1. Paññattipañho
1. Atha
V0.22P0.25M0.24 kho milindo rājā yenāyasmā nāgaseno tenupasaṅkami , upasaṅkamitvā āyasmatā nāgasenena saddhiṃ sammodi , sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi .Āyasmāpi kho nāgaseno paṭisammodanīyeneva [ paṭisammodi , teneva ( sī .)] milindassa rañño cittaṃ ārādhesi .
Atha kho milindo rājā āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavoca ‘‘ kathaṃ bhadanto ñāyati , kinnāmosi bhante ’’ ti ?
‘‘ Nāgaseno ’’ ti kho ahaṃ , mahārāja , ñāyāmi ,‘‘ nāgaseno ’’ ti kho maṃ , mahārāja , sabrahmacārī samudācaranti , api ca mātāpitaro nāmaṃ karonti ‘‘ nāgaseno ’’ ti vā ‘‘ sūraseno ’’ ti vā ‘‘ vīraseno ’’ ti vā ‘‘ sīhaseno ’’ ti vā , api ca kho , mahārāja , saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmamattaṃ yadidaṃ nāgasenoti , na hettha puggalo upalabbhatīti .
Atha kho milindo rājā evamāha ‘‘ suṇantu me bhonto pañcasatā yonakā asītisahassā ca bhikkhū , ayaṃ nāgaseno evamāha ‘ na hettha puggalo upalabbhatī ’ ti , kallaṃ nu kho tadabhinanditun ’’ ti .
Atha kho milindo rājā āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavoca ‘‘ sace , bhante nāgasena , puggalo nūpalabbhati , ko carahi tumhākaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ deti , ko taṃ paribhuñjati , ko sīlaṃ rakkhati , ko bhāvanamanuyuñjati , ko maggaphalanibbānāni sacchikaroti , ko pāṇaṃ hanati , ko adinnaṃ ādiyati , ko kāmesumicchācāraṃ carati , ko musā bhaṇati , ko majjaṃ pivati , ko pañcānantariyakammaṃ
V0.23 karoti , tasmā natthi kusalaṃ , natthi akusalaṃ , natthi kusalākusalānaṃ kammānaṃ kattā vā kāretā vā , natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko , saceP0.26 , bhante nāgasena , yo tumhe māreti , natthi tassāpi pāṇātipāto , tumhākampi , bhante nāgasena , natthi ācariyo , natthi upajjhāyo , natthi upasampadā .‘ Nāgasenoti maṃ , mahārāja , sabrahmacārī samudācarantī ’ ti yaṃ vadesi ,‘ katamo ettha nāgaseno
M0.25 ?Kinnu kho , bhante , kesā nāgaseno ’’ ti ?
‘‘ Na hi mahārājā ’’ ti .
‘‘ Lomā nāgaseno ’’ ti ?
‘‘ Na hi mahārājā ’’ ti .
‘‘ Nakhā … pe … dantā … pe … taco … pe … maṃsaṃ … pe … nhāru … pe … aṭṭhi … pe … aṭṭhimiñjaṃ … pe … vakkaṃ … pe … hadayaṃ … pe … yakanaṃ … pe … kilomakaṃ … pe … pihakaṃ … pe … papphāsaṃ … pe … antaṃ … pe … antaguṇaṃ … pe … udariyaṃ … pe … karīsaṃ … pe … pittaṃ … pe … semhaṃ … pe … pubbo … pe … lohitaṃ … pe … sedo … pe … medo … pe … assu … pe … vasā … pe … kheḷo … pe … siṅghāṇikā … pe … lasikā … pe … muttaṃ … pe … matthake matthaluṅgaṃ nāgaseno ’’ ti ?
‘‘ Na himahārājā ’’ ti .
‘‘ Kiṃ nu kho , bhante , rūpaṃ nāgaseno ’’ ti ?
‘‘ Nahi mahārājā ’’ ti .
‘‘ Vedanā nāgaseno ’’ ti ?
‘‘ Na hi mahārājā ’’ ti .
‘‘ Saññā nāgaseno ’’ ti ?
‘‘ Na hi mahārājā ’’ ti .
‘‘ Saṅkhārā nāgaseno ’’ ti ?
‘‘ Na hi mahārājā ’’ ti .
‘‘ Viññāṇaṃ nāgaseno ’’ ti ?
‘‘ Na hi mahārājā ’’ ti .
‘‘ Kiṃ pana , bhante , rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṃ nāgaseno ’’ ti ?
‘‘ Na hi mahārājā ’’ ti .
‘‘ Kiṃ pana , bhante , aññatra rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṃ nāgaseno ’’ ti ?
‘‘ Na hi mahārājā ’’ ti .
‘‘ Tamahaṃ bhante , pucchanto pucchanto na passāmi nāgasenaṃ .
Nāgasenasaddo yeva nu kho , bhante , nāgaseno ’’ ti ?
‘‘ Na hi mahārājā ’’ ti .
‘‘ Ko panettha nāgaseno , alikaṃ tvaṃ , bhante , bhāsasi musāvādaṃ , natthi nāgaseno ’’ ti .
Atha kho āyasmā nāgaseno milindaṃ rājānaṃ etadavoca ‘‘ tvaṃ khosi , mahārāja , khattiyasukhumālo accantasukhumālo , tassa te , mahārāja , majjhanhikasamayaṃ tattāya bhūmiyā uṇhāya vālikāya kharāya sakkharakathalikāya [ kharā sakkharakaṭhalavālikā ( sī . pī .)] madditvā pādenāgacchantassa pādā rujjanti , kāyo kilamati , cittaṃ upahaññati , dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ uppajjati , kiṃ nu kho tvaṃ pādenāgatosi , udāhu vāhanenā ’’ ti ?
‘‘ Nāhaṃ , bhante , pādenāgacchāmi , rathenāhaṃ
P0.27 āgatosmī ’’ ti .‘‘ Sace , tvaṃ mahārāja , rathenāgatosi , rathaṃ me ārocehi , kiṃ nu kho , mahārāja , īsā ratho ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Akkho ratho ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Cakkāni ratho ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Rathapañjaraṃ ratho ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Rathadaṇḍako ratho ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Yugaṃ ratho ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Rasmiyo
V0.24 ratho ’’ ti ?‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Patodalaṭṭhi ratho ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Kiṃ nu kho , mahārāja , īsāakkhacakkarathapañjararathadaṇḍayugarasmipatodā ratho ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Kiṃ pana , mahārāja
M0.26 , aññatra īsāakkhacakkarathapañjararathadaṇḍayugarasmipatodā ratho ’’ ti ?‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Tamahaṃ , mahārāja , pucchanto pucchanto na passāmi rathaṃ .
Rathasaddoyeva nu kho , mahārāja , ratho ’’ ti ?
‘‘ Na hi bhante ’’ ti .
‘‘ Ko panettha ratho , alikaṃ , tvaṃ mahārāja , bhāsasi musāvādaṃ , natthi ratho , tvaṃsi , mahārāja , sakalajambudīpe aggarājā , kassa pana tvaṃ bhāyitvā musāvādaṃ bhāsasi , suṇantu me bhonto pañcasatā yonakā asītisahassā ca bhikkhū , ayaṃ milindo rājā evamāha ‘ rathenāhaṃ āgatosmī ’ ti , sace tvaṃ , mahārāja , rathenāgato ‘ si , rathaṃ me ārocehī ’ ti vutto samāno rathaṃ na sampādeti , kallaṃ nu kho tadabhinanditun ’’ ti .
Evaṃ vutte pañcasatā yonakā āyasmato nāgasenassa sādhukāraṃ datvā milindaṃ rājānaṃ etadavocuṃ ‘‘ idāni kho tvaṃ , mahārāja , sakkonto bhāsassū ’’ ti .
Atha kho milindo rājā āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavoca ‘‘ nāhaṃ , bhante nāgasena , musā bhaṇāmi , īsañca paṭicca akkhañca paṭicca cakkāni ca paṭicca rathapañjarañca paṭicca rathadaṇḍakañca paṭicca ‘ ratho ’ ti saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmamattaṃ pavattatī ’’ ti .
‘‘ Sādhu kho , tvaṃ mahārāja , rathaṃ jānāsi , evameva kho , mahārāja , mayhampi kese ca paṭicca lome ca paṭicca … pe … matthake matthaluṅgañca
P0.28 paṭicca rūpañca paṭicca vedanañca paṭicca saññañca paṭicca saṅkhāre ca paṭicca viññāṇañca paṭicca ‘ nāgaseno ’ ti saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmamattaṃ pavattati , paramatthato panettha puggalo nūpalabbhati .Bhāsitampetaṃ , mahārāja , vajirāya bhikkhuniyā bhagavato sammukhā –
‘‘‘ Yathā hi aṅgasambhārā , hoti saddo ratho iti ;
Evaṃ khandhesu santesu , hoti ‘‘ satto ’’ ti sammutī ’’’ ti [ passa saṃ . ni .1.171].
‘‘ Acchariyaṃ , bhante nāgasena , abbhutaṃ , bhante nāgasena , aticitrāni pañhapaṭibhānāni visajjitāni , yadi buddho tiṭṭheyya sādhukāraṃ dadeyya , sādhu sādhu nāgasena , aticitrāni pañhapaṭibhānāni visajjitānī ’’ ti .
Paññattipañho paṭhamo .