13. Tevijjasuttavaṇṇanā
518. Uttarenāti
V1.354M1.399P1.518 ettha ena -saddo disāvācīsaddato pañcamīantato adūrattho icchito , tasmā uttarena-saddena adūratthajotanaṃ dassento ‘‘ adūre uttarapasse ’’ ti āha .Akkharacintakā pana ena-saddayoge avadhivācini pade upayogavacanaṃ icchanti .
Attho pana sāmivaseneva icchitoti idha sāmivacanavaseneva vuttaṃ .
519. Kulacārittādīti ādi -saddena mantajjhenābhirūpatādisampattiṃ saṅgaṇhāti .
Mantasajjhāyakaraṇatthan ti āthabbaṇamantānaṃ sajjhāyakaraṇatthaṃ , tenāha ‘‘ aññesaṃ bahūnaṃ pavesanaṃ nivāretvā ’’ ti .
Maggāmaggakathāvaṇṇanā
520.‘‘ Jaṅghacāran ’’ ti caṅkamato ito cito ca caraṇamāha .
So hi jaṅghāsu kilamathavinodanattho cāroti tathā vutto .
Tenāha ‘‘ anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānan ’’ ti .
Tenāti ubhosupi anucaṅkamanānuvicāraṇānaṃ labbhanato .
Sahāyā hi te aññamañña sabhāgavuttikā .
‘‘ Maggo ’’ ti icchitaṭṭhānaṃ ujukaṃ maggati upagacchati etenāti maggo , ujumaggo .
Tadañño amaggo , tasmiṃ magge ca amagge ca .
Paṭipadan ti brahmalokagāmimaggassa pubbabhāgapaṭipadaṃ .
Niyyātīti niyyānīyo , so eva ‘‘ niyyāniko ’’ ti vuttoti āha ‘‘ niyyāyanto ’’ ti .
Yasmā niyyātapuggalavasenassa niyyānikabhāvo
P1.519 , tasmā ‘‘ niyyāyanto ’’ ti puggalassa yoniso paṭipajjanavasena niyyāyanto maggo ‘‘ niyyātī ’’ ti vutto .Karotīti attano santāne uppādeti .
Uppādentoyeva hi tattha paṭipajjati nāma .
Saha byeti vattatīti sahabyo , sahavattanako
V1.355 .Tassa bhāvo sahabyatāti āha ‘‘ sahabhāvāyā ’’ tiādi .
Sahabhāvoti ca salokatā , samīpatā vā veditabbā , tenāha ‘‘ ekaṭṭhāne pātubhāvāyā ’’ ti .
Sakameva ācariyavādan ti attano ācariyena pokkharasātinā kathitameva ācariyavādaṃ .
Thometvā paggaṇhitvā ‘‘ ayameva ujumaggo ayamañjasāyano ’’ ti pasaṃsitvā ukkaṃsitvā .
Bhāradvājopi
M1.400 sakamevāti bhāradvājopi māṇavo attano ācariyena tārukkhena kathitameva ācariyavādaṃ thometvā paggaṇhitvā vicaratīti yojanā .Tena vuttan ti tena yathā tathā vā abhiniviṭṭhabhāvena vuttaṃ pāḷiyaṃ .
521-2.
Aniyyānikā vāti appāṭihāriyāva aññamaññassa vāde dosaṃ dassetvā aviparītatthadassanatthaṃ uttararahitā eva .
Aññamaññassa vādassa ādito viruddhaggahaṇaṃ viggaho , sveva vivadanavasena aparāparaṃ uppanno vivādoti āha ‘‘ pubbuppattiko viggaho aparabhāge vivādo ’’ ti .
Duvidhopi eso viggaho , vivādoti dvidhā vuttopi virodho .
Nānāācariyānaṃ vādatoti nānārucikānaṃ ācariyānaṃ vādabhāvato .
Nānāvādo nānāvidho vādoti katvā .
523. Ekassāpīti tumhesu dvīsu ekassāpi .
Ekasmin ti sakavādaparavādesu ekasmimpi .
Saṃsayo natthīti ‘‘ maggo nu kho , na maggo nu kho ’’ ti saṃsayo vicikicchā natthi .
Añjasāyanabhāve pana saṃsayo .
Tenāha ‘‘ esa
P1.520 kirā ’’ tiādi .Bhagavā pana yadi sabbattha maggasaññino , evaṃ sati ‘‘ kismiṃ vo viggaho ’’ ti pucchati .
524.‘‘ Icchitaṭṭhānaṃ ujukaṃ maggati upagacchati etenāti maggo , ujumaggo .
Tadañño amaggo ’’ ti vutto vāyamattho .
Sabbe teti sabbepi te nānāācariyehi vuttamaggā .
Ye pāḷiyaṃ ‘‘ addhariyā brāhmaṇā ’’ tiādinā vuttā .
Addharo nāma yaññaviseso , tadupayogibhāvato ‘‘ addhariyā ’’ tveva vuccanti yajūni , tāni sajjhāyantīti addhariyā , yajubbedino .
Ye ca tittiriisinā kate mante sajjhāyanti , te tittiriyā , yajubbedino eva .
Yajubbedasākhā hesā , yadidaṃ tittiraṃ .
Chando vuccati visesato sāmavedo , taṃ sarena kāyantīti chandokā , sāmavedino .
‘‘ Chandogā ’’ tipi paṭhanti , so evattho .
Bahavo irayo etthāti bavhāri , irubbedo .
Taṃ adhīyantīti bavhārijjhā .
‘‘ Bahūnī ’’ ti
M1.401V1.356 etthāyaṃ upamāsaṃsandanā – yathā te nānāmaggā ekaṃsato tassa gāmassa vā nigamassa vā pavesāya honti , evaṃ brāhmaṇehi paññāpiyamānāpi nānāmaggā brahmalokūpagamanāya brahmunā sahabyatāya ekaṃseneva hontīti . 527-529.
Va-kāro āgamasandhimattan ti anatthako va-kāro , tena vaṇṇāgamena padantarasandhimattaṃ katanti attho .
Andhapaveṇīti andhapanti .
‘‘ Paññāsasaṭṭhi andhā ’’ ti idaṃ tassā andhapaveṇiyā mahato gacchagumbassa anuparigamanayogyatādassanaṃ .
Evañhi te ‘‘ suciraṃ velaṃ maggaṃ gacchāmā ’’ ti evaṃ saññino honti .
Nāmakaṃyevāti
P1.521 atthābhāvato nāmamattaṃyeva , taṃ pana bhāsitaṃ tehi sārasaññitampi nāmamattatāya asārabhāvato nihīnamevāti āha ‘‘ lāmakaṃyevā ’’ ti . 530. Yatoti bhummatthe nissakkavacanaṃ , sāmaññajotanā ca visese avatiṭṭhatīti āha ‘‘ yasmiṃ kāle ’’ ti .
Āyācantīti patthenti .
Uggamanaṃ lokassa bahukārabhāvato tathā thomanāti .
Ayaṃ kira brāhmaṇānaṃ laddhi ‘‘ brāhmaṇānaṃ āyācanāya candimasūriyā gantvā loke obhāsaṃ karontī ’’ ti .
532. Idha pana kiṃ vattabban ti imasmiṃ pana appaccakkhabhūtassa brahmuno sahabyatāya maggadesane tevijjānaṃ kiṃ vattabbaṃ atthi , ye paccakkhabhūtānampi candimasūriyānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetuṃ na sakkontīti adhippāyo .
‘‘ Yatthā ’’ ti ‘‘ idha panā ’’ ti vuttamevatthaṃ paccāmasati .
Aciravatīnadīupamākathāvaṇṇanā
542. Samabharitāti sampuṇṇā .
Tato eva kākapeyyā .
Pārāti paratīraṃ .
Apāran ti orimatīraṃ .
Ehīti āgaccha .
544. Pañcasīla … pe … veditabbā yamaniyamādibrāhmaṇadhammānaṃ tadantogadhabhāvato .
Tabbiparītāti pañcasīlādiviparītā pañca verādayo .
‘‘ Punapī ’’ ti vatvā ‘‘ aparampī ’’ ti vacanaṃ itarāyapi nadi upamāya saṅgaṇhanatthaṃ .
546. Kāmayitabbaṭṭhenāti
V1.357 kāmanīyabhāvena .Bandhanaṭṭhenāti teneva kāmetabbabhāvena sattānaṃ cittassa ābandhanabhāvena .
Kāmañcāyaṃ guṇa -saddo
M1.402 atthantaresupi diṭṭhappayogo , tesaṃ panettha asambhavato pārisesañāyena bandhanaṭṭheyeva yuttoti dassetuṃ ‘‘ anujānāmī ’’ tiādinā atthuddhāro āraddho , esevāti bandhanaṭṭho eva .Na hi rūpādīnaṃ kāmetabbabhāve vuccamāne paṭalaṭṭho yujjati tathā kāmetabbatāya anadhippetattā .
Rāsaṭṭhaānisaṃsaṭṭhesupi eseva
P1.522 nayo tathāpi kāmetabbatāya anadhippetattā .Pārisesato pana bandhanaṭṭho gahito .
Yadaggena hi nesaṃ kāmetabbatā , tadaggena bandhanabhāvo cāti .
Koṭṭhāsaṭṭhopi tesu yujjateva cakkhuviññeyyādikoṭṭhāsabhāvena nesaṃ kāmetabbato .
Koṭṭhāse ca guṇa-saddo dissati ‘‘ diguṇaṃ vaḍḍhetabban ’’ tiādīsu , sampadāṭṭhopi –
‘‘ Asaṅkhyeyyāni nāmāni , saguṇena mahesino ;
Guṇena nāmamuddheyyaṃ , api nāmasahassato ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha .1313; udā . aṭṭha .53; paṭi . ma . aṭṭha .76);
Ādīsu sopi idha na yujjatīti anuddhaṭo .
Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena vijānitabbā , tena pana vijānanaṃ dassanamevāti āha ‘‘ passitabbā ’’ ti .
‘‘ Sotaviññāṇena sotabbā ’’ ti evamādi etenupāyenāti atidisati .
Gavesitampi ‘‘ iṭṭhan ’’ ti vuccati , taṃ idha nādhippetanti āha ‘‘ pariyiṭṭhā vā hontu mā vā ’’ ti .
Iṭṭhārammaṇabhūtāti sukhārammaṇabhūtā .
Kāmanīyāti kāmetabbā .
Iṭṭhabhāvena manaṃ appāyantīti manāpā .
Piyajātikāti piyasabhāvā .
Gedhenāti lobhena abhibhūtā hutvā pañcakāmaguṇe paribhuñjantīti yojanā .
Mucchākāran ti mohanākāraṃ .
Adhiosannāti adhiggayha ajjhosāya avasannā , tenāha ‘‘ ogāḷhā ’’ ti .
Pariniṭṭhānappattāti gilitvā pariniṭṭhāpanavasena pariniṭṭhānaṃ upagatā .
Ādīnavan ti kāmaparibhoge sampati , āyatiñca dosaṃ apassantā .
Ghāsacchādanādisambhoganimittasaṃkilesato nissaranti apagacchanti etenāti nissaraṇaṃ , yoniso paccavekkhitvā tesaṃ paribhogapaññā .
Tadabhāvato anissaraṇapaññāti imamatthaṃ dassento ‘‘ idametthā ’’ tiādimāha .
548-9.
Āvarantīti
M1.403V1.358P1.523 kusalappavattiṃ āditova nivārenti .Nivārentīti niravasesato vārayanti .
Onandhantīti ogāhantā viya chādenti .
Pariyonandhantīti sabbaso chādenti .
Āvaraṇādīnaṃ vasenāti āvaraṇādiatthānaṃ vasena .
Te hi āsevanabalavatāya purimapurimehi pacchimapacchimā daḷhataratamādibhāvappattā vuttā .
Saṃsandanakathāvaṇṇanā
550. Itthipariggahe sati purisassa pañcakāmaguṇapariggaho paripuṇṇo eva hotīti vuttaṃ ‘‘ sapariggahoti itthipariggahena sapariggaho ’’ ti .
‘‘ Itthipariggahena apariggaho ’’ ti ca idaṃ tevijjabrāhmaṇesu dissamānapariggahānaṃ duṭṭhullatamapariggahābhāvadassanaṃ .
Evaṃbhūtānaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ kā brahmunā saṃsandanā , brahmā pana sabbena sabbaṃ apariggahoti .
Veracittena avero , kuto etassa verappayogoti adhippāyo .
Cittagelaññasaṅkhātenāti cittuppādagelaññasaññitena , tenassa sabbarūpakāyagelaññabhāvo vutto hoti .
Byāpajjhenāti dukkhena .
Uddhaccakukkuccādīhīti ādi -saddena tadekaṭṭhā saṃkilesadhammā saṅgayhanti .
Appaṭipattihetubhūtāya vicikicchāya sati na kadāci cittaṃ purisassa vase vattati , pahīnāya pana siyā vasavattananti āha ‘‘ vicikicchāya abhāvato cittaṃ vase vattetī ’’ ti .
Cittagatikāti cittavasikā , tenāha cittassa vase vattantī ’’ ti .
Na tādisoti brāhmaṇā viya cittavasiko na hoti , atha kho vasībhūtajjhānābhiññatāya cittaṃ attano vase vattetīti vasavattī .
552. Brahmalokamaggeti brahmalokagāmimagge paṭipajjitabbe , paññapetabbe vā , taṃ paññapentāti adhippāyo .
Upagantvāti amaggameva ‘‘ maggo ’’ ti micchāpaṭipajjanena upagantvā , paṭijānitvā vā .
Paṅkaṃ otiṇṇā viyāti matthake ekaṅgulaṃ vā upaḍḍhaṅgulaṃ vā sukkhatāya ‘‘ samatalan ’’ ti saññāya anekaporisaṃ mahāpaṅkaṃ
P1.524 otiṇṇā viya .Anuppavisantīti apāyamaggaṃ brahmalokamaggasaññāya ogāhayanti .
Tato eva saṃsīditvā visādaṃ pāpuṇanti .
Evan ti ‘‘ samatalan ’’ tiādinā vuttanayena .
Saṃsīditvāti nimmujjitvā .
Sukkhataraṇaṃ maññe tarantīti sukkhanaditaraṇaṃ taranti maññe .
Tasmāti yasmā tevijjā amaggameva ‘‘ maggo ’’ ti upagantvā saṃsīdanti , tasmā .
Yathā
M1.404 teti yathā te ‘‘ samatalan ’’ ti saññāya paṅkaṃ otiṇṇā .Idheva cāti imasmiñca attabhāve .
Sukhaṃ vā sātaṃ vā na labhantīti jhānasukhaṃ vā vipassanāsātaṃ vā na labhanti , kuto maggasukhaṃ vā nibbānasātaṃ vāti adhippāyo .
Maggadīpakan ti maggadīpakābhimataṃ .
‘‘ Iriṇan ’’ ti araññāniyā idaṃ adhivacananti āha ‘‘ agāmakaṃ mahāraññan ’’ ti
V1.359 .Migaruruādīnampi anupabhogarukkhehi .
Parivattitumpi na sakkā honti mahākaṇṭakatāya .
Ñātīnaṃ byasanaṃ vināso ñātibyasanaṃ .
Evaṃ bhogasīlabyasanāni veditabbāni .
Rogo eva byasati vibādhatīti rogabyasanaṃ .
Evaṃ diṭṭhibyasana mpi daṭṭhabbaṃ .
554. Jātasaṃvaḍḍhoti jāto hutvā saṃvaḍḍhito .
Na sabbaso paccakkhā honti paricayābhāvato .
Ciranikkhantoti nikkhanto hutvā cirakālo .
Dandhāyitattan ti vissajjane mandattaṃ saṇikavutti , taṃ pana saṃsayavasena cirāyanaṃ nāma
P1.525 hotīti āha ‘‘ kaṅkhāvasena cirāyitattan ’’ ti .Vitthāyitattan ti sārajjitattaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana vitthāyitattaṃ nāma chambhitattanti adhippāyena ‘‘ thaddhabhāvaggahaṇan ’’ ti vuttaṃ .
555. U -iti upasaggayoge lumpa -saddo uddharaṇattho hotīti ‘‘ ullumpatū ’’ ti padassa uddharatūti atthamāha .
Upasaggavasena hi dhātu-saddā atthavisesavuttino honti yathā ‘‘ uddharatū ’’ ti .
Brahmalokamaggadesanāvaṇṇanā
556. Yassa atisayena balaṃ atthi , so ‘‘ balavā ’’ ti vuttoti āha ‘‘ balasampanno ’’ ti .
Saṅkhaṃ dhamayatīti saṅkhadhamako , taṃ dhamayitvā tato saddapavattako .
Appanāva vaṭṭati paṭipakkhato sammadeva cetaso vimuttibhāvato .
Pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ pamāṇakarānaṃ saṃkilesadhammānaṃ avikkhambhanato .
Tathā hi taṃ brahmavihārapubbabhāgabhūtaṃ pamāṇaṃ atikkamitvā odissakaanodissakadisāpharaṇavasena vaḍḍhetuṃ na sakkā .
Vuttavipariyāyato pana appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ , tenāha ‘‘ tañhī ’’ tiādi .
Tattha arūpāvacare odissakānodissakavasena pharaṇaṃ na labbhati , tathā disāpharaṇaṃ .
Keci
M1.405 pana taṃ āgamanavasena labbhatīti vadanti , tadayuttaṃ .Na hi brahmavihāranissando āruppaṃ , atha kho kasiṇanissando , tasmā yaṃ suvibhāvitaṃ vasībhāvaṃ pāpitaṃ āruppaṃ , taṃ ‘‘ appamāṇakatan ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Yaṃ vā sātisayaṃ brahmavihārabhāvanāya abhisaṅkhatena santānena nibbattitaṃ , yañca brahmavihārasamāpattito vuṭṭhāya samāpannaṃ arūpāvacarajjhānaṃ , taṃ iminā
V1.360 pariyāyena pharaṇappamāṇavasenaP1.526 appamāṇakatan ti vattuṃ vaṭṭatīti apare .Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
Rūpāvacarārūpāvacarakammeti rūpāvacarakamme , arūpāvacarakamme ca sati .
Na ohīyati na tiṭṭhatīti katūpacitampi kāmāvacarakammaṃ yathādhigate mahaggatajjhāne aparihīne taṃ abhibhavitvā paṭibāhitvā sayaṃ ohīyakaṃ hutvā paṭisandhiṃ dātuṃ samatthabhāve na tiṭṭhati .
Laggitun ti āvarituṃ nisedhetuṃ .
Ṭhātun ti paṭibalo hutvā ṭhātuṃ .
Pharitvāti paṭippharitvā .
Pariyādiyitvāti tassa sāmatthiyaṃ khepetvā .
Kammassa pariyādiyanaṃ nāma tassa vipākuppādanaṃ nisedhetvā attano vipākuppādananti āha ‘‘ tassa vipākaṃ paṭibāhitvā ’’ tiādi .
Evaṃ mettādivihārīti evaṃ vuttānaṃ mettādīnaṃ brahmavihārānaṃ vasena mettādivihārī .
559. Aggaññasutte … pe … alatthun ti aggaññasutte āgatanayena upasampadañceva arahattañca alatthuṃ paṭilabhiṃsu .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Tevijjasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .
Niṭṭhitā ca terasasuttapaṭimaṇḍitassa sīlakkhandhavaggassa atthavaṇṇanāya
Līnatthappakāsanāti .
Sīlakkhandhavaggaṭīkā niṭṭhitā .