Issues
Sīlakkhandhavaggaṭīkā
Sīlakkhandhavaggaṭīkā

Ahetukasaññuppādanirodhakathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ahetukasaññuppādanirodhakathāvaṇṇanā

412. GharamajjheyevaP1.478 pakkhalitāti gharato bahi gantukāmā purisā maggaṃ anotaritvā gharājirena samatale vivaṭaṅgaṇe eva pakkhalanaṃ pattā , evaṃ sampadamidanti attho .
Asādhāraṇo hetu , sādhāraṇo paccayoti evamādi vibhāgena idha payojanaṃ natthi saññāya akāraṇabhāvapaṭikkhepattā codanāyāti vuttaṃ ‘‘ kāraṇasseva nāman ’’ ti .
Pāḷiyaṃ ‘‘ uppajjantipi nirujjhantipī ’’ ti vuttaṃ , tattha ‘‘ sahetū sappaccayā saññā uppajjanti , uppannā pana nirujjhantiyeva , na tiṭṭhantī ’’ ti dassanatthaṃ ‘‘ nirujjhantī ’’ ti vacanaṃ , na nirodhassa sahetusappaccayabhāvadassanatthaṃ .
Uppādo hi sahetukoM1.366 , na nirodho .
Yadi hi nirodhopi sahetuko siyā , tassa nirodhenāpi bhavitabbaṃ aṅkurādīnaṃ viya , na ca tassa nirodho atthi .
Tasmā vuttanayeneva pāḷiyā attho veditabbo .
Ayañca nayo khaṇanirodhavasena vutto .
Yo pana yathāparicchinnakālavasena sabbasova anuppādanirodho , so ‘‘ sahetuko ’’ ti veditabbo tathārūpāya paṭipattiyā vinā abhāvato .
Tenāha bhagavā ‘‘ sikkhā ekā saññā nirujjhatī ’’ ti .( Dī . ni .1.412) tato eva ca idhāpi vuttaṃ ‘‘ saññāya sahetukaṃ uppādanirodhaṃ dīpetun ’’ ti .
Sikkhā ekāti ettha sikkhāti karaṇe paccattavacanaṃ , eka-saddo aññapariyāyo ‘‘ ittheke abhivadanti sato vā pana sattassā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.85 ādayo ; ma . ni .3.21) viya , na saṅkhyāvācīti āha ‘‘ sikkhā ekā saññā uppajjantīti sikkhāya ekaccā saññā jāyantī ’’ ti .
Sesapadesupi eseva nayo .
413. Tatthāti tassaṃ uparidesanāyaṃ .
Sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasena pariyāpannattā āgatāti sabhāvato upakārato ca paññākkhandhe pariyāpannattā saṅgahitattā tatiyā adhipaññāsikkhā sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasenaP1.479 āgatā .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ yā cāvuso visākha sammādiṭṭhi , yo ca sammāsaṅkappo , ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā ’’ ti ( ma . ni .1.462) kāmañcettha vuttanayenaV1.325 tissopi sikkhā āgatā eva , tathāpi adhicittasikkhāya eva abhisaññānirodho dassito , itarā tassa sambhārabhāvena ānītā .
Pañcakāmaguṇikarāgoti pañcakāmakoṭṭhāse ārabbha uppajjanakarāgo .
Asamuppannakāmacāroti vattamānuppannatāvasena asamuppanno yo koci kāmacāro yā kāci lobhuppatti .
Purimo visayavasena niyamitattā kāmaguṇārammaṇova lobho daṭṭhabbo , itaro pana jhānanikantibhavarāgādippabhedo sabbopi lobhacāro kāmanaṭṭhena kāmesu pavattanato .
Sabbepi hi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena kāmāti .
Ubhayesampi kāmasaññātināmatā sahacaraṇañāyenāti ‘‘ kāmasaññā ’’ ti paduddhāraṃ katvā tadubhayaṃ niddiṭṭhaṃ .
‘‘ Tatthā ’’ tiādiM1.367 asamuppannakāmacārato pañcakāmaguṇikarāgassa visesadassanaṃ .
Kāmaṃ pañcakāmaguṇikarāgopi asamuppanno eva maggena samugghāṭīyati , tasmiṃ pana samugghāṭitepi na sabbo rāgo samugghāṭaṃ gacchati , tasmā pañcakāmaguṇikarāgaggahaṇena na itarassa sabbassa rāgassa gahaṇaṃ hotīti ubhayasādhāraṇena pariyāyena ubhayaṃ saṅgahetvā dassetuṃ pāḷiyaṃ kāmasaññāggahaṇaṃ katanti tadubhayaṃ sarūpato visesato ca dassetvā sabbasaṅgāhikabhāvato ‘‘ asamuppannