10. Nibbānarūpasaṇṭhānapañho
10.‘‘ Bhante
M0.303 nāgasena ,‘ nibbānaṃ nibbānan ’ ti yaṃ vadesi , sakkā pana tassa nibbānassa rūpaṃ vā saṇṭhānaṃ vā vayaṃ vā pamāṇaṃ vā opammena vā kāraṇena vā hetunāP0.316 vā nayena vā upadassayitun ’’ ti ?‘‘ Appaṭibhāgaṃ , mahārāja , nibbānaṃ , na sakkā nibbānassa rūpaṃ vā saṇṭhānaṃ vā vayaṃ vā pamāṇaṃ vā opammena vā kāraṇena vā hetunā vā nayena vā upadassayitun ’’ ti .
‘‘ Etampāhaṃ , bhante nāgasena , na sampaṭicchāmi , yaṃ atthidhammassa nibbānassa rūpaṃ vā saṇṭhānaṃ vā vayaṃ vā pamāṇaṃ vā opammena vā kāraṇena vā hetunā vā nayena vā apaññāpanaṃ , kāraṇena maṃ saññāpehī ’’ ti .
‘‘ Hotu , mahārāja , kāraṇena taṃ saññāpessāmi .
Atthi , mahārāja , mahāsamuddo nāmā ’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante , attheso mahāsamuddo ’’ ti .
‘‘ Sace taṃ , mahārāja , koci evaṃ puccheyya ‘ kittakaṃ , mahārāja , mahāsamudde udakaṃ , kati pana te sattā , ye mahāsamudde paṭivasantī ’ ti , evaṃ puṭṭho tvaṃ , mahārāja , kinti tassa byākareyyāsī ’’ ti ?
‘‘ Sace maṃ , bhante , koci evaṃ puccheyya ‘ kittakaṃ , mahārāja , mahāsamudde udakaṃ , kati pana te sattā , ye mahāsamudde paṭivasantī ’ ti , tamahaṃ , bhante , evaṃ vadeyyaṃ ‘ apucchitabbaṃ maṃ tvaṃ ambho purisa pucchasi , nesā pucchā kenaci pucchitabbā , ṭhapanīyo eso pañho .
Avibhatto lokakkhāyikehi mahāsamuddo , na sakkā mahāsamudde udakaṃ pariminituṃ sattā vā ye tattha vāsamupagatāti evāhaṃ bhante tassa paṭivacanaṃ dadeyyan ’’’ ti .
‘‘ Kissa pana , tvaṃ mahārāja , atthidhamme mahāsamudde evaṃ paṭivacanaṃ dadeyyāsi , nanu vigaṇetvā [ minitvā ( ka .)] tassa ācikkhitabbaṃ ‘ ettakaṃ mahāsamudde udakaṃ , ettakā ca sattā mahāsamudde paṭivasantī ’’ ti ?
‘‘ Na sakkā , bhante , avisayo eso pañho ’’ ti .
‘‘ Yathā
V0.290 , mahārāja , atthidhamme yeva mahāsamudde na sakkā udakaṃ parigaṇetuṃ [ pariminituṃ ( ka .)] sattā vā ye tattha vāsamupagatā , evameva kho , mahārāja , atthidhammasseva nibbānassa na sakkā rūpaṃ vā saṇṭhānaṃ vā vayaṃ vā pamāṇaṃ vā opammena vāP0.317 kāraṇena vā hetunā vā nayena vā upadassayituṃ , vigaṇeyya , mahārāja , iddhimā cetovasippatto mahāsamudde udakaṃ tatrāsayeM0.304 ca satte , na tveva so iddhimā cetovasippatto sakkuṇeyya nibbānassa rūpaṃ vā saṇṭhānaṃ vā vayaṃ vā pamāṇaṃ vā opammena vā kāraṇena vā hetunā vā nayena vā upadassayituṃ .‘‘ Aparampi , mahārāja , uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi , atthidhammasseva nibbānassa na sakkā rūpaṃ vā saṇṭhānaṃ vā vayaṃ vā pamāṇaṃ vā opammena vā kāraṇena vā hetunā vā nayena vā upadassayitunti .
Atthi , mahārāja , devesu arūpakāyikā nāma devā ’’ ti .
‘‘ Āma , bhante , suyyati ‘ atthi devesu arūpakāyikā nāma devā ’’’ ti .
‘‘ Sakkā pana , mahārāja , tesaṃ arūpakāyikānaṃ devānaṃ rūpaṃ vā saṇṭhānaṃ vā vayaṃ vā pamāṇaṃ vā opammena vā kāraṇena vā hetunā vā nayena vā upadassayitun ’’ ti ?
‘‘ Na hi , bhante ’’ ti .
‘‘ Tena hi , mahārāja , natthi arūpakāyikā devā ’’ ti ?
‘‘ Atthi , bhante , arūpakāyikā devā , na ca sakkā tesaṃ rūpaṃ vā saṇṭhānaṃ vā vayaṃ vā pamāṇaṃ vā opammena vā kāraṇena vā hetunā vā nayena vā upadassayitun ’’ ti .
‘‘ Yathā , mahārāja , atthisattānaṃ yeva arūpakāyikānaṃ devānaṃ na sakkā rūpaṃ vā saṇṭhānaṃ vā vayaṃ vā pamāṇaṃ vā opammena vā kāraṇena vā hetunā vā nayena vā upadassayituṃ , evameva kho , mahārāja , atthidhammasseva nibbānassa na sakkā rūpaṃ vā saṇṭhānaṃ vā vayaṃ vā pamāṇaṃ vā opammena vā kāraṇena vā hetunā vā nayena vā upadassayitun ’’ ti .
‘‘ Bhante nāgasena , hotu ekantasukhaṃ nibbānaṃ , na ca sakkā tassa rūpaṃ vā saṇṭhānaṃ vā vayaṃ vā pamāṇaṃ vā opammena vā kāraṇena vā hetunā vā nayena vā upadassayituṃ .
Atthi pana , bhante , nibbānassa guṇaṃ aññehi anupaviṭṭhaṃ kiñci opammanidassanamattan ’’ ti ?
‘‘ Sarūpato , mahārāja , natthi , guṇato pana sakkā kiñci opammanidassanamattaṃ
P0.318 upadassayitun ’’ ti .‘‘ Sādhu , bhante nāgasena , yathāhaṃ labhāmi nibbānassa guṇatopi ekadesaparidīpanamattaṃ , tathā sīghaṃ brūhi , nibbāpehi me hadayapariḷāhaṃ vinaya sītalamadhuravacanamālutenā ’’ ti .
‘‘ Padumassa , mahārāja , eko guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho , udakassa dve guṇā , agadassa tayo
V0.291 guṇā , mahāsamuddassa cattāro guṇā , bhojanassa pañca guṇā , ākāsassa dasa guṇā , maṇiratanassa tayo guṇāM0.305 , lohitacandanassa tayo guṇā , sappimaṇḍassa tayo guṇā , girisikharassa pañca guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti .‘‘ Bhante nāgasena ,‘ padumassa eko guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho ’ ti yaṃ vadesi , katamo padumassa eko guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho ’’ ti ?
‘‘ Yathā , mahārāja , padumaṃ anupalittaṃ udakena , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ sabbakilesehi anupalittaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , padumassa eko guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho ’’ ti .
‘‘ Bhante nāgasena ,‘ udakassa dve guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’ ti yaṃ vadesi , katame udakassa dve guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti ?
‘‘ Yathā , mahārāja , udakaṃ sītalaṃ pariḷāhanibbāpanaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ sītalaṃ sabbakilesapariḷāhanibbāpanaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , udakassa paṭhamo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , udakaṃ kilantatasitapipāsitaghammābhitattānaṃ janapasupajānaṃ pipāsāvinayanaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ kāmataṇhābhavataṇhāvibhavataṇhāpipāsāvinayanaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , udakassa dutiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Ime kho , mahārāja , udakassa dve guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti .
‘‘ Bhante nāgasena ,‘ agadassa tayo guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’ ti yaṃ vadesi , katame agadassa tayo guṇā nibbānaṃ
P0.319 anupaviṭṭhā ’’ ti ?‘‘ Yathā , mahārāja , agado visapīḷitānaṃ sattānaṃ paṭisaraṇaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ kilesavisapīḷitānaṃ sattānaṃ paṭisaraṇaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , agadassa paṭhamo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , agado rogānaṃ antakaro , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ sabbadukkhānaṃ antakaraṃ .
Ayaṃ , mahārāja , agadassa dutiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , agado amataṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ amataṃ .
Ayaṃ , mahārāja , agadassa tatiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Ime kho , mahārāja , agadassa tayo guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti .
‘‘ Bhante nāgasena ,‘ mahāsamuddassa cattāro guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’ ti yaṃ vadesi , katame mahāsamuddassa cattāro guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti ?
‘‘ Yathā , mahārāja , mahāsamuddo suñño sabbakuṇapehi , evameva kho , mahārāja
M0.306 , nibbānaṃ suññaṃ sabbakilesakuṇapehi .Ayaṃ , mahārāja
V0.292 , mahāsamuddassa paṭhamo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .Puna caparaṃ , mahārāja , mahāsamuddo mahanto anorapāro , na paripūrati sabbasavantīhi , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ mahantaṃ anorapāraṃ , na pūrati sabbasattehi .
Ayaṃ , mahārāja , mahāsamuddassa dutiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , mahāsamuddo mahantānaṃ bhūtānaṃ āvāso , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ mahantānaṃ arahantānaṃ vimalakhīṇāsavabalappattavasībhūtamahābhūtānaṃ āvāso .
Ayaṃ , mahārāja , mahāsamuddassa tatiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , mahāsamuddo aparimitavividhavipulavīcipupphasaṃkusumito , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ aparimitavividhavipulaparisuddhavijjāvimuttipupphasaṃkusumitaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , mahāsamuddassa catuttho guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Ime kho , mahārāja , mahāsamuddassa cattāro guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti .
‘‘ Bhante
P0.320 nāgasena ,‘ bhojanassa pañca guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’ ti yaṃ vadesi , katame bhojanassa pañca guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti ?‘‘ Yathā , mahārāja , bhojanaṃ sabbasattānaṃ āyudhāraṇaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ sacchikataṃ jarāmaraṇanāsanato āyudhāraṇaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , bhojanassa paṭhamo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , bhojanaṃ sabbasattānaṃ balavaḍḍhanaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ sacchikataṃ sabbasattānaṃ iddhibalavaḍḍhanaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , bhojanassa dutiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , bhojanaṃ sabbasattānaṃ vaṇṇajananaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ sacchikataṃ sabbasattānaṃ guṇavaṇṇajananaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , bhojanassa tatiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , bhojanaṃ sabbasattānaṃ darathavūpasamanaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ sacchikataṃ sabbasattānaṃ sabbakilesadarathavūpasamanaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , bhojanassa catuttho guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , bhojanaṃ sabbasattānaṃ jighacchādubbalyapaṭivinodanaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ sacchikataṃ sabbasattānaṃ sabbadukkhajighacchādubbalyapaṭivinodanaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , bhojanassa pañcamo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Ime kho , mahārāja , bhojanassa pañca guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti .
‘‘ Bhante
M0.307 nāgasena ,‘ ākāsassa dasa guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’ ti yaṃ vadesi , katame ākāsassa dasa guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti ?‘‘ Yathā , mahārāja , ākāso na jāyati , na jīyati , na mīyati , na cavati , na uppajjati , duppasaho , acorāharaṇo , anissito , vihagagamano , nirāvaraṇo , ananto .
Evameva
P0.321 kho , mahārāja , nibbānaṃ na jāyati , na jīyatiV0.293 , na mīyati , na cavati , na uppajjati , duppasahaṃ , acorāharaṇaṃ , anissitaṃ , ariyagamanaṃ , nirāvaraṇaṃ , anantaṃ .Ime kho , mahārāja , ākāsassa dasa guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti .
‘‘ Bhante nāgasena ,‘ maṇiratanassa tayo guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’ ti yaṃ vadesi , katame maṇiratanassa tayo guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti ?
‘‘ Yathā , mahārāja , maṇiratanaṃ kāmadadaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ kāmadadaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , maṇiratanassa paṭhamo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , maṇiratanaṃ hāsakaraṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ hāsakaraṃ .
Ayaṃ , mahārāja , maṇiratanassa dutiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , maṇiratanaṃ ujjotattakaraṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ ujjotattakaraṃ [ ujjotatthakaraṃ ( sī . pī .), ujjotitatthakaraṃ ( syā .)].
Ayaṃ , mahārāja , maṇiratanassa tatiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Ime kho , mahārāja , maṇiratanassa tayo guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti .
‘‘ Bhante nāgasena ,‘ lohitacandanassa tayo guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’ ti yaṃ vadesi , katame lohitacandanassa tayo guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti ?
‘‘ Yathā , mahārāja , lohitacandanaṃ dullabhaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ dullabhaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , lohitacandanassa paṭhamo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , lohitacandanaṃ asamasugandhaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ asamasugandhaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , lohitacandanassa dutiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , lohitacandanaṃ sajjanapasatthaṃ [ sabbajanapasatthaṃ ( syā .)], evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ ariyasajjanapasatthaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , lohitacandanassa tatiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Ime kho , mahārāja , lohitacandanassa tayo guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti .
‘‘ Bhante
P0.322M0.308 nāgasena ,‘ sappimaṇḍassa tayo guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’ ti yaṃ vadesi , katame sappimaṇḍassa tayo guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti ?‘‘ Yathā , mahārāja , sappimaṇḍo vaṇṇasampanno , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ guṇavaṇṇasampannaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , sappimaṇḍassa paṭhamo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , sappimaṇḍo gandhasampanno , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ sīlagandhasampannaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , sappimaṇḍassa dutiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , sappimaṇḍo rasasampanno , evameva kho
V0.294 , mahārāja , nibbānaṃ rasasampannaṃ .Ayaṃ , mahārāja , sappimaṇḍassa tatiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Ime kho , mahārāja , sappimaṇḍassa tayo guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti .
‘‘ Bhante nāgasena ,‘ girisikharassa pañca guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’ ti yaṃ vadesi , katame girisikharassa pañca guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti ?
‘‘ Yathā , mahārāja , girisikharaṃ accuggataṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ accugataṃ .
Ayaṃ , mahārāja , girisikharassa paṭhamo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , girisikharaṃ acalaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ acalaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , girisikharassa dutiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , girisikharaṃ duradhirohaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ duradhirohaṃ sabbakilesānaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , girisikharassa tatiyo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , girisikharaṃ sabbabījānaṃ avirūhanaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ sabbakilesānaṃ avirūhanaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , girisikharassa catuttho guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho .
Puna caparaṃ , mahārāja , girisikharaṃ anunayappaṭighavippamuttaṃ , evameva kho , mahārāja , nibbānaṃ anunayappaṭighavippamuttaṃ .
Ayaṃ , mahārāja , girisikharassa pañcamo guṇo nibbānaṃ anupaviṭṭho
P0.323 .Ime kho , mahārāja , girisikharassa pañca guṇā nibbānaṃ anupaviṭṭhā ’’ ti .
‘‘ Sādhu , bhante nāgasena , evametaṃ tathā sampaṭicchāmī ’’ ti .
Nibbānarūpasaṇṭhānapañho dasamo .