1. Vessantarapañho

1.‘‘ BhanteV0.256M0.267 nāgasena , sabbeva bodhisattā puttadāraṃ denti , udāhu vessantareneva raññā puttadāraṃ dinnan ’’ ti ?

‘‘ Sabbepi , mahārāja , bodhisattā puttadāraṃ denti , na vessantareneva raññā puttadāraṃ dinnan ’’ ti .

‘‘ ApiP0.275 ca kho , bhante nāgasena , tesaṃ anumatena dentī ’’ ti .

‘‘ Bhariyā , mahārāja , anumatā , dārakā pana bālatāya vilapiṃsu [ lālapiṃsu ( sī . pī .)], yadi te atthato jāneyyuṃ , tepi anumodeyyuṃ , na te vilapeyyun ’’ ti .

‘‘ Dukkaraṃ , bhante nāgasena , bodhisattena kataṃ , yaṃ so attano orase piye putte brāhmaṇassa dāsatthāya adāsi .

‘‘ Idampi dutiyaṃ dukkarato dukkarataraṃ , yaṃ so attano orase piye putte bālake taruṇake latāya bandhitvā tena brāhmaṇena latāya anumajjīyante disvā ajjhupekkhi .

‘‘ Idampi tatiyaṃ dukkarato dukkarataraṃ , yaṃ so sakena balena bandhanā muccitvā āgate dārake sārajjamupagate punadeva latāya bandhitvā adāsi .

‘‘ Idampi catutthaṃ dukkarato dukkarataraṃ , yaṃ so dārake ‘ ayaṃ kho , tāta , yakkho khādituṃ neti amhe ’ ti vilapante ‘ mā bhāyitthā ’ ti na assāsesi .

‘‘ Idampi pañcamaṃ dukkarato dukkarataraṃ , yaṃ so jālissa kumārassa rudamānassa pādesu nipatitvā ‘ alaṃ , tāta , kaṇhājinaṃ nivattehi , ahameva gacchāmi yakkhena saha , khādatu maṃ yakkho ’ ti yācamānassa evaṃ na sampaṭicchi .

‘‘ IdampiV0.257 chaṭṭhaṃ dukkarato dukkarataraṃ , yaṃ so jālissa kumārassa ‘ pāsāṇasamaṃ nūna te , tāta , hadayaṃ , yaṃ tvaṃ amhākaṃ dukkhitānaṃ pekkhamāno nimmanussake brahāraññe yakkhena nīyamāne na nivāresī ’ ti vilapamānassa kāruññaṃ nākāsi .

‘‘ IdampiM0.268 sattamaṃ dukkarato dukkarataraṃ , yaṃ tassa ruḷaruḷassa bhīmabhīmassa nīte dārake adassanaṃ gamite na phali hadayaṃ satadhā vā sahassadhā vā , puññakāmena manujena kiṃ paradukkhāpanena , nanu nāma sakadānaṃ dātabbaṃ hotī ’’ ti ?

‘‘ Dukkarassa , mahārāja , katattā bodhisattassa kittisaddo dasasahassiyā lokadhātuyā sadevamanussesu abbhuggato , devā devabhavaneP0.276 pakittenti , asurā asurabhavane pakittenti , garuḷā garuḷabhavane pakittenti , nāgā nāgabhavane pakittenti , yakkhā yakkhabhavane pakittenti , anupubbena tassa kittisaddo paramparāya ajjetarahi idha amhākaṃ samayaṃ anuppatto , taṃ mayaṃ dānaṃ pakittentā vikopentā nisinnā sudinnaṃ , udāhu duddinnanti .

So kho panāyaṃ , mahārāja , kittisaddo nipuṇānaṃ viññūnaṃ vidūnaṃ vibhāvīnaṃ bodhisattānaṃ dasa guṇe anudassati .

Katame dasa ?

Agedhatā nirālayatā cāgo pahānaṃ apunarāvattitā sukhumatā mahantatā duranubodhatā dullabhatā asadisatā buddhadhammassa , so kho panāyaṃ , mahārāja , kittisaddo nipuṇānaṃ viññūnaṃ vidūnaṃ vibhāvīnaṃ bodhisattānaṃ ime dasa guṇe anudassatī ’’ ti .

‘‘ Bhante nāgasena , yo paraṃ dukkhāpetvā dānaṃ deti , api nu taṃ dānaṃ sukhavipākaṃ hoti saggasaṃvattanikan ’’ ti ?

‘‘ Āma , mahārāja , kiṃ vattabban ’’ ti .

‘‘ Iṅgha , bhante nāgasena , kāraṇaṃ upadassehī ’’ ti .

‘‘ Idha , mahārāja , koci samaṇo vā brāhmaṇo vā sīlavā hoti kalyāṇadhammo , so bhaveyya pakkhahato vā pīṭhasappī vā aññataraṃ vā byādhiṃ āpanno , tamenaṃ yo koci puññakāmo yānaṃ āropetvā patthitaṃ desamanupāpeyya , api nu kho , mahārāja , tassa purisassa tatonidānaṃ kiñci sukhaṃ nibbatteyya saggasaṃvattanikaṃ taṃ kamman ’’ ti ?

‘‘ Āma , bhante , kiṃ vattabbaṃ ?

Hatthiyānaṃ vā so , bhante , puriso labheyya assayānaṃ vā rathayānaṃ vā , thale thalayānaṃ jale jalayānaṃ devesu devayānaṃ manussesu manussayānaṃ , tadanucchavikaṃ tadanulomikaṃ bhave bhave nibbatteyya , tadanucchavikāni tadanulomikāni cassa sukhāni nibbatteyyuṃ , sugatito sugatiṃ gaccheyya , teneva kammābhisandena iddhiyānaṃ abhiruyha patthitaṃ nibbānanagaraṃ pāpuṇeyyā ’’ ti .

‘‘ Tena hi , mahārāja , paradukkhāpanena dinnadānaṃ sukhavipākaṃ hotiM0.269 saggasaṃvattanikaṃP0.277 , yaṃ so puriso balībadde dukkhāpetvā evarūpaṃ sukhaṃ anubhavati .

‘‘ AparampiV0.258 , mahārāja , uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi , yathā paradukkhāpanena dinnadānaṃ sukhavipākaṃ hoti saggasaṃvattanikaṃ .

Idha , mahārāja , yo koci rājā janapadato dhammikaṃ baliṃ uddharāpetvā āṇāpavattanena dānaṃ dadeyya , api nu kho so , mahārāja , rājā tatonidānaṃ kiñci sukhaṃ anubhaveyya saggasaṃvattanikaṃ taṃ dānan ’’ ti ?

‘‘ Āma , bhante , kiṃ vattabbaṃ , tatonidānaṃ so , bhante , rājā uttariṃ anekasatasahassaguṇaṃ labheyya .

Rājūnaṃ atirājā bhaveyya , devānaṃ atidevo bhaveyya , brahmānaṃ atibrahmā bhaveyya , samaṇānaṃ atisamaṇo bhaveyya , brāhmaṇānaṃ atibrāhmaṇo bhaveyya , arahantānaṃ atiarahā [ atiarahanto ( syā . ka .)] bhaveyyā ’’ ti .

‘‘ Tena hi , mahārāja , paradukkhāpanena dinnadānaṃ sukhavipākaṃ hoti saggasaṃvattanikaṃ , yaṃ so rājā balinā janaṃ pīḷetvā dinnadānena evarūpaṃ uttariṃ yasasukhaṃ anubhavatī ’’ ti .

‘‘ Atidānaṃ , bhante nāgasena , vessantarena raññā dinnaṃ , yaṃ so sakaṃ bhariyaṃ parassa bhariyatthāya adāsi , sake orase putte brāhmaṇassa dāsatthāya adāsi , atidānaṃ nāma , bhante nāgasena , loke vidūhi ninditaṃ garahitaṃ , yathā nāma , bhante nāgasena , atibhārena sakaṭassa akkho bhijjati , atibhārena nāvā osīdati , atibhuttena bhojanaṃ visamaṃ pariṇamati , ativassena dhaññaṃ vinassati , atidānena bhogakkhayaṃ upeti , atitāpena pathavī upaḍayhati , atirāgena ummattako hoti , atidosena vajjho hoti , atimohena anayaṃ āpajjati , atilobhena coraggahaṇamupagacchati , atibhayena nirujjhati , atipūrena nadī uttarati , ativātena asani patati , atiagginā odanaṃ uttarati , atisañcaraṇena na ciraṃ jīvati .

