Komārabhaccajīvakakathāvaṇṇanā
157. Na yathādhippāyaṃ vattatīti katvā vuttaṃ ‘‘ anattho vata me ’’ ti .
Jīvakassa tuṇhībhāvo mama adhippāyassa maddanasadiso , tasmā taṃ pucchitvā kathāpanena mama adhippāyo pūretabboti ayamettha rañño ajjhāsayoti dassento ‘‘ hatthimhi nu kho panā ’’ tiādimāha .
Kiṃ tuṇhīti kiṃ kāraṇā tuṇhī , kiṃ taṃ kāraṇaṃ , yena tuvaṃ tuṇhīti vuttaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ kena kāraṇena tuṇhī ’’ ti .
Kāmaṃ sabbāpi tathāgatassa paṭipatti anaññasādhāraṇā acchariyaabbhutarūpā ca , tathāpi gabbhokkanti-
P1.277 abhijātiabhinikkhamanaabhisambodhidhammacakkappavattana- yamakapāṭihāriyadevorohaṇāni sadevake loke ativiyaM1.215 supākaṭāni , na sakkā kenaci paṭibāhitunti tāniyevettha uddhaṭāni .Itthambhūtākhyānattheti itthaṃ evaṃ pakāro bhūto jātoti evaṃ kathanatthe .
Upayogavacanan ti .
‘‘ Abbhuggato ’’ ti ettha abhīti upasaggo itthambhūtākhyānatthajotako , tena yogato ‘‘ taṃ kho pana bhagavantan ’’ ti idaṃ sāmiatthe upayogavacanaṃ , tenāha ‘‘ tassa kho pana bhagavatoti attho ’’ ti .
Kalyāṇaguṇasamannāgatoti kalyāṇehi guṇehi yutto , taṃ nissito tabbisayatāyāti adhippāyo .
Seṭṭhoti etthāpi eseva nayo .
Kittetabbato kitti , sā eva saddanīyato saddoti āha ‘‘ kittisaddoti kittiyevā ’’ ti .
Abhitthavanavasena pavatto saddo thutighoso .
Anaññasādhāraṇaguṇe ārabbha pavattattā sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā uggato .
So bhagavāti yo so samatiṃ sapāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ
V1.191 abhisambuddho devānaṃ atidevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā lokanātho bhāgyavantatādīhi kāraṇehi sadevake loke ‘‘ bhagavā ’’ ti sabbattha patthaṭakittisaddo , so bhagavā .‘‘ Bhagavā ’’ ti ca idaṃ satthu nāmakittanaṃ .
Tenāha āyasmā dhammasenāpati ‘‘ bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā katan ’’ tiādi ( mahāni .84).
Parato pana bhagavāti guṇakittanaṃ .
Yathā kammaṭṭhānikena ‘‘ arahan ’’ tiādīsu navaṭṭhānesu paccekaṃ iti-saddaṃ yojetvā buddhaguṇā anussarīyanti , evaṃ buddhaguṇasaṅkittakenāpīti dassento ‘‘ itipi arahaṃ , itipi sammāsambuddho … pe … itipi bhagavā ’’ ti āha .
‘‘ Itipetaṃ
P1.278 abhūtaṃ , itipetaṃ atacchan ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.5) viya idha iti -saddo āsannapaccakkhakaraṇattho , pi -saddo sampiṇḍanattho , tena ca tesaṃ guṇānaṃ bahubhāvo dīpito .Tāni ca saṅkittentena viññunā cittassa sammukhībhūtāneva katvā saṅkittetabbānīti dassento ‘‘ iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hotī ’’ ti āha .
Evañhi nirūpetvā kittente yassa saṅkitteti , tassa bhagavati ativiya abhippasādo hoti .
Ārakattāti suvidūrattā .
Arīnan ti kilesārīnaṃ .
Arānan ti saṃsāracakkassa arānaṃ .
Hatattāti vihatattā .
Paccayādīnan ti cīvarādipaccayānañceva
M1.216 pūjāvisesānañca .Tatoti visuddhimaggato .
Yathā ca visuddhimaggato , evaṃ taṃsaṃvaṇṇanatopi nesaṃ vitthāro gahetabbo .
Yasmā jīvako bahuso satthusantike buddhaguṇe sutvā ṭhito , diṭṭhasaccatāya ca satthusāsane vigatakathaṃkatho vesārajjappatto , tasmā āha ‘‘ jīvako panā ’’ tiādi .
Pañcavaṇṇāyāti khuddikādivasena pañcappakārāya .
Nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi katādhikārabhāvato .
Kammantarāyavasena hissa rañño guṇasarīraṃ khatupahataṃ ahosi .
158.‘‘ Uttaman ’’ ti vatvā na kevalaṃ seṭṭhabhāvo evettha kāraṇaṃ , atha kho appasaddatāpi kāraṇanti dassetuṃ ‘‘ assayānarathayānānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Hatthiyānesu nibbisevanameva gaṇhanto hatthiniyova kappāpesi .
Rañño āsaṅkānivattanatthaṃ āsannacārībhāvena tattha itthiyova nisajjāpitā .
Rañño paresaṃ durupasaṅkamanabhāvadassanatthaṃ
P1.279 tā purisavesaṃ gāhāpetvā āvudhahatthā kāritā .Paṭivedesīti ñāpesi .
Tadevāti gamanaṃ , agamanameva vā .
159. Mahañcāti karaṇatthe paccattavacananti āha ‘‘ mahatā cā ’’ ti .
Mahaccāti mahatiyā
V1.192 , liṅgavipallāsavasena vuttaṃ , mahantenāti vuttaṃ hoti .Tenāha ‘‘ rājānubhāvenā ’’ ti ‘‘ dvinnaṃ mahāraṭṭhānaṃ issariyasirī ’’ ti aṅgamagadharaṭṭhānaṃ ādhipaccamāha .
Āsattakhaggānīti aṃse olambanavasena sannaddhaasīni .
Kulabhogaissariyādivasena mahatī mattā etesanti mahāmattā , mahānubhāvā rājapurisā .
Vijjādharataruṇā viyāti vijjādharakumārā viya .
Raṭṭhiyaputtāti bhojaputtā .
Hatthighaṭāti hatthisamūhā .
Aññamaññasaṅghaṭṭanāti avicchedavasena gamanena aññamaññasambandhā .
Cittutrāso sayaṃ bhāyanaṭṭhena bhayaṃ yathā tathā bhāyatīti katvā .
Ñāṇaṃ bhāyitabbe eva vatthusmiṃ bhayato upaṭṭhite ‘‘ bhāyitabbamidan ’’ ti bhayato tīraṇato bhayaṃ .
Tenevāha ‘‘ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ pana bhāyati nabhāyatīti ?
Na bhāyati .
Tañhi atītā saṅkhārā niruddhā , paccuppannā nirujjhanti , anāgatā nirujjhissantīti tīraṇamattameva hotī ’’ ti ( visuddhi .2.751).
Ārammaṇaṃ
M1.217 bhāyati etasmāti bhayaṃ .Otappaṃ pāpato bhāyati etenāti bhayaṃ .
Bhayānakan ti bhāyanākāro .
Bhayan ti ñāṇabhayaṃ .
Saṃvegan ti sahottappañāṇaṃ santāsan ti sabbaso ubbijjanaṃ .
Bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ bhīmabhāvena bheravanti bhayabheravaṃ , bhītabbavatthu .
Tenāha ‘‘ āgacchatī ’’ ti .
Bhīruṃ
P1.280 pasaṃsantīti pāpato bhāyanato uttasanato bhīruṃ pasaṃsanti paṇḍitā .Na hi tattha sūran ti tasmiṃ pāpakaraṇe sūraṃ pagabbhadhaṃsinaṃ na hi pasaṃsanti .
Tenāha ‘‘ bhayā hi santo na karonti pāpan ’’ ti .
Tattha bhayāti pāputrāsato , ottappahetūti attho .
Sarīracalanan ti bhayavasenasarīrasaṃkampo .
Eketi uttaravihāravāsino .
‘‘ Rājagahe ’’ tiādi tesaṃ adhippāyavivaraṇaṃ .
Kāmaṃ vayatulyo ‘‘ vayasso ’’ ti vuccati , rūḷhireso , yo koci pana sahāyo vayasso , tasmā vayassābhilāpoti sahāyābhilāpo .
Na vippalambhesīti na visaṃvādesi .
Vinasseyyāti cittavighātena vihaññeyya .