2. Abyākaraṇīyapañho
2.‘‘ Bhante nāgasena , bhāsitampetaṃ bhagavatā ‘ natthānanda tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhī ’ ti , puna ca therena mālukyaputtena [ māluṅkyaputtena ( sī . syā . pī .) saṃ . ni .4.95; a . ni .1.4.257 passitabbaṃ ] pañhaṃ puṭṭho na byākāsi .
Eso kho , bhante nāgasena , pañho dvayanto [ dvayato ( sī .)] ekantanissito bhavissati ajānanena vā guyhakaraṇena vā .
Yadi , bhante nāgasena , bhagavatā bhaṇitaṃ ‘ natthānanda tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhī ’ ti , tena hi therassa mālukyaputtassa ajānantena na
M0.147 byākataṃ .Yadi jānantena na byākataṃ , tena hi atthi tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi .
Ayampi ubhato koṭiko pañho tavānuppatto , so tayā nibbāhitabbo ’’ ti .
‘‘ Bhāsitampetaṃ , mahārāja , bhagavatā ‘ natthānanda tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhī ’ ti , abyākato
V0.146 ca therena mālukyaputtena pucchito pañho , tañca pana na ajānantena na guyhakaraṇena .Cattārimāni , mahārāja , pañhabyākaraṇāni .
Katamāni cattāri ?
Ekaṃsabyākaraṇīyo pañho vibhajjabyākaraṇīyo pañho paṭipucchābyākaraṇīyo pañho ṭhapanīyo pañhoti .
‘‘ Katamo ca , mahārāja , ekaṃsabyākaraṇīyo pañho ?
‘ Rūpaṃ aniccan ’ ti ekaṃsabyākaraṇīyo
P0.145 pañho ,‘ vedanā aniccā ’ ti … pe …‘ saññā aniccā ’ ti … pe …‘ saṅkhārā aniccā ’ ti … pe …‘ viññāṇaṃ aniccan ’’ ti ekaṃsabyākaraṇīyo pañho , ayaṃ ekaṃsabyākaraṇīyo pañho .‘‘ Katamo vibhajjabyākaraṇīyo pañho ?
‘ Aniccaṃ pana rūpan ’ ti vibhajjabyākaraṇīyo pañho ,‘ aniccā pana vedanā ’ ti … pe …‘ aniccā pana saññā ’ ti … pe …‘ aniccā pana saṅkhārā ’ ti … pe …‘ aniccaṃ pana viññāṇan ’ ti vibhajjabyākaraṇīyo pañho , ayaṃ vibhajjabyākaraṇīyo pañho .
‘‘ Katamo paṭipucchābyākaraṇīyo pañho ?
‘ Kiṃ nu kho cakkhunā sabbaṃ vijānātī ’ ti ayaṃ paṭipucchābyākaraṇīyo pañho .
‘‘ Katamo ṭhapanīyo pañho ?
‘ Sassato loko ’ ti ṭhapanīyo pañho ,‘ asassato loko ’ ti .
‘ Antavā loko ’ ti .
‘ Anantavā loko ’ ti .
‘ Antavā ca anantavā ca loko ’ ti .
‘ Nevantavā nānantavā loko ’ ti .
‘ Taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ’ ti .
‘ Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran ’ ti .
‘ Hoti tathāgato paraṃ maraṇā ’ ti .
‘ Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā ’ ti .
‘ Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā ’ ti .
‘ Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā ’ ti ṭhapanīyo pañho , ayaṃ ṭhapanīyo pañho .
‘‘ Bhagavā , mahārāja , therassa mālukyaputtassa taṃ ṭhapanīyaṃ pañhaṃ na byākāsi .
So pana pañho kiṃ kāraṇā ṭhapanīyo ?
Na tassa dīpanāya hetu
M0.148 vā kāraṇaṃ vā atthi , tasmā so pañho ṭhapanīyo .Natthi buddhānaṃ bhagavantānaṃ akāraṇamahetukaṃ giramudīraṇan ’’ ti .
‘‘ Sādhu , bhante nāgasena , evametaṃ tathā sampaṭicchāmī ’’ ti .
Abyākaraṇīyapañho dutiyo .