5. Sivirājacakkhudānapañho
5.‘‘ Bhante nāgasena , tumhe evaṃ bhaṇatha ‘ sivirājena yācakassa cakkhūni dinnāni , andhassa sato puna dibbacakkhūni uppannānī ’ ti , etampi vacanaṃ sakasaṭaṃ saniggahaṃ sadosaṃ ‘ hetusamugghāte ahetusmiṃ avatthusmiṃ natthi dibbacakkhussa uppādo ’ ti sutte vuttaṃ , yadi , bhante nāgasena , sivirājena yācakassa cakkhūni dinnāni , tena hi ‘ puna dibbacakkhūni uppannānī ’ ti yaṃ vacanaṃ , taṃ micchā ;
yadi dibbacakkhūni uppannāni , tena hi ‘ sivirājena yācakassa cakkhūni dinnānī ’ ti yaṃ vacanaṃ , tampi micchā .
Ayampi ubhato koṭiko pañho gaṇṭhitopi gaṇṭhitaro veṭhatopi veṭhataro gahanatopi gahanataro , so tavānuppatto , tattha chandamabhijanehi nibbāhanāya paravādānaṃ niggahāyā ’’ ti .
‘‘ Dinnāni
M0.124 , mahārāja , sivirājena yācakassa cakkhūni , tattha mā vimatiṃ uppādehi , punaV0.126 dibbāni ca cakkhūni uppannāni , tatthāpi mā vimatiṃ janehī ’’ ti .‘‘ Api nu kho , bhante nāgasena , hetusamugghāte ahetusmiṃ avatthusmiṃ dibbacakkhu uppajjatī ’’ ti ?
‘‘ Na hi , mahārājā ’’ ti .
‘‘ Kiṃ pana , bhante , ettha
P0.120 kāraṇaṃ , yena kāraṇena hetusamugghāte ahetusmiṃ avatthusmiṃ dibbacakkhu uppajjati , iṅgha tāva kāraṇena maṃ saññāpehī ’’ ti ?‘‘ Kiṃ pana , mahārāja , atthi loke saccaṃ nāma , yena saccavādino saccakiriyaṃ karontī ’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante , atthi loke saccaṃ nāma , saccena , bhante nāgasena , saccavādino saccakiriyaṃ katvā devaṃ vassāpenti , aggiṃ nibbāpenti , visaṃ paṭihananti , aññampi vividhaṃ kattabbaṃ karontī ’’ ti .
‘‘ Tena hi , mahārāja , yujjati sameti sivirājassa saccabalena dibbacakkhūni uppannānīti , saccabalena , mahārāja , avatthusmiṃ dibbacakkhu uppajjati , saccaṃ yeva tattha vatthu bhavati dibbacakkhussa uppādāya .
‘‘ Yathā , mahārāja , ye keci sattā saccamanugāyanti ‘ mahāmegho pavassatū ’ ti , tesaṃ saha saccamanugītena mahāmegho pavassati , api nu kho , mahārāja , atthi ākāse vassahetu sannicito ‘ yena hetunā mahāmegho pavassatī ’’’ ti ?
‘‘ Na hi , bhante , saccaṃ yeva tattha hetu bhavati mahato meghassa pavassanāyā ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , natthi tassa pakatihetu , saccaṃ yevettha vatthu bhavati dibbacakkhussa uppādāyāti .
‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , ye keci sattā saccamanugāyanti ‘ jalitapajjalitamahāaggikkhandho paṭinivattatū ’ ti , tesaṃ saha saccamanugītena jalitapajjalitamahāaggikkhandho khaṇena paṭinivattati .
Api nu kho , mahārāja , atthi tasmiṃ jalitapajjalite mahāaggikkhandhe hetu sannicito ‘ yena hetunā jalitapajjalitamahāaggikkhandho khaṇena paṭinivattatī ’’ ti ?
‘‘ Na hi , bhante , saccaṃ yeva tattha vatthu hoti tassa jalitapajjalitassa mahāaggikkhandhassa khaṇena paṭinivattanāyā ’’ ti .
‘‘ Evameva kho , mahārāja , natthi tassa pakatihetu , saccaṃ yevettha vatthu bhavati dibbacakkhussa uppādāyāti .
‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , ye keci sattā saccamanugāyanti
P0.121 ‘ visaṃ halāhalaṃ agadaṃ bhavatū ’ ti .Tesaṃ saha saccamanugītena visaṃ halāhalaṃ khaṇena
M0.125 agadaṃ bhavati , api nu kho , mahārāja , atthi tasmiṃ halāhalavise hetu sannicito ‘ yena hetunā visaṃ halāhalaṃ khaṇena agadaṃ bhavatī ’’’ ti ?‘‘ Na hi , bhante , saccaṃ yeva tattha hetu bhavati visassa halāhalassa khaṇena
V0.127 paṭighātāyā ’’ ti .‘‘ Evameva kho , mahārāja , vinā pakatihetuṃ saccaṃ yevettha vatthu bhavati dibbacakkhussa uppādāyāti .
‘‘ Catunnampi , mahārāja , ariyasaccānaṃ paṭivedhāya natthaññaṃ vatthu , saccaṃ vatthuṃ katvā cattāri ariyasaccāni paṭivijjhantīti .
Atthi , mahārāja , cīnavisaye cīnarājā , so mahāsamudde kīḷitukāmo [ baliṃ kātukāmo ( sī . pī .)] catumāse catumāse saccakiriyaṃ katvā saha rathena antomahāsamudde yojanaṃ pavisati , tassa rathasīsassa purato purato mahāvārikkhandho paṭikkamati , nikkhantassa puna ottharati , api nu kho , mahārāja , so mahāsamuddo sadevamanussenapi lokena pakatikāyabalena sakkā paṭikkamāpetun ’’ ti ?
‘‘ Atiparittakepi , bhante , taḷāke udakaṃ na sakkā sadevamanussenapi lokena pakatikāyabalena paṭikkamāpetuṃ , kiṃ pana mahāsamudde udakan ’’ ti ?
‘‘ Imināpi , mahārāja , kāraṇena saccabalaṃ ñātabbaṃ ‘ natthi taṃ ṭhānaṃ , yaṃ saccena na pattabban ’ ti .
‘‘ Nagare , mahārāja , pāṭaliputte asoko dhammarājā sanegamajānapadaamaccabhaṭabalamahāmattehi parivuto gaṅgaṃ nadiṃ [ gaṅgānadiṃ ( sī .)] navasalilasampuṇṇaṃ samatitthikaṃ sambharitaṃ pañcayojanasatāyāmaṃ yojanaputhulaṃ sandamānaṃ disvā amacce evamāha ‘ atthi koci , bhaṇe , samattho , yo imaṃ mahāgaṅgaṃ paṭisotaṃ sandāpetun ’ ti .
Amaccā āhaṃsu ‘ dukkaraṃ devā ’ ti .
‘‘ Tasmiṃ yeva gaṅgākūle ṭhitā bandhumatī nāma gaṇikā assosi raññā kira evaṃ
P0.122 vuttaṃ ‘ sakkā nu kho imaṃ mahāgaṅgaṃ paṭisotaṃ sandāpetun ’ ti , sā evamāha ‘ ahañhi nagare pāṭaliputte gaṇikā rūpūpajīvinī antimajīvikā , mama tāva rājā saccakiriyaṃ passatū ’ ti .Atha sā saccakiriyaṃ akāsi , saha tassā saccakiriyāya khaṇena sā mahāgaṅgā gaḷagaḷāyantī paṭisotaṃ sandittha mahato janakāyassa passato .
‘‘ Atha rājā gaṅgāya āvaṭṭaūmivegajanitaṃ halāhalasaddaṃ sutvā vimhito acchariyabbhutajāto amacce evamāha ‘ kissāyaṃ , bhaṇe , mahāgaṅgā paṭisotaṃ sandatī ’ ti ?
‘ Bandhumatī , mahārāja , gaṇikā tava vacanaṃ sutvā
M0.126 saccakiriyaṃ akāsi , tassā saccakiriyāya mahāgaṅgā uddhaṃmukhā sandatī ’ ti .‘‘ Atha saṃviggahadayo rājā turitaturito sayaṃ gantvā taṃ gaṇikaṃ pucchi ‘ saccaṃ kira , je
V0.128 , tayā saccakiriyāya ayaṃ gaṅgā paṭisotaṃ sandāpitā ’ ti ?‘ Āma devā ’ ti .
Rājā āha ‘ kiṃ te tattha balaṃ atthi , ko vā te vacanaṃ ādiyati anummatto , kena tvaṃ balena imaṃ mahāgaṅgaṃ paṭisotaṃ sandāpesī ’ ti ?
Sā āha ‘ saccabalenāhaṃ , mahārāja , imaṃ mahāgaṅgaṃ paṭisotaṃ sandāpesin ’ ti .
Rājā āha ‘ kiṃ te saccabalaṃ atthi coriyā dhuttiyā asatiyā chinnikāya pāpiyā bhinnasīlāya [ pāpikāya bhinnasīmāya ( sī .)] hiriatikkantikāya andhajanapalobhikāyā ’ ti .
‘ Saccaṃ , mahārāja , tādisikā ahaṃ , tādisikāyapi me , mahārāja , saccakiriyā atthi , yāyāhaṃ icchamānā sadevakampi lokaṃ parivatteyyan ’ ti .
Rājā āha ‘ katamā pana sā hoti saccakiriyā , iṅgha maṃ sāvehī ’ ti .
‘ Yo me , mahārāja , dhanaṃ deti khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā añño vā koci , tesaṃ samakaṃ yeva upaṭṭhahāmi ,‘‘ khattiyo ’’ ti viseso natthi ,‘‘ suddo ’’ ti atimaññanā [ atimaññamāno ( ka .)] natthi , anunayappaṭighavippamuttā dhanassāmikaṃ paricarāmi , esā me deva saccakiriyā , yāyāhaṃ imaṃ mahāgaṅgaṃ paṭisotaṃ sandāpesin ’ ti .
‘‘ Itipi , mahārāja , sacce ṭhitā na kiñci atthaṃ na vindanti .
Dinnāni ca , mahārāja , sivirājena yācakassa cakkhūni
P0.123 , dibbacakkhūni ca uppannāni , tañca saccakiriyāya .Yaṃ pana sutte vuttaṃ ‘ maṃsacakkhusmiṃ naṭṭhe ahetusmiṃ avatthusmiṃ natthi dibbacakkhussa uppādo ’ ti .
Taṃ bhāvanāmayaṃ cakkhuṃ sandhāya vuttaṃ , evametaṃ , mahārāja , dhārehī ’’ ti .
‘‘ Sādhu , bhante nāgasena , sunibbeṭhito pañho , suniddiṭṭho niggaho , sumadditā paravādā , evametaṃ tathā sampaṭicchāmī ’’ ti .
Sivirājacakkhudānapañho pañcamo .