2. Dukkarakārikapañho
2.‘‘ Bhante
V0.264 nāgasena , sabbeva bodhisattā dukkarakārikaṃ karonti , udāhu gotameneva bodhisattena dukkarakārikā katā ’’ ti ?‘‘ Natthi , mahārāja
M0.276 , sabbesaṃ bodhisattānaṃ dukkarakārikā , gotameneva bodhisattena dukkarakārikā katā ’’ ti .‘‘ Bhante nāgasena , yadi evaṃ ayuttaṃ , yaṃ bodhisattānaṃ bodhisattehi vemattatā hotī ’’ ti .
‘‘ Catūhi
P0.285 , mahārāja , ṭhānehi bodhisattānaṃ bodhisattehi vemattatā hoti .Katamehi catūhi ?
Kulavemattatā padhānavemattatā [ addhānavemattatā ( sī . syā . pī .)] āyuvemattatā pamāṇavemattatāti .
Imehi kho , mahārāja , catūhi ṭhānehi bodhisattānaṃ bodhisattehi vemattatā hoti .
Sabbesampi , mahārāja , buddhānaṃ rūpe sīle samādhimhi paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassane catuvesārajje dasatathāgatabale chaasādhāraṇañāṇe cuddasabuddhañāṇe aṭṭhārasabuddhadhamme kevale ca buddhaguṇe [ buddhadhamme ( sī . pī .)] natthi vemattatā , sabbepi buddhā buddhadhammehi samasamā ’’ ti .
‘‘ Yadi , bhante nāgasena , sabbepi buddhā buddhadhammehi samasamā , kena kāraṇena gotameneva bodhisattena dukkarakārikā katā ’’ ti ?
‘‘ Aparipakke , mahārāja , ñāṇe aparipakkāya bodhiyā gotamo bodhisatto nekkhammamabhinikkhanto aparipakkaṃ ñāṇaṃ paripācayamānena dukkarakārikā katā ’’ ti .
‘‘ Bhante nāgasena , kena kāraṇena bodhisatto aparipakke ñāṇe aparipakkāya bodhiyā mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto , nanu nāma ñāṇaṃ paripācetvā paripakke ñāṇe nikkhamitabban ’’ ti ?
‘‘ Bodhisatto , mahārāja , viparītaṃ itthāgāraṃ disvā vippaṭisārī ahosi , tassa vippaṭisārissa arati uppajji , araticittaṃ uppannaṃ disvā aññataro mārakāyiko devaputto ‘ ayaṃ kho kālo araticittassa vinodanāyā ’ ti vehāse ṭhatvā idaṃ vacanamabravi –
‘‘ Mārisa , mā kho tvaṃ ukkaṇṭhito ahosi , ito te sattame divase dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavissati sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūraṃ , pathavigatāni ca te
V0.265 ratanāni ākāsaṭṭhāni ca sayameva upagacchissanti , dvisahassaparittadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu ekamukhena āṇā pavattissati , parosahassañca te puttā bhavissanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanāM0.277 , tehi puttehi parikiṇṇo sattaratanasamannāgato catuddīpamanusāsissasī ’ ti .‘‘ Yathā nāma divasasantattaṃ ayosūlaṃ sabbattha
P0.286 upaḍahantaṃ kaṇṇasotaṃ paviseyya , evameva kho , mahārāja , bodhisattassa taṃ vacanaṃ kaṇṇasotaṃ pavisittha , iti so pakatiyāva ukkaṇṭhito tassā devatāya vacanena bhiyyosomattāya ubbijji saṃvijji saṃvegamāpajji .‘‘ Yathā pana , mahārāja , mahatimahāaggikkhandho jalamāno aññena kaṭṭhena upaḍahito bhiyyosomattāya jaleyya , evameva kho , mahārāja , bodhisatto pakatiyāva ukkaṇṭhito tassā devatāya vacanena bhiyyosomattāya ubbijji saṃvijji saṃvegamāpajji .
‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , mahāpathavī pakatitintā nibbattaharitasaddalā āsittodakā cikkhallajātā punadeva mahāmeghe abhivuṭṭhe bhiyyosomattāya cikkhallatarā assa , evameva kho , mahārāja , bodhisatto pakatiyāva ukkaṇṭhito tassā devatāya vacanena bhiyyosomattāya ubbijji saṃvijji saṃvegamāpajjī ’’ ti .
‘‘ Api nu kho , bhante nāgasena , bodhisattassa yadi sattame divase dibbaṃ cakkaratanaṃ nibbatteyya , paṭinivatteyya bodhisatto dibbe cakkaratane nibbatte ’’ ti ?
‘‘ Na hi , mahārāja , sattame divase bodhisattassa dibbaṃ cakkaratanaṃ nibbatteyya , api ca palobhanatthāya tāya devatāya musā bhaṇitaṃ , yadipi , mahārāja , sattame divase dibbaṃ cakkaratanaṃ nibbatteyya , bodhisatto na nivatteyya .
Kiṃ kāraṇaṃ ?
‘ Aniccan ’ ti , mahārāja , bodhisatto daḷhaṃ aggahesi ,‘ dukkhaṃ anattā ’ ti daḷhaṃ aggahesi , upādānakkhayaṃ patto .
‘‘ Yathā , mahārāja , anotattadahato udakaṃ gaṅgaṃ nadiṃ pavisati , gaṅgāya nadiyā mahāsamuddaṃ pavisati , mahāsamuddato pātālamukhaṃ pavisati , api nu , mahārāja , taṃ udakaṃ pātālamukhagataṃ paṭinivattitvā mahāsamuddaṃ paviseyya , mahāsamuddato gaṅgaṃ nadiṃ paviseyya , gaṅgāya nadiyā puna anotattaṃ
P0.287 paviseyyā ’’ ti ?‘‘ Na hi , bhante ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , bodhisattena kappānaṃ satasahassaṃ caturo ca asaṅkhyeyye kusalaṃ paripācitaṃ imassa bhavassa
V0.266 kāraṇā , soyaṃ antimabhavo anuppattoM0.278 paripakkaṃ bodhiñāṇaṃ chahi vassehi buddho bhavissati sabbaññū loke aggapuggalo , api nu kho , mahārāja , bodhisatto cakkaratanakāraṇā [ cakkaratanassa kāraṇā ( sī . syā . pī .)] paṭinivatteyyā ’’ ti [ parinivatteyyāti ( sī . pī . ka .)]?‘‘ Na hi , bhante ’’ ti .
‘‘ Api ca , mahārāja , mahāpathavī parivatteyya sakānanā sapabbatā , natveva bodhisatto paṭinivatteyya apatvā sammāsambodhiṃ .
Āroheyyapi ce , mahārāja , gaṅgāya udakaṃ paṭisotaṃ , natveva bodhisatto paṭinivatteyya apatvā sammāsambodhiṃ ;
visusseyyapi ce , mahārāja , mahāsamuddo aparimitajaladharo gopade udakaṃ viya , natveva bodhisatto paṭinivatteyya apatvā sammāsambodhiṃ ;
phaleyyapi ce , mahārāja , sinerupabbatarājā satadhā vā sahassadhā vā , natveva bodhisatto paṭinivatteyya apatvā sammāsambodhiṃ ;
pateyyumpi ce , mahārāja , candimasūriyā satārakā leḍḍu viya chamāyaṃ , natveva bodhisatto paṭinivatteyya apatvā sammāsambodhiṃ ;
saṃvatteyyapi ce , mahārāja , ākāso kilañjamiva , natveva bodhisatto paṭinivatteyya apatvā sammāsambodhiṃ .
Kiṃ kāraṇā ?
Padālitattā sabbabandhanānan ’’ ti .
‘‘ Bhante nāgasena , kati loke bandhanānī ’’ ti ?
‘‘ Dasa kho panimāni , mahārāja , loke bandhanāni , yehi bandhanehi baddhā sattā na nikkhamanti , nikkhamitvāpi paṭinivattanti .
Katamāni dasa ?
Mātā , mahārāja , loke bandhanaṃ , pitā , mahārāja , loke bandhanaṃ , bhariyā , mahārāja , loke bandhanaṃ , puttā , mahārāja , loke bandhanaṃ , ñātī , mahārāja , loke bandhanaṃ , mittaṃ , mahārāja , loke bandhanaṃ , dhanaṃ , mahārāja , loke bandhanaṃ , lābhasakkāro , mahārāja
P0.288 , loke bandhanaṃ , issariyaṃ , mahārāja , loke bandhanaṃ , pañca kāmaguṇā , mahārāja , loke bandhanaṃ , imāni kho mahārāja dasa loke bandhanāni , yehi bandhanehi baddhā sattā na nikkhamanti , nikkhamitvāpi paṭinivattanti , tāni dasa bandhanāni bodhisattassa chinnāni padālitāni , tasmā , mahārāja , bodhisatto na paṭinivattatī ’’ ti .‘‘ Bhante nāgasena , yadi bodhisatto uppanne araticitte devatāya vacanena aparipakke ñāṇe aparipakkāya bodhiyā nekkhammamabhinikkhanto , kiṃ
M0.279 tassa dukkarakārikāya katāya , nanu nāma sabbabhakkhena bhavitabbaṃ ñāṇaparipākaṃ āgamayamānenā ’’ ti ?‘‘ Dasa kho panime , mahārāja , puggalā lokasmiṃ oññātā avaññātā hīḷitā khīḷitā garahitā paribhūtā acittīkatā .
Katame dasa ?
Itthī , mahārāja , vidhavā lokasmiṃ oññātā
V0.267 avaññātā hīḷitā khīḷitā garahitā paribhūtā acittīkatā .Dubbalo , mahārāja , puggalo … pe … amittañāti , mahārāja , puggalo … pe … mahagghaso , mahārāja , puggalo … pe … agarukulavāsiko , mahārāja , puggalo … pe … pāpamitto , mahārāja , puggalo … pe … dhanahīno , mahārāja , puggalo … pe … ācārahīno , mahārāja , puggalo … pe … kammahīno , mahārāja , puggalo … pe … payogahīno , mahārāja , puggalo lokasmiṃ oññāto avaññāto hīḷito khīḷito garahito paribhūto acittīkato .
Ime kho , mahārāja , dasa puggalā lokasmiṃ oññātā avaññātā hīḷitā khīḷitā garahitā paribhūtā acittīkatā .
Imāni kho , mahārāja , dasa ṭhānāni anussaramānassa bodhisattassa evaṃ saññā uppajji ‘ māhaṃ kammahīno assaṃ payogahīno garahito devamanussānaṃ , yaṃnūnāhaṃ kammassāmī assaṃ kammagaru kammādhipateyyo kammasīlo kammadhorayho kammaniketavā appamatto vihareyyan ’ ti , evaṃ kho , mahārāja , bodhisatto ñāṇaṃ paripācento dukkarakārikaṃ akāsī ’’ ti .
‘‘ Bhante nāgasena , bodhisatto dukkarakārikaṃ karonto evamāha
P0.289 ‘ na kho panāhaṃ imāya kaṭukāya dukkarakārikāya adhigacchāmi uttarimanussadhammaṃ alamariyañāṇadassanavisesaṃ , siyā nu kho añño maggo bodhāyā ’ ti .Api nu tasmiṃ samaye bodhisattassa maggaṃ ārabbha satisammoso ahosī ’’ ti ?
‘‘ Pañcavīsati kho panime , mahārāja , cittadubbalīkaraṇā dhammā , yehi dubbalīkataṃ cittaṃ na sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya .
Katame pañcavīsati ?
Kodho , mahārāja , cittadubbalīkaraṇo dhammo , yena dubbalīkataṃ cittaṃ na sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya , upanāho … pe … makkho … pe … paḷāso … pe … issā … pe … macchariyaṃ … pe … māyā … pe … sāṭheyyaṃ … pe … thambho … pe … sārambho … pe … māno … pe … atimāno
M0.280 … pe … mado … pe … pamādo … pe … thinamiddhaṃ … pe … tandi [ nandī ( pī . ka .)]… pe … ālasyaṃ … pe … pāpamittatā … pe … rūpā … pe … saddā … pe … gandhā … pe … rasā … pe … phoṭṭhabbā … pe … khudāpipāsā … pe … arati , mahārāja , cittadubbalīkaraṇo dhammo , yena dubbalīkataṃ cittaṃ na sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya .Ime kho , mahārāja , pañcavīsati cittadubbalīkaraṇā dhammā , yehi dubbalīkataṃ cittaṃ na sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya .
Bodhisattassa
V0.268 kho , mahārāja , khudāpipāsā [ khudāpipāsā ( sī . pī . ka .)] kāyaṃ pariyādiyiṃsu , kāye pariyādinne cittaṃ na sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya .Satasahassaṃ , mahārāja , kappānaṃ [ kappe ( ka .)] caturo ca asaṅkhyeyye kappe bodhisatto catunnaṃ yeva ariyasaccānaṃ abhisamayaṃ anvesi tāsu tāsu jātīsu , kiṃ panassa pacchime bhave abhisamayajātiyaṃ maggaṃ ārabbha satisammoso hessati ?
Api ca , mahārāja , bodhisattassa saññāmattaṃ uppajji ‘ siyā nu kho añño maggo bodhāyā ’ ti .
Pubbe kho , mahārāja , bodhisatto ekamāsiko samāno pitu sakkassa kammante sītāya jambucchāyāya sirisayane pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno vivicceva kāmehi vicicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja
P0.290 vihāsi … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsī ’’ ti .‘‘ Sādhu , bhante nāgasena , evametaṃ tathā sampaṭicchāmi , ñāṇaṃ paripācento bodhisatto dukkarakārikaṃ akāsī ’’ ti .
Dukkarakārikapañho dutiyo .