Evameva kho , bhante nāgasena , atidānaṃ nāma loke vidūhi ninditaṃ garahitaṃ , atidānaṃ , bhante nāgasena , vessantarena raññāP0.278 dinnaṃ , na tattha kiñci phalaṃ icchitabban ’’ ti .

‘‘ Atidānaṃ , mahārāja , loke vidūhi vaṇṇitaṃ thutaṃ pasatthaṃ , ye keci yādisaṃ kīdisaṃ dānaṃ denti [ keci yādisaṃ tādisaṃ dānaṃ denti ( syā .)], atidānadāyī loke kittiṃ pāpuṇāti .

YathāM0.270 , mahārāja , atipavaratāya dibbaṃ vanamūlaṃ gahitampi hatthapāse ṭhitānaṃ parajanānaṃ na dassayati , agado atijaccatāya [ atiusabhatāya ( ka .)] pīḷāya samugghātako rogānaṃ antakaro , aggi atijotitāya ḍahati , udakaṃ atisītatāya nibbāpeti , padumaṃ parisuddhatāya na upalimpati vārikaddamena , maṇi atiguṇatāya kāmadado , vajiraṃ atitikhiṇatāya vijjhati maṇimuttāphalikaṃ , pathavī atimahantatāya naroragamigapakkhijalaselapabbatadume dhāreti , samuddo atimahantatāya aparipūraṇo , sineru atibhāratāya acalo , ākāso ativitthāratāya ananto , sūriyo atippabhatāya timiraṃ ghāteti , sīho atijātitāya vigatabhayo , mallo atibalavatāya paṭimallaṃ khippaṃ ukkhipatiV0.259 , rājā atipuññatāya adhipati , bhikkhu atisīlavantatāya nāgayakkhanaramarūhi namassanīyo , buddho atiaggatāya [ ativisiṭṭhatāya ( syā .)] anupamo .

Evameva kho , mahārāja , atidānaṃ nāma loke vidūhi vaṇṇitaṃ thutaṃ pasatthaṃ , ye keci yādisaṃ kīdisaṃ dānaṃ denti , atidānadāyī loke kittiṃ pāpuṇāti , atidānena vessantaro rājā dasasahassiyā lokadhātuyā vaṇṇito thuto pasattho mahito kittito , teneva atidānena vessantaro rājā ajjetarahi buddho jāto aggo sadevake loke .

‘‘ Atthi pana , mahārāja , loke ṭhapanīyaṃ dānaṃ , yaṃ dakkhiṇeyye anuppatte na dātabban ’’ ti ?

‘‘ Dasa kho panimāni , bhante nāgasena , dānāni , yāni loke adānasammatāni , yo tāni dānāni deti , so apāyagāmī hoti .

Katamāni dasa ?

Majjadānaṃ , bhante nāgasena , loke adānasammataṃ , yo taṃ dānaṃ deti , so apāyagāmī hoti .

Samajjadānaṃ … pe … itthidānaṃ … pe … usabhadānaṃ … pe … cittakammadānaṃ … pe … satthadānaṃP0.279 … pe … visadānaṃ … pe … saṅkhalikadānaṃ … pe … kukkuṭasūkaradānaṃ … pe … tulākūṭamānakūṭadānaṃ , bhante nāgasena , loke adānasammataṃ hoti , yo taṃ dānaṃ deti , so apāyagāmī hoti .

Imāni kho , bhante nāgasena , dasa dānāni loke adānasammatāni , yo tāni dānāni deti , so apāyagāmī hotī ’’ ti .

‘‘ Nāhaṃ taṃ , mahārāja , adānasammataṃ pucchāmi , imaṃ khvāhaṃ , mahārāja , taṃ pucchāmi ‘ atthi pana , mahārāja , loke ṭhapanīyaṃ dānaṃ , yaṃ dakkhiṇeyye anuppatte na dātabban ’ ti .

‘‘ Natthi , bhante nāgasena , loke ṭhapanīyaṃ dānaṃ .

YaṃM0.271 dakkhiṇeyye anuppatte na dātabbaṃ , cittappasāde uppanne keci dakkhiṇeyyānaṃ bhojanaṃ denti , keci acchādanaṃ , keci sayanaṃ , keci āvasathaṃ , keci attharaṇapāvuraṇaṃ , keci dāsidāsaṃ , keci khettavatthuṃ , keci dvipadacatuppadaṃ , keci sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ , keci mahārajjaṃ , keci jīvitampi dentī ’’ ti .

‘‘ Yadi pana , mahārāja , keci jīvitampi denti , kiṃ kāraṇā vessantaraṃ dānapatiṃ atibāḷhaṃ paripātesi sudinne putte ca dāre ca ?

‘‘ Api nu kho , mahārāja , atthi lokapakati lokāciṇṇaṃ , labhati pitā puttaṃ iṇaṭṭo vā ājīvikapakato vā āvapituṃ vā [ ādhāpetuṃ vā ( syā .), ādhapituṃ vā ( ka .)] vikkiṇituṃ vā ’’ ti ?

‘‘ Āma , bhante , labhati pitā puttaṃ iṇaṭṭo vā ājīvikapakato vā āvapituṃ vā vikkiṇituṃ vā ’’ ti .

‘‘ Yadi , mahārāja , labhati pitā puttaṃ iṇaṭṭo vā ājīvikapakato vā āvapituṃ vā vikkiṇituṃ vāV0.260 , vessantaropi , mahārāja , rājā alabhamāno sabbaññutañāṇaṃ upadduto dukkhito tassa dhammadhanassa paṭilābhāya puttadāraṃ āvapesi ca vikkiṇi ca .

Iti , mahārāja , vessantarena raññā aññesaṃ dinnaṃ yeva dinnaṃ , kataṃ yeva kataṃ .

Kissa pana tvaṃ , mahārāja , tena dānena vessantaraṃ dānapatiṃ atibāḷhaṃ apasādesī ’’ ti ?

‘‘ Nāhaṃ , bhante nāgasena , vessantarassa dānapatino dānaṃ garahāmi , api ca puttadāraṃ yācante niminitvā attānaṃP0.280 dātabban ’’ ti .

‘‘ Etaṃ kho , mahārāja , asabbhikāraṇaṃ , yaṃ puttadāraṃ yācante attānaṃ dadeyya , yaṃ yaṃ hi yācante taṃ tadeva dātabbaṃ , etaṃ sappurisānaṃ kammaṃ .

Yathā , mahārāja , koci puriso pānīyaṃ āharāpeyya , tassa yo bhojanaṃ dadeyya , api nu so , mahārāja , puriso tassa kiccakārī assā ’’ ti ?

‘‘ Na hi , bhante , yaṃ so āharāpeti , tameva tassa dento kiccakārī assā ’’ ti .

‘‘ Evameva kho , mahārāja , vessantaro rājā brāhmaṇe puttadāraṃ yācante puttadāraṃ yeva adāsi .

Sace , mahārāja , brāhmaṇo vessantarassa sarīraṃ yāceyya , na so , mahārāja , attānaṃ rakkheyya na kampeyya na rajjeyya , tassa dinnaṃ pariccattaṃ yeva sarīraṃ bhaveyya .

Sace , mahārāja , koci vessantaraṃ dānapatiṃ upagantvā yāceyya ‘ dāsattaṃ meM0.272 upehī ’ ti , dinnaṃ pariccattaṃ yevassa sarīraṃ bhaveyya , na so datvā tapeyya [ ṭhapeyya ( sī .)], rañño , mahārāja , vessantarassa kāyo bahusādhāraṇo .

‘‘ Yathā , mahārāja , pakkā maṃsapesi bahusādhāraṇā , evameva kho , mahārāja , rañño vessantarassa kāyo bahusādhāraṇo .

Yathā vā pana , mahārāja , phalito [ phalino (?)] rukkho nānādijagaṇasādhāraṇo , evameva kho , mahārāja , rañño vessantarassa kāyo bahusādhāraṇo .

Kiṃ kāraṇā ?

‘ Evāhaṃ paṭipajjanto sammāsambodhiṃ pāpuṇissāmī ’ ti .

‘‘ Yathā , mahārāja , puriso adhano dhanatthiko dhanapariyesanaṃ caramāno ajapathaṃ saṅkupathaṃ vettapathaṃ gacchati , jalathalavāṇijjaṃ karoti , kāyena vācāya manasā dhanaṃ ārādheti , dhanappaṭilābhāya vāyamati .

Evameva kho , mahārāja , vessantaro dānapati adhano buddhadhanena sabbaññutañāṇaratanappaṭilābhāya yācakānaṃ dhanadhaññaṃ dāsidāsaṃ yānavāhanaṃ sakalasāpateyyaṃ sakaṃ puttadāraṃ attānañca cajitvā sammāsambodhiṃ yeva pariyesati .

‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , amacco muddakāmo muddādhikaraṇaṃP0.281 yaṃ kiñci gehe dhanadhaññaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ , taṃ sabbaṃ datvāpi muddappaṭilābhāya vāyamati .

Evameva kho , mahārāja , vessantaroV0.261 dānapati sabbaṃ taṃ bāhirabbhantaradhanaṃ datvā jīvitampi paresaṃ datvā sammāsambodhiṃ yeva pariyesati .

‘‘ Api ca , mahārāja , vessantarassa dānapatino evaṃ ahosi ‘ yaṃ so brāhmaṇo yācati , tamevāhaṃ tassa dento kiccakārī nāma homī ’ ti , evaṃ so tassa puttadāramadāsi .

Na kho , mahārāja , vessantaro dānapati dessatāya brāhmaṇassa puttadāramadāsi , na adassanakāmatāya puttadāramadāsi , na atibahukā me puttadārā ,‘ na sakkomi te posetun ’ ti puttadāramadāsi , na ukkaṇṭhito ‘ appiyā me ’ ti nīharitukāmatāya puttadāramadāsi .

Atha kho sabbaññutañāṇaratanasseva piyattā sabbaññutañāṇassa kāraṇā vessantaro rājā evarūpaṃ atulaṃ vipulamanuttaraṃ piyaṃ manāpaṃ dayitaṃ pāṇasamaṃ puttadāradānavaraṃ brāhmaṇassa adāsi .

‘‘ BhāsitampetaṃM0.273 , mahārāja , bhagavatā devātidevena cariyāpiṭake –

‘‘‘ Na me dessā ubho puttā , maddī devī na dessiyā ;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ , tasmā piye adāsahan ’ ti .

‘‘ Tasmā , mahārāja , vessataro rājā puttadānaṃ [ puttadāraṃ ( ka .)] datvā paṇṇasālaṃ pavisitvā nipajji .

Tassa atipemena dukkhitassa balavasoko uppajji , hadayavatthu uṇhamahosi .

Nāsikāya appahontiyā mukhena uṇhe assāsapassāse vissajjesi , assūni parivattitvā lohitabindūni hutvā nettehi nikkhamiṃsu .

Evameva kho , mahārāja , dukkhena vessantaro rājā brāhmaṇassa puttadāramadāsi ‘ mā me dānapatho parihāyī ’ ti .

‘‘ Api ca , mahārāja , vessantaro rājā dve atthavase paṭicca brāhmaṇassa dve dārake adāsi .

Katame dve ?

Dānapatho ca me aparihīno bhavissati , dukkhite ca me puttake vanamūlaphalehi itonidānaṃ ayyako mocessatīti .

JānātiP0.282 hi , mahārāja , vessantaro rājā ‘ na me dārakā sakkā kenaci dāsabhogena bhuñjituṃ , ime ca dārake ayyako nikkiṇissati , evaṃ amhākampi gamanaṃ bhavissatī ’ ti .

Ime kho , mahārāja , dve atthavase paṭicca brāhmaṇassa dve dārake adāsi .

‘‘ Api ca , mahārāja , vessantaro rājā jānāti ‘ ayaṃ kho brāhmaṇo jiṇṇo vuḍḍho mahallakoV0.262 dubbalo bhaggo daṇḍaparāyaṇo khīṇāyuko parittapuñño , neso samattho ime dārake dāsabhogena bhuñjitun ’ ti .

Sakkuṇeyya pana , mahārāja , puriso pākatikena balena ime candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve gahetvā peḷāya vā samugge vā pakkhipitvā nippabhe katvā thālakaparibhogena [ padīpaparibhogena ( syā .)] paribhuñjitun ’’ ti ?

‘‘ Na hi , bhante ’’ ti .

‘‘ Evameva kho , mahārāja , imasmiṃ loke candimasūriyappaṭibhāgassa vessantarassa dārakā na sakkā kenaci dāsabhogena bhuñjitunti .