kho , mahārāja , jānāhī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ pana , bhante , jivhāviññeyyan ’’ ti ?
‘‘ Āma , mahārāja , jivhāviññeyyan ’’ ti .
‘‘ Kiṃ pana , bhante , sabbaṃ loṇaṃ jivhāya vijānātī ’’ ti ?
‘‘ Āma , mahārāja , sabbaṃ loṇaṃ jivhāya vijānāti ’’.
‘‘ Yadi , bhante , sabbaṃ loṇaṃ jivhāya vijānāti , kissa pana taṃ sakaṭehi balībaddā [ balibaddā ( sī . pī .)] āharanti , nanu loṇameva āharitabban ’’ ti ?
‘‘ Na sakkā , mahārāja , loṇameva āharituṃ ekatobhāvagatā ete dhammā gocaranānattagatā loṇaṃ garubhāvo cāti .
Sakkā pana , mahārāja , loṇaṃ tulāya tulayitun ’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante , sakkā ’’ ti .
‘‘ Na sakkā , mahārāja , loṇaṃ tulāya tulayituṃ , garubhāvo tulāya tuliyatī ’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Nāgasenapañho dutiyo .
3. Pañcāyatanakammanibbattapañho
3. Rājā
P0.65 āha ‘‘ bhante nāgasena , yānimāni pañcāyatanāni , kiṃ nu tāni nānākammehi nibbattāni , udāhu ekena kammenā ’’ ti ?‘‘ Nānākammehi , mahārāja , nibbattāni , na ekena kammenā ’’ ti .
‘‘ Opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , mahārāja , ekasmiṃ khette nānābījāni vappeyyuṃ
V0.68 , tesaṃ nānābījānaṃ nānāphalāni nibbatteyyun ’’ ti ?‘‘ Āma , bhante , nibbatteyyun ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , yāni yāni pañcāyatanāni , tāni tāni nānākammehi nibbattāni , na ekena kammenā ’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Pañcāyatanakammanibbattapañho tatiyo .
4. Kammanānākaraṇapañho
4. Rājā
M0.67 āha ‘‘ bhante nāgasena , kena kāraṇena manussā na sabbe samakā , aññe appāyukā , aññe dīghāyukā , aññe bahvābādhā aññe appābādhā , aññe dubbaṇṇā , aññe vaṇṇavanto , aññe appesakkhā , aññe mahesakkhā , aññe appabhogā , aññe mahābhogā , aññe nīcakulīnā , aññe mahākulīnā , aññe duppaññā , aññe paññavanto ’’ ti ?Thero āha ‘‘ kissa pana , mahārāja , rukkhā na sabbe samakā , aññe ambilā , aññe lavaṇā , aññe tittakā , aññe kaṭukā , aññe kasāvā , aññe madhurā ’’ ti ?
‘‘ Maññāmi , bhante , bījānaṃ nānākaraṇenā ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , kammānaṃ nānākaraṇena manussā na sabbe samakā , aññe appāyukā , aññe dīghāyukā , aññe bahvābādhā , aññe appābādhā , aññe dubbaṇṇā , aññe vaṇṇavanto , aññe appesakkhā , aññe mahesakkhā , aññe appabhogā , aññe mahābhogā , aññe nīcakulīnā , aññe mahākulīnā , aññe duppaññā , aññe paññavanto .
Bhāsitampetaṃ mahārāja bhagavatā –
‘ kammassakā , māṇava , sattā kammadāyādā kammayonī kammabandhū kammappaṭisaraṇā , kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ hīnappaṇītatāyā ’’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Kammanānākaraṇapañho catuttho .
5. Vāyāmakaraṇapañho
5. Rājā
V0.69 āha ‘‘ bhante nāgasena , tumhe bhaṇatha ‘ kinti imaṃ dukkhaṃ nirujjheyya , aññañca dukkhaṃ nuppajjeyyā ’ tiP0.66 .Etadatthā , mahārāja , amhākaṃ pabbajjā ’’ ti .
‘‘ Kiṃ paṭikacceva vāyamitena , nanu sampatte kāle vāyamitabban ’’ ti ?
Thero āha ‘‘ sampatte kāle , mahārāja , vāyāmo akiccakaro bhavati , paṭikacceva vāyāmo kiccakaro bhavatī ’’ ti .
‘‘ Opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , mahārāja , yadā tvaṃ pipāsito bhaveyyāsi , tadā tvaṃ udapānaṃ khaṇāpeyyāsi , taḷākaṃ khaṇāpeyyāsi ‘ pānīyaṃ pivissāmī ’ ti ?
‘‘ Na hi , bhante ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , sampatte kāle
M0.68 vāyāmo akiccakaro bhavati , paṭikacceva vāyāmo kiccakaro bhavatī ’’ ti .‘‘ Bhiyyo opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , mahārāja , yadā tvaṃ bubhukkhito bhaveyyāsi , tadā tvaṃ khettaṃ kasāpeyyāsi , sāliṃ ropāpeyyāsi , dhaññaṃ atiharāpeyyāsi ‘ bhattaṃ bhuñjissāmī ’ ti ?
‘‘ Na hi , bhante ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , sampatte kāle vāyāmo akiccakaro bhavati , paṭikacceva vāyāmo kiccakaro bhavatīti .
‘‘ Bhiyyo opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , mahārāja , yadā te saṅgāmo paccupaṭṭhito bhaveyya , tadā tvaṃ parikhaṃ khaṇāpeyyāsi , pākāraṃ kārāpeyyāsi , gopuraṃ kārāpeyyāsi , aṭṭālakaṃ kārāpeyyāsi , dhaññaṃ atiharāpeyyāsi , tadā tvaṃ hatthismiṃ sikkheyyāsi , assasmiṃ sikkheyyāsi , rathasmiṃ sikkheyyāsi , dhanusmiṃ sikkheyyāsi , tharusmiṃ sikkheyyāsī ’’ ti ?
‘‘ Na hi , bhante ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , sampatte kāle vāyāmo akiccakaro bhavati , paṭikacceva vāyāmo kiccakaro bhavati .
Bhāsitampetaṃ mahārāja bhagavatā –
‘‘‘ Paṭikacceva taṃ kayirā , yaṃ jaññā hitamattano ;
Na sākaṭikacintāya , mantā dhīro parakkame .
‘‘‘ Yathā
V0.70 sākaṭiko maṭṭhaṃ [ nāma ( sī . pī . ka .) saṃ . ni .1.103], samaṃ hitvā mahāpathaṃ ;Visamaṃ maggamāruyha , akkhacchinnova jhāyati .
‘‘‘ Evaṃ
P0.67 dhammā apakkamma , adhammamanuvattiya ;Mando maccu mukhaṃ patto , akkhacchinnova jhāyatī ’’’ ti [ socatīti ( sabbattha )].
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Vāyāmakaraṇapañho pañcamo .
6. Nerayikaggiuṇhabhāvapañho
6. Rājā āha ‘‘ bhante nāgasena , tumhe bhaṇatha ‘ pākatikaaggito nerayiko aggi mahābhitāpataro hoti , khuddakopi pāsāṇo
M0.69 pākatike aggimhi pakkhitto divasampi paccamāno [ dhamamāno ( sī . pī .)] na vilayaṃ gacchati , kūṭāgāramattopi pāsāṇo nerayikaggimhi pakkhitto khaṇena vilayaṃ gacchatī ’ ti , etaṃ vacanaṃ na saddahāmi , evañca pana vadetha ‘ ye ca tattha uppannā sattā , te anekānipi vassasahassāni niraye paccamānā na vilayaṃ gacchantī ’ ti , tampi vacanaṃ na saddahāmī ’’ ti .Thero āha ‘‘ taṃ kiṃ maññasi , mahārāja , yā tā santi makariniyopi susumāriniyopi kacchapiniyopi moriniyopi kapotiniyopi , kiṃnu tā kakkhaḷāni pāsāṇāni sakkharāyo ca khādantī ’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante , khādantī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ pana tāni tāsaṃ kucchiyaṃ koṭṭhabbhantaragatāni vilayaṃ gacchantī ’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante , vilayaṃ gacchantī ’’ ti .
‘‘ Yo pana tāsaṃ kucchiyaṃ gabbho , sopi vilayaṃ gacchatī ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Kena kāraṇenā ’’ ti ?
‘‘ Maññāmi , bhante , kammādhikatena na vilayaṃ gacchatī ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , kammādhikatena nerayikā sattā anekānipi vassasahassāni niraye paccamānā na vilayaṃ gacchanti .
Bhāsitampetaṃ , mahārāja , bhagavatā –
‘ so na tāva kālaṃ karoti , yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhotī ’’’ ti .
‘‘ Bhiyyo
V0.71 opammaṃ karohī ’’ ti .‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , mahārāja , yā tā santi sīhiniyopi byagghiniyopi dīpiniyopi kukkuriniyopi , kiṃnu tā kakkhaḷāni aṭṭhikāni maṃsāni khādantīti ?
‘‘ Āma , bhante , khādantī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ pana tāni tāsaṃ kucchiyaṃ
P0.68 koṭṭhabbhantaragatāni vilayaṃ gacchantī ’’ ti ?‘‘ Āma , bhante , vilayaṃ gacchantī ’’ ti .
‘‘ Yo pana tāsaṃ kucchiyaṃ gabbho , sopi vilayaṃ gacchatī ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Kena kāraṇenā ’’ ti ?
‘‘ Maññāmi , bhante , kammādhikatena na vilayaṃ gacchatī ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , kammādhikatena nerayikā sattā anekānipi vassasahassāni niraye paccamānā na vilayaṃ gacchantī ’’ ti .
‘‘ Bhiyyo opammaṃ karohī ’’ ti .
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , mahārāja , yā tā santi yonakasukhumāliniyopi khattiyasukhumāliniyopi brāhmaṇasukhumāliniyopi gahapatisukhumāliniyopi , kiṃnu tā kakkhaḷāni khajjakāni maṃsāni khādantī ’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante , khādantī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ pana tāni tāsaṃ kucchiyaṃ koṭṭhabbhantaragatāni vilayaṃ gacchantī ’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante , vilayaṃ gacchantī ’’ ti .
‘‘ Yo
M0.70 pana tāsaṃ kucchiyaṃ gabbho sopi vilayaṃ gacchatī ’’ ti ?‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Kena kāraṇenā ’’ ti .
‘‘ Maññāmi , bhante , kammādhikatena na vilayaṃ gacchatī ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , kammādhikatena nerayikā sattā anekānipi vassasahassāni niraye paccamānā na vilayaṃ gacchanti .
Bhāsitampetaṃ , mahārāja , bhagavatā –
‘‘ so na tāva kālaṃ karoti , yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhotī ’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Nerayikaggiuṇhabhāvapañho chaṭṭho .
7. Pathavisandhārakapañho
7. Rājā āha ‘‘ bhante nāgasena , tumhe bhaṇatha ‘ ayaṃ mahā pathavī udake patiṭṭhitā , udakaṃ vāte patiṭṭhitaṃ , vāto ākāse patiṭṭhito ’ ti , etampi vacanaṃ na saddahāmī ’’ ti .
Thero dhammakarakena [ dhammakaraṇena ( ka .)] udakaṃ gahetvā rājānaṃ milindaṃ saññāpesi ‘‘ yathā , mahārāja , imaṃ udakaṃ vātena ādhāritaṃ , evaṃ tampi udakaṃ vātena ādhāritan ’’ ti .
‘‘ Kallosi
V0.72 , bhante nāgasenā ’’ ti .Pathavisandhārakapañho sattamo .
8. Nirodhanibbānapañho
8. Rājā āha ‘‘ bhante nāgasena , nirodho nibbānan ’’ ti ?
‘‘ Āma , mahārāja , nirodho nibbānan ’’ ti .
‘‘ Kathaṃ , bhante
P0.69 , nāgasena , nirodho nibbānan ’’ ti ?‘‘ Sabbe bālaputhujjanā kho , mahārāja , ajjhattikabāhire āyatane abhinandanti abhivadanti ajjhosāya tiṭṭhanti , te tena sotena vuyhanti , na parimuccanti jātiyā jarāya maraṇena sokena paridevena dukkhehi domanassehi upāyāsehi na parimuccanti dukkhasmāti vadāmi .
Sutavā ca kho , mahārāja , ariyasāvako ajjhattikabāhire āyatane
M0.71 nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati , tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato taṇhā nirujjhati , taṇhānirodhā upādānanirodho , upādānanirodhā bhavanirodho , bhavanirodhā jātinirodho , jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti , evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti , evaṃ kho , mahārāja , nirodho nibbānan ’’ ti .‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Nirodhanibbānapañho aṭṭhamo .
9. Nibbānalabhanapañho
9. Rājā āha ‘‘ bhante nāgasena , sabbeva labhanti nibbānan ’’ ti ?
‘‘ Na kho , mahārāja , sabbeva labhanti nibbānaṃ , api ca kho , mahārāja , yo sammā paṭipanno abhiññeyye dhamme abhijānāti , pariññeyye dhamme parijānāti , pahātabbe dhamme pajahati , bhāvetabbe dhamme bhāveti , sacchikātabbe dhamme sacchikaroti , so labhati nibbānan ’’ ti .
‘‘ Kallosi
V0.73 , bhante nāgasenā ’’ ti .Nibbānalabhanapañho navamo .
10. Nibbānasukhajānanapañho
10. Rājā āha ‘‘ bhante nāgasena , yo na labhati nibbānaṃ , jānāti so ‘ sukhaṃ nibbānan ’’’ ti ?
‘‘ Āma , mahārāja , yo na labhati nibbānaṃ , jānāti so ‘ sukhaṃ nibbānan ’’’ ti .
‘‘ Kathaṃ , bhante nāgasena , alabhanto jānāti ‘ sukhaṃ nibbānan ’’’ ti ?
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , mahārāja , yesaṃ nacchinnā hatthapādā
M0.72 , jāneyyuṃ te , mahārāja ,‘ dukkhaṃ hatthapādacchedanan ’’’ ti ?‘‘ Āma , bhante , jāneyyun ’’ ti .
‘‘ Kathaṃ jāneyyun ’’ ti ?
‘‘ Aññesaṃ , bhante , chinnahatthapādānaṃ paridevitasaddaṃ sutvā jānanti ‘ dukkhaṃ hatthapādacchedanan ’’’ ti
P0.70 .‘‘ Evameva kho , mahārāja , yesaṃ diṭṭhaṃ nibbānaṃ , tesaṃ saddaṃ sutvā jānāti ‘ sukhaṃ nibbānan ’’’ ti .
‘‘ Kallosi , bhante nāgasenā ’’ ti .
Nibbānasukhajānanapañho dasamo .
Nibbānavaggo catuttho .
Imasmiṃ vagge dasa pañhā .