Issues
Editor
Settings
Sīlakkhandhavaggaṭīkā
Sīlakkhandhavaggaṭīkā

5. Kūṭadantasuttavaṇṇanā

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

5. Kūṭadantasuttavaṇṇanā

323. PurimasuttadvayetiM1.322V1.285P1.420 ambaṭṭhasoṇadaṇḍasuttadvaye .
Vuttanayamevāti yaṃ tattha āgatasadisaṃ idhāgataṃ taṃ atthavaṇṇanato vuttanayameva , tattha vuttanayeneva veditabbanti attho .
‘‘ Taruṇo ambarukkho ambalaṭṭhikā ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1.2) brahmajālasuttavaṇṇanāyaṃ vuttanti āha ‘‘ ambalaṭṭhikā brahmajāle vuttasadisāvā ’’ ti .
Yaññāvāṭaṃ sampādetvā mahāyaññaṃ uddissa saviññāṇakāni , aviññāṇakāni ca yaññūpakaraṇāni upaṭṭhapitānīti vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ mahāyañño upakkhaṭo ’’ ti , taṃ upakkharaṇaṃ tesaṃ tathāsajjananti āha ‘‘ upakkhaṭoti sajjito ’’ ti .
Vacchatarasatānīti yuvabhāvappattāni balavavacchasatāni , te pana vacchā eva honti , na dammā balibaddā cāti āha ‘‘ vacchasatānī ’’ ti .
Eteti usabhādayo urabbhapariyosānā .
Anekesan ti anekajātikānaṃ .
Saṅkhyāvasena anekatā sattasataggahaṇeneva paricchinnā .
Migapakkhīnan ti mahiṃsarurupasadakuruṅgagokaṇṇamigānañceva morakapiñjaratittirakapotādipakkhīnañca .
328. Yaññasaṅkhātassa puññassa yo saṃkileso , tassa nivāraṇatoP1.421 nisedhanato vidhā vuccanti vippaṭisāravinodanā .
Tato eva tā taṃ puññābhisandaṃ avicchinditvā ṭhapentīti ‘‘ ṭhapanā ’’ ti vuttā .
Tāsaṃ pana yaññassa ādimajjhapariyosānavasena tīsu kālesu pavattiyā yañño tiṭṭhapanoti āha ‘‘ tiṭṭhapananti attho ’’ ti .
Parikkharonti abhisaṅkharontīti parikkhārā , parivārāti vuttaṃ .
‘‘ Soḷasaparikkhāranti soḷasaparivāran ’’ ti .

Mahāvijitarājayaññakathāvaṇṇanā

336. Pubbacaritan ti attano purimajātisambhūtaṃ bodhisambhārabhūtaṃ puññacariyaṃ .
Tathā hissaV1.286 anugāminova nidhissa thāvaro nidhi nidassito .
Aḍḍhatā nāma vibhavasampannatā , sā taṃ taṃ upādāyupādāya vuccatīti āha ‘‘ yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hotī ’’ tiM1.323 .
Tathā mahaddhanatāpīti taṃ ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘ mahatā aparimāṇasaṅkhyena dhanena samannāgato ’’ ti vuttaṃ .
Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato kāmā bhogo nāmāti āha ‘‘ pañcakāmaguṇavasenā ’’ ti .
Piṇḍapiṇḍavasenāti bhājanālaṅkārādivibhāgaṃ ahutvā kevalaṃ khaṇḍakhaṇḍavasena .
Māsakādīti ādi -saddena thālakādiṃ saṅgaṇhāti .
Bhājanādīti ādi -saddena vatthaseyyāvasathādiṃ saṅgaṇhāti .
Suvaṇṇarajatamaṇimuttāveḷuriyavajirapavāḷāni ‘‘ sattaratanānī ’’ ti vadanti .
Sālivīhiādi pubbaṇṇaṃ purakkhataṃsassaphalanti katvā .
Tabbipariyāyato muggamāsādi aparaṇṇaṃ .
Devasikaṃ … pe … vasenāti divase divase paribhuñjitabbadātabbavaḍḍhetabbādividhinā parivattanakadhanadhaññavasena .
Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āṭhapanaṭṭhānaṃ , koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ tenāha ‘‘ dhaññena … pe … gāro cā ’’ ti .
EvaṃP1.422 sāragabbhaṃ ‘‘ koso ’’ ti , dhaññassa āṭhapanaṭṭhānañca ‘‘ koṭṭhāgāran ’’ ti dassetvā idāni tato aññathā taṃ dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yathā asino tikkhabhāvaparihārato paricchado ‘‘ koso ’’ ti vuccati , evaṃ rañño tikkhabhāvapariharaṇattā caturaṅginī senā ‘‘ koso ’’ ti āha ‘‘ catubbidho koso hatthī assā rathā pattī ’’ ti .
‘‘ Vatthakoṭṭhāgāraggahaṇeneva sabbassāpi bhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānassa gahitattā tividhaṃ koṭṭhāgāranti vuttaṃ .
‘‘ Idaṃ evaṃ bahun ’’ tiādi rājā tamatthaṃ jānantova bhaṇḍāgārikena kathāpetvā parisāya nissaddabhāvāpādanatthañca āha evaṃ me pakatikkhobho na bhavissatīti .
337-8.
Brāhmaṇo cintesi janapadassa anupaddavatthañceva yaññassa ca cirānupavattanatthañca , tenāha ‘‘ ayaṃ rājā ’’ tiādi .
Sattānaṃ hitassa sukhassa ca vidūsanato ahitassa dukkhassa ca āvahanato corā eva kaṇṭakā , tehi corakaṇṭakehi .
Yathā gāmavāsīnaṃ ghātā gāmaghātā , evaṃ panthikānaṃ duhanā vibādhanā panthaduhanā .
Adhammakārīti dhammato apetassa ayuttassa karaṇasīlo , attano vijite janapadādīnaṃ tato anatthato tāyanena khattiyoM1.324 yo khattadhammo , tassa vā akaraṇasīloti attho .
Dassavo eva khīlasadisattā dassukhīlaṃ .
Yathā hi khette khīlaṃ kasanādīnaṃ sukhappavattiṃV1.287 , mūlasantānena sassassa buddhiñca vibandhati , evaṃ dassavo rajje rājāṇāya sukhappavattiṃ , mūlaviruḷhiyā janapadānaṃP1.423 paribuddhiñca vibandhanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ dassavo eva khīlasadisattā dassukhīlan ’’ ti .
Vadha -saddo hiṃsanatthopi hotīti vuttaṃ ‘‘ māraṇena vā koṭṭanena vā ’’ ti .
Addubandhanādināti ādi -saddena rajjubandhanasaṅkhalikabandhanādiṃ saṅgaṇhāti .
Jāniyāti dhanajāniyā , tenāha ‘‘ sataṃ gaṇhathā ’’ tiādi .
Pañcasikhamuṇḍakaraṇan ti kākapakkhakaraṇaṃ .
Gomayasiñcanan ti sīse chakaṇodakāvasecanaṃ .
Kudaṇḍakabandhanan ti gaddulabandhanaṃ .
Evamādīnīti ādi -saddena khuramuṇḍaṃ karitvā bhasmapuṭapothanādiṃ saṅgaṇhāti .
Ūhanissāmīti uddharissāmi , apanessāmīti attho .
Ussahantīti pubbe tattha kataparicayatāya ussāhaṃ kātuṃ sakkonti .
Anuppadetūti anu anu padetu , tenāha ‘‘ dinne appahonte ’’ tiādi .
Sakkhikaraṇapaṇṇāropanāni vaḍḍhiyā saha vā vinā vā puna gahetukāmassa , idha pana taṃ natthīti āha ‘‘ sakkhiṃ akatvā ’’ tiādi , tenāha ‘‘ mūlacchejjavasenā ’’ ti .
Pakārato bhaṇḍāni ābharati sambharati paricayati etenāti pābhataṃ , bhaṇḍamūlaṃ .
Divase divase dātabbabhattaṃ devasikabhattaṃ .
‘‘ Anumāsaṃ , anuposathan ’’ tiādinā dātabbaṃ vetanaṃ māsikādiparibbayaṃ .
Tassa tassa kulānurūpena kammānurūpena sūrabhāvānurūpenāti paccekaṃ anurūpa-saddo yojetabbo .
Senāpaccādi ṭhānantaraṃ .
SakakammapasutattāP1.424 , anupaddavattā ca dhanadhaññānaṃ rāsiko rāsikārabhūto .
Khemena ṭhitāti anupaddavena pavattā , tenāha ‘‘ abhayā ’’ ti , kutocipi bhayarahitāti attho .

Catuparikkhāravaṇṇanā

339. Tasmiṃ tasmiṃ kicce anuyanti anuvattantīti anuyantā , anuyantā eva ānuyantā yathā ‘‘ anubhāvo eva ānubhāvo ’’ ti .
Assāti rañño .
Teti ānuyantakhattiyādayo .
Attamanā na bhavissanti ‘‘ amhe ettha bahi karotī ’’ ti .
Nibandhavipulāgamo gāmo nigamo , vivaḍḍhitamahāāyoM1.325 mahāgāmoti attho .
Janapada -saddo heṭṭhā vuttattho eva .
Channaṃ pakatīnaṃ vasena rañño hitasukhābhibuddhi , tadekadesā ca ānuyantādayoti vuttaṃ ‘‘ yaṃ tumhākaṃ anujānanaṃ mama bhaveyya dīgharattaṃ hitāya sukhāyā ’’ ti .
Amā saha bhavanti kiccesūti amaccā , rajjakiccavosāsanakā .
Te pana rañño piyā , sahapavattanakā ca hontīti āha ‘‘ piyasahāyakā ’’ ti .
Rañño parisati bhavāti pārisajjāV1.288 , te pana keti āha ‘‘ sesā āṇattikarā ’’ ti , yathāvuttaānuyantakhattiyādī hi avasesā rañño āṇākarāti attho .
Satipi deyyadhamme ānubhāvasampattiyā , parivārasampattiyā ca abhāve tādisaṃ dātuṃ na sakkā , vuḍḍhakāleP1.425 ca tādisānampi rājūnaṃ tadubhayaṃ hāyatevāti āha ‘‘ mahallakakāle … pe … na sakkā ’’ ti .
Anumatiyāti anujānanena , pakkhāti sapakkhā yaññassa aṅgabhūtā .
Parikkharontīti parikkhārā , sambhārā .
Ime tassa yaññassa aṅgabhūtā parivārā viya hontīti āha ‘‘ parivārā bhavantī ’’ ti .

Aṭṭhaparikkhāravaṇṇanā

340. Yasasāti ānubhāvena , tenāha ‘‘ āṇāṭhapanasamatthatāyā ’’ ti .
Saddahatīti ‘‘ dātā dānassa phalaṃ paccanubhotī ’’ ti pattiyāyati .
Dāne sūroti dānasūro deyyadhamme īsakampi saṅgaṃ akatvā muttacāgo .
Svāyamattho kammassakataññāṇassa tikkhavisadabhāvena veditabbo , tenāha ‘‘ na saddhāmattakenevā ’’ tiādi .
Yassa hi kammassakatā paccakkhato viya upaṭṭhāti , so evaṃ vutto .
Yaṃ dānaṃ detīti yaṃ deyyadhammaṃ parassa deti .
Tassa pati hutvāti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā deti anadhibhavanīyattā .
‘‘ Na dāso , na sahāyo ’’ ti vatvā tadubhayaṃ anvayato , byatirekato ca dassetuṃ ‘‘ yo hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Dāso hutvā deti taṇhāya dānassa dāsabyataṃ upagatattā .
Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvānissajjanato .
Sāmī hutvā deti tattha taṇhādāsabyato attānaṃM1.326 mocetvā abhibhuyya pavattanato .
Sāmiparibhogasadisā hetassāyaṃ pavattatīti .
SamitapāpāP1.426 samaṇā , bāhitapāpā brāhmaṇā ukkaṭṭhaniddesena , pabbajjāmattasamaṇā jātimattabrāhmaṇā pana kapaṇādiggahaṇenevettha gahitāti adhippāyo .
Duggatāti dukkarajīvikaṃ upagatā kasiravuttikā , tenāha ‘‘ daliddamanussā ’’ ti .
Addhikāti addhānamaggagāmino .
Vaṇibbakāti dāyakānaṃ guṇakittanavasena , kammaphalakittanamukhena ca yācanakā seyyathāpi naggacariyādayo , tenāha ‘‘ iṭṭhaṃ dinnan ’’ tiādi .
‘‘ Pasatamattan ’’ ti vīhitaṇḍulādivasena vuttaṃ ,‘‘ sarāvamattan ’’ ti yāgubhattādivasena .
Opānaṃ vuccati ogāhetvā pātabbato naditaḷākādīnaṃ sabbasādhāraṇatitthaṃ opānaṃ viya bhūtoti opānabhūto , tenāha ‘‘ udapānabhūto ’’ tiādi .
Sutameva sutajātan ti jāta -saddassa anatthantaravācakatamāha yathā ‘‘ kosajātan ’’ ti .
Atītādiatthacintanasamatthatā nāmassa rañño anumānavasena , itikattabbatāvasena ca veditabbāV1.289 , na buddhānaṃ viya tattha paccakkhadassitāyāti dassetuṃ ‘‘ atīte ’’ tiādi vuttaṃ .
Aḍḍhatādayo tāva yaññassa parikkhārā hontu tehi vinā tassa asijjhanato , sujātatā surūpatā pana kathanti āha ‘‘ etehi kirā ’’ tiādi .
Ettha ca keci ‘‘ yathā aḍḍhatādayo yaññassa ekaṃsato aṅgāni , na evamabhijātatā , abhirūpatā cāti dassetuṃ kira saddaggahaṇan ’’ ti vadanti ‘‘ ayaṃ dujjāto ’’ tiādi vacanassa anekantikataṃ maññamānā , tayidaṃ asāraṃ , sabbasādhāraṇavasena hesa yaññārambho tattha siyā kesañci tathāparivitakkoti tassāpi avakāsābhāvādassanatthaṃ tathā vuttattā .
Kira -saddo pana tadā brāhmaṇena cintitākārasūcanattho daṭṭhabbo .
Evamādīnīti ādi -saddena ‘‘ ayaṃ virūpo daliddoP1.427 appesakkho assaddho appassuto anatthaññū na medhāvī ’’ ti etesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .

Catuparikkhārādivaṇṇanā

341.‘‘ Sujaṃ paggaṇhantānan ’’ ti purohitassa sayameva kaṭacchuggahaṇajotanena evaṃ sahatthā , sakkaccañca dāne yuttatā icchitabbāti dassetiM1.327 .
Evaṃ dujjātassāti etthāpi heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo .
342. Tiṇṇaṃ ṭhānānan ti dānassa ādimajjhapariyosānabhūtāsu tīsu bhūmīsu , avatthāsūti attho .
Calantīti kampanti purimākārena na tiṭṭhanti .
Karaṇattheti tatiyāvibhattiatthe .
Kattari hetaṃ sāmivacanaṃ karaṇīyasaddāpekkhāya .
‘‘ Paccānutāpo na kattabbo ’’ ti vatvā tassa akaraṇūpāyaṃ dassetuṃ ‘‘ pubbacetanā pana acalā patiṭṭhapetabbā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha acalāti daḷhā kenaci asaṃhīrā .
Patiṭṭhapetabbāti supatiṭṭhitā kātabbā .
Evaṃ karaṇena hi yathā taṃ dānaṃ sampati yathādhippāyaṃ nippajjati , evaṃ āyatimpi vipulaphalatāyāti āha ‘‘ evañhi dānaṃ mahapphalaṃ hotīti dassetī ’’ ti , vippaṭisārena anupakkiliṭṭhabhāvato .
Muñcacetanāti pariccāgacetanā .
Tassā niccalabhāvo nāma muttacāgatā pubbābhisaṅkhāravasena uḷārabhāvo , samanussaraṇacetanāya pana niccalabhāvo ‘‘ aho mayā dānaṃ dinnaṃ sādhu suṭṭhū ’’ ti tassa sakkaccaṃ paccavekkhaṇāvasena veditabbo .
Tathā akarontassāti muñcacetanaṃ , tattha paccāsamanussaraṇacetanañca vuttanayena niccalaṃ akarontassa vippaṭisāraṃ uppādentassa .
Khettavisese pariccāgassa katattā laddhesupi uḷāresuP1.428 bhogesu cittaṃ nāpi namati .
Yathā kathanti āha ‘‘ mahāroruvaṃ upapannassa seṭṭhigahapatino viyā ’’ ti .
SoV1.290 kira tagarasikhiṃ paccekabuddhaṃ attano gehadvāre piṇḍāya ṭhitaṃ disvā ‘‘ imassa samaṇassa piṇḍapātaṃ dehī ’’ ti bhariyaṃ āṇāpetvā rājupaṭṭhānatthaṃ pakkāmi .
Seṭṭhibhariyā sappaññajātikā , sā cintesi ‘‘ mayā ettakena kālena ‘ imassa dethā ’ ti vacanamattaṃ pissa na sutapubbaṃ , ayañca maññe ahosi paccekasambuddho , yathā tathā adatvā paṇītaṃ piṇḍapātaṃ dassāmī ’’ ti upagantvā paccekasambuddhaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pattaṃ ādāya antonivesane paññattāsane nisīdāpetvā parisuddhehi sālitaṇḍulehi bhattaṃ sampādetvā tadanurūpaṃ khādanīyaṃ , byañjanaṃ , sūpeyyañca abhisaṅkharitvā bahi gandhehi alaṅkaritvā paccekasambuddhassa hatthesu patiṭṭhapetvā vandi .
Paccekabuddho ‘‘ aññesampi paccekabuddhānaṃ saṅgahaṃM1.328 karissāmī ’’ ti aparibhuñjitvāva anumodanaṃ katvā pakkāmi .
Sopi kho seṭṭhi rājupaṭṭhānaṃ katvā āgacchanto paccekabuddhaṃ disvā ahaṃ ‘‘ tumhākaṃ piṇḍapātaṃ dethā ’’ ti vatvā pakkanto , api vo laddho piṇḍapātoti .
Āma seṭṭhi laddhoti .
‘‘ Passāmā ’’ ti gīvaṃ ukkhipitvā olokesi .
Athassa piṇḍapātagandho uṭṭhahitvā nāsapuṭaṃ pūresi .
So ‘‘ mahā vata me dhanabyayo jāto ’’ ti cittaṃ sandhāretuṃ asakkonto pacchā vippaṭisārī ahosi .
Vippaṭisārassa pana uppannākāro ‘‘ varametan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .1.131) pāḷiyaṃ āgatoyeva .
Bhātu panāyaṃ ekaṃ puttakaṃP1.429 sāpateyyakāraṇā jīvitā voropesi , tena mahāroruvaṃ upapanno .
Piṇḍapātadānena panesa sattakkhattuṃ suggatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno , sattakkhattumeva ca seṭṭhikule nibbatto , na cāssa uḷāresu bhogesu cittaṃ nami , tena vuttaṃ ‘‘ nāpi uḷāresu bhogesu cittaṃ namatī ’’ ti .
343. Ākaroti attano anurūpatāya samariyādaṃ saparicchedaṃ phalaṃ nibbattetīti ākāro , kāraṇanti āha ‘‘ dasahi ākārehīti dasahi kāraṇehī ’’ ti .
Paṭiggāhakato vāti balavataro hutvā uppajjamāno paṭiggāhakatova uppajjati , itaro pana deyyadhammato , parivārajanatopi uppajjeyyeva .
Uppajjituṃ yuttan ti uppajjanārahaṃ .
Tesaṃyeva pāṇātipātīnaṃ .
Yajanaṃ nāmettha dānaṃ adhippetaṃ , na aggijuhananti āha ‘‘ yajataṃ bhavan ti detu bhavan ’’ ti .
Vissajjatūti muttacāgavasena vissajjatu .
Abbhantaran ti ajjhattaṃ , sakasantāneti attho .
344. Heṭṭhā soḷasa parikkhārā vuttā yaññassa te vatthuṃ katvā , idha pana sandassanādivasena anumodanāya āraddhattā vuttaṃ ‘‘ soḷasahi ākārehī ’’ ti .
Dassetvā attano desanānubhāvena paccakkhato viya phalaṃ dassetvā , anekavāraṃ pana kathanato ca āmeḍitavacanaṃ .
Tamatthan ti yathāvuttaṃ dānaphalavasena kammaphalasambandhaṃ .
Samādapetvāti sutamattameva akatvāV1.291 yathā rājā tamatthaṃ sammadeva ādiyatiP1.430 citte karonto suggahitaṃ katvā gaṇhāti , tathā sakkaccaṃ ādāpetvā .
Āmeḍitakāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva .
‘‘ Vippaṭisāravinodanenā ’’ tiM1.329 idaṃ nidassanamattaṃ lobhadosamohaissāmacchariyamānādayopi hi dānacittassa upakkilesā , tesaṃ vinodanenapi taṃ samuttejitaṃ nāma hoti tikkhavisadabhāvappattito .
Āsannatarabhāvato vā vippaṭisārassa tabbinodanameva gahitaṃ , pavattitepi hi dāne tassa sambhavato .
Yāthāvato vijjamānehi guṇehi tuṭṭhapahaṭṭhabhāvāpādanaṃ sampahaṃsananti āha ‘‘ sundaraṃ te … pe … thutiṃ katvā kathesī ’’ ti .
Dhammatoti saccato .
Saccañhi dhammato anapetattā dhammaṃ , upasamacariyābhāvato samaṃ , yuttabhāvena kāraṇanti ca vuccatīti .
345. Tasmiṃ yaññe rukkhatiṇacchedopi nāma nāhosi , kuto pāṇavadhoti pāṇavadhābhāvasseva daḷhīkaraṇatthaṃ sabbaso viparītagāhāvidūsitañcassa dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ neva gāvo haññiṃsū ’’ ti ādiṃ vatvāpi ‘‘ na rukkhā chijjiṃsū ’’ tiādi vuttaṃ , tenāha ‘‘ kiṃ pana gāvo ’’ tiādi .
Barihisatthāyāti paricchedanatthāya .
Vanamālāsaṅkhepenāti vanapupphehi ganthitamālāniyāmena .
Bhūmiyaṃ vā pattharantīti vedibhūmiṃ parikkhipantā tattha pantharanti .
Antogehadāsādayoti antojātadhanakkītakaramarānītasayaṃdāsā .
Pubbamevāti bhatikaraṇato pageva .
Gahetvā karontīti divase divase gahetvā karonti .
TajjitātiP1.431 gajjitā .
Piyasamudācārenevāti iṭṭhavacaneneva .
Phāṇitena cevāti ettha ca -saddo avuttasamuccayattho , tena paṇītapaṇītānaṃ nānappakārānaṃ khādanīyabhojanīyādīnañceva vatthamālāgandhavilepanayānaseyyādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo , tenāha ‘‘ paṇītehi sappitelādisammissehevā ’’ tiādi .
346. Saṃ nāma dhanaṃ , tassa patīti sapati , dhanavā .
Diṭṭhadhammikasamparāyikahitāvahattā tassa hitanti sāpateyyaṃ , tadeva dhanaṃ .
Tenāha ‘‘ pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāyāti bahuṃ dhanaṃ gahetvā ’’ ti .
Gāmabhāgenāti saṅkittanavasena gāme vā gahetabbabhāgena .
347.‘‘ Yāguṃ pivitvā ’’ ti yāgusīsena pātarāsabhojanamāha .
Puratthimena yaññavāṭassāti rañño dānasālāya nātidūre puratthimadisābhāgetiM1.330 attho , yato tattha pātarāsaṃ bhuñjitvā akilantarūpāyeva sāyanhe sālaṃ pāpuṇanti ‘‘ dakkhiṇena yaññavāṭassā ’’ ti ādīsupi eseva nayo .
348. ParihārenātiV1.292 bhagavantaṃ garuṃ katvā agāravaparihārena .

Niccadānaanukulayaññavaṇṇanā

349. Uṭṭhāya samuṭṭhāyāti dāne uṭṭhānavīriyaṃ sakkaccaṃ katvā .
Appasambhārataroti ativiya parittasambhāro .
Samārabhīyati yañño etehīti samārambhā , sambhārasambharaṇavasena pavattasattapīḷā .
Appaṭṭhataroti pana ativiya appakiccoti attho .
Vipākasaññitaṃ atisayena mahantaṃ sadisaphalaṃ etassātiP1.432 mahapphalataro .
Udayasaññitaṃ atisayena mahantaṃ nissandādiphalaṃ etassāti mahānisaṃsataro .
Dhuvadānānīti dhuvāni thirāni acchinnāni katvā dātabbadānāni .
Anukulayaññānīti anukulaṃ kulānukkamaṃ upādāya dātabbadānāni , tenāha ‘‘ amhākan ’’ tiādi .
Nibaddhadānānīti nibandhetvā niyametvā paveṇīvasena pavattitadānāni .
Hatthidantena pavattitā dantamayasalākā , yattha dāyakānaṃ nāmaṃ aṅkanti .
Raññoti setavāhanarañño .
Ādīnīti ādi -saddena ‘‘ seno viya maṃsapesiṃ kasmā okkhanditvā gaṇhāsī ’’ ti evamādīnaṃ saṅgaho .
Pubbacetanāmuñcacetanāaparacetanāsampattiyā dāyakassa vasena tīṇi aṅgāni , vītarāgatāvītadosatāvītamohatāpaṭipattiyā dakkhiṇeyyassa vasena tīṇīti evaṃ chaḷaṅgasamannāgatāya dakkhiṇāya .
Aparāparaṃ uppajjanakacetanāvasena mahānadī viya , mahogho viya ca ito cito ca abhisanditvā okkhanditvā pavattiyā puññameva puññābhisando .
350. Kiccapariyosānaṃ natthi divase divase dāyakassa byāpārāpajjanato , tenāha ‘‘ ekenā ’’ tiādi .
Kiccapariyosānaṃ atthi yathāraddhassa āvāsassa katipayenāpi kālena parisamāpetabbato , tenāhaM1.331 ‘‘ paṇṇasālan ’’ tiādi .
Suttantapariyāyenāti suttantapāḷinayena .( Ma . ni .1.12,13; a . ni .2.58) nava ānisaṃsāti sītapaṭighātādayo paṭisallānārāmapariyosānā nava udayā .
Appamattatāya cete vuttā .
Yasmā āvāsaṃ dentena nāma sabbampi paccayajātaṃ dinnameva hoti .
Dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñciP1.433 aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā patissaye muhuttaṃ nipajjitvā vuṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hotiV1.293 .
Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati , patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nipannassa visabhāgasantati vūpasammati , sabhāgasantati patiṭṭhāti , vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti .
Bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭako vijjhati , khāṇu paharati , sarīsapādiparissayā ceva corabhayañca uppajjati , patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nipannassa sabbe te parissayā na honti , sajjhāyantassa dhammapītisukhaṃ , kammaṭṭhānaṃ manasi karontassa upasamasukhañca uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato .
Bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti , akkhīni phandanti , senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti , muhuttaṃ nisinnassa pana akkhīnaṃ pasādo āharitvā pakkhitto viya hoti , dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti .
Etasmiñca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ āvāsaṃ dentena nāma sabbampi paccayajātaṃ dinnameva hotī ’’ ti , tasmā ete yathāvuttā sabbepi ānisaṃsā veditabbā .
Tena vuttaṃ ‘‘ appamattatāya cete vuttā ’’ ti .
Sītan ti ajjhattaṃ dhātukkhobhavasena vā bahiddhā utuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ .
Uṇhan ti aggisantāpaṃ , tassa vanaḍāhādīsu ( vanadāhādīsu vā sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.295) sambhavo veditabbo .
Paṭihantīti paṭibāhati , yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ bādhanaṃ na hoti , evaṃ karoti .
SītuṇhabbhāhateP1.434 hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti .
Vāḷamigānīti sīhabyagghādicaṇḍamige .
Guttasenāsanañhi āraññakampi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na hontīti .
Sarīsapeti ye keci sarante gacchante dīghajātike sappādike .
Makaseti nidassanamattametaṃ , ḍaṃsādīnampi etesvevaM1.332 ( etaneva sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.295) saṅgaho daṭṭhabbo .
Sisireti sisirakālavasena , sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse .
Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā .
Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ummūlabhañjanādivasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca .
Paṭihaññatīti paṭibāhīyati .
Leṇatthan ti nānārammaṇato cittaṃ nivattetvā paṭisallānārāmatthaṃ .
Sukhatthan ti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ .
Jhāyitun ti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanibandhitvā upanijjhāyituṃ .
Vipassitun ti aniccādito saṅkhāre sammasituṃ .
VihāretiV1.294 patissaye .
Kārayeti kārāpeyya .
Rammeti manorame nivāsasukhe .
Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya , te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti , evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammakammaphalānaṃ , ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā .
Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakāritaṃ dassetuṃP1.435 ‘‘ te tassā ’’ ti gāthamāha .
Tattha teti bahussutā .
Tassāti upāsakassa .
Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanūdanaṃ saddhammaṃ desenti .
Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so upāsako yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāti ekādasaggivūpasamena sīti bhavati .
Sītapaṭighātādayo vipassanāvasānā terasa , annādilābho , dhammassavanaṃ , dhammāvabodho , parinibbānanti evaṃ sattarasa .
351. Attano santakāti attaniyā .
Duppariccajanaṃ lobhaṃ niggaṇhituṃ asakkontassa .
Saṅghassa vā gaṇassa vā santiketi yojanā .
TatthātiM1.333 yathāgahite saraṇe .
Natthi punappunaṃ kattabbatā viññūjātikassāti adhippāyo .
‘‘ Jīvitapariccāgamayaṃ puññan ’’ ti ‘‘ sace tvaṃ na yathāgahitaṃ saraṇaṃ bhindissati , evāhaṃ taṃ māremī ’’ ti yadipi koci tiṇhena satthena jīvitā voropeyya , tathāpi ‘‘ nevāhaṃ buddhaṃ na buddhoti , dhammaṃ na dhammoti , saṅghaṃ na saṅghoti vadāmī ’’ ti daḷhataraṃ katvā gahitasaraṇassa vasena vuttaṃ .
352. Saraṇaṃ upagatena kāyavācācittehi sakkaccaṃ vatthuttayapūjā kātabbā , tattha ca saṃkileso parihanitabbo , sikkhāpadāni pana samādānamattaṃ , sampattavatthuto viramaṇamattañcāti saraṇagamanato sīlassa appaṭṭhataratā , appasamārambhataratā ca veditabbā .
Sabbesaṃ sattānaṃ jīvitadānādinā daṇḍanidhānato , sakalalokiyalokuttaraguṇādhiṭṭhānato cassa mahapphalamahānisaṃsataratā daṭṭhabbā .
VakkhamānanayenaP1.436 ca verahetutāya veraṃ vuccati pāṇātipātādipāpadhammo , taṃ maṇati ‘‘ mayi idha ṭhitāya kathaṃ āgacchasī ’’ ti tajjentī viya nīharatīti veramaṇī , tato vā pāpadhammatoV1.295 viramati etāyāti ‘‘ viramaṇī ’’ ti vattabbe niruttinayena ikārassa ekāraṃ katvā ‘‘ veramaṇī ’’ ti vuttā .
Asamādinnasīlassa sampattato yathāupaṭṭhitavītikkamitabbavatthuto virati sampattavirati .
Samādānavasena uppannā virati samādānavirati .
Setu vuccati ariyamaggo , tappariyāpannā hutvā pāpadhammānaṃ samucchedavasena ghātanavirati setughātavirati .
Idāni tisso viratiyo sarūpato dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pariharatīti avītikkamavasena parivajjeti .
Na hanāmīti ettha iti -saddo ādiattho , tena ‘‘ adinnaṃ nādiyāmī ’’ ti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho , vā -saddena vā , tenāha ‘‘ sikkhāpadāni gaṇhantassā ’’ ti .
Maggasampayuttāti sammādiṭṭhiyādimaggasampayuttā .
Idāni tāsaṃ viratīnaṃ ārammaṇato vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Purimā dveti sampattasamādānaviratiyo .
Pacchimāti setughātavirati .
Sabbānipi bhinnāni honti ekajjhaṃ samādinnattā .
Tadeva bhijjati visuṃ visuṃ samādinnattāM1.334 .
Gahaṭṭhavasena cetaṃ vuttaṃ .
Bhedo nāma natthi paṭipakkhasamucchindanena akuppasabhāvattā , tenāha ‘‘ bhavantarepī ’’ ti .
Yonisiddhan ti manussatiracchānānaṃ uddhaṃ tiriyameva dīghatā viya jātisiddhanti attho .
Bodhisatte kucchigate bodhisattamātusīlaṃ viya dhammatāya sabhāveneva siddhaṃ dhammatāsiddhaṃ , maggadhammatāya vā ariyamaggānubhāvena siddhaṃ dhammatāsiddhaṃ .
DiṭṭhiujukaraṇaṃP1.437 nāma bhāriyaṃ dukkhaṃ , tasmā saraṇagamanaṃ sikkhāpadasamādānato mahaṭṭhatarameva , na appaṭṭhataranti adhippāyo .
Yathā tathā vā gaṇhantassāpīti ādaragāravaṃ akatvā samādiyantassāpi .
Sādhukaṃ gaṇhantassāpīti sakkaccaṃ sīlāni samādiyantassāpi , na diguṇaṃ , tiguṇaṃ vā ussāho karaṇīyo .
Abhayadānatāya sīlassa dānabhāvo , anavasesaṃ vā sattanikāyaṃ dayati tena rakkhatīti dānaṃ , sīlaṃ .
‘‘ Aggānī ’’ ti ñātattā aggaññāni .
Cirarattatāya ñātattā rattaññāni .
‘‘ Ariyānaṃ sādhūnaṃ vaṃsānī ’’ ti ñātattā vaṃsaññāni .
‘‘ Porāṇānī ’’ tiādīsu purimānaṃ etāni porāṇāni .
Sabbaso kenacipi pakārena sādhūhi na kiṇṇāni na khittāni na chaḍḍitānīti asaṅkiṇṇāni .
Ayañca nayo nesaṃ yathā atīte , evaṃ etarahi , anāgate cāti āha ‘‘ asaṅkiṇṇapubbāni na saṅkiyanti na saṅkiyissantī ’’ ti .
Tato eva appapikuṭṭhāni na paṭikkhittāni .
Na hi kadācipi viññū samaṇabrāhmaṇā hiṃsādipāpadhammaṃ anujānanti .
Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ detīti sabbesu bhūtesu nihitadaṇḍattā sakalassapi sattanikāyassa bhayābhāvaṃ deti .
Na hi ariyasāvakato kassaci bhayaṃ hoti .
Averan ti verābhāvaṃ .
Abyāpajjhan ti niddukkhataṃ .
NanuV1.296 ca pañcasīlaṃ sabbakālikaṃ , na ca ekantato vimuttāyatanaṃ , saraṇagamanaṃ pana buddhuppādahetukaṃ , ekantavimuttāyatanañca , tattha kathaṃ saraṇāgamanato pañcasīlassa mahapphalatāti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Jeṭṭhakan ti uttamaṃ .
‘‘ Saraṇagamaneyeva patiṭṭhāyā ’’ tiP1.438 iminā tassa sīlassa saraṇagamanena abhisaṅkhatatamāha .
353. Īdisamevāti evaṃ saṃkilesaṃ paṭipakkhameva hutvā .
Heṭṭhā vuttehi guṇehīti ettha heṭṭhā vuttaguṇā nāma saraṇagamanaṃ , sīlasampadā , indriyesu guttadvāratāti evaṃ ādayo .
Paṭhamajjhānaṃ nibbattento na kilamatītiM1.335 yojanā .
Tānīti paṭhamajjhānādīni .
‘‘ Paṭhamajjhānan ’’ ti ukkaṭṭhaniddeso ayanti āha ‘‘ ekaṃ kappan ’’ ti , ekaṃ mahākappanti attho .
Hīnaṃ pana paṭhamajjhānaṃ , majjhimañca asaṅkhyeyyakappassa tatiyaṃ bhāgaṃ , upaḍḍhakappañca āyuṃ deti .
‘‘ Dutiyaṃ aṭṭhakappe ’’ ti ādīsupi iminā nayena attho veditabbo , mahākappavaseneva ca gahetabbaṃ .
Yasmā vā paṇītāniyevettha jhānāni adhippetāni mahapphalatarabhāvadassanaparattā desanāya , tasmā ‘‘ paṭhamajjhānaṃ ekaṃ kappan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tadevāti catutthajjhānameva .
Yadi evaṃ kathaṃ āruppatāti āha ‘‘ ākāsānañcāyatanādī ’’ tiādi .
Sammadeva niccasaññādipaṭipakkhavidhamanavasena pavattamānā pubbabhāgiye eva bodhipakkhiyadhamme sammānentī vipassanā vipassakassa anappakaṃ pītisomanassaṃ samāvahatīti āha ‘‘ vipassanā … pe … abhāvā ’’ ti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Yato yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ;
Labhatī pītipāmojjaṃ , amataṃ taṃ vijānatan ’’ ti .( dha . pa .374);
Yasmā ayaṃ desanā iminā anukkamena imāni ñāṇāni nibbattentassaP1.439 vasena pavattitā , tasmā ‘‘ vipassanāñāṇe patiṭṭhāya nibbattento ’’ ti heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ uparimassa uparimassa patiṭṭhābhūtaṃ katvā vuttaṃ .
Samānarūpanimmānaṃ nāma manomayiddhiyā aññehi asādhāraṇakiccanti āha ‘‘ attano … pe … mahapphalā ’’ ti .
Vikubbanadassanasamatthatāyāti hatthiassādivividharūpakaraṇaṃ vikubbanaṃ , tassa dassanasamatthabhāvena .
Icchiticchitaṭṭhānaṃ nāma purimajātīsu icchiticchito khandhappadeso .
Samāpentoti pariyosāpento .

Kūṭadantaupāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā

354-8.
SabbeV1.297 te pāṇayoti ‘‘ satta ca usabhasatānī ’’ tiādinā vutte sabbe pāṇino .
Ākulabhāvoti bhagavato santike dhammassa sutattā pāṇīsu anuddayaṃ upaṭṭhapetvā ṭhitassa ‘‘ kathañhi nāma mayā tāva bahū pāṇino māraṇatthāya bandhāpitā ’’ ti citte paribyākulabhāvoM1.336 udapādi .
Sutvāti ‘‘ bandhanato mocitā ’’ ti sutvā .
Kāmacchandavigamena kallacittatā arogacittatā , byāpādavigamena mettāvasena muducittatā akathinacittatā , uddhaccakukkuccappahānena vikkhepavigamanato vinīvaraṇacittatā tehi na pihitacittatā , thinamiddhavigamena udaggacittatā saṃpaggaṇhanavasena alīnacittatā , vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyā adhimuttatāya pasannacittatā ca hotīti āha ‘‘ kallacittantiādi anupubbikathānubhāvena vikkhambhitanīvaraṇataṃ sandhāya vuttan ’’ ti .
Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Kūṭadantasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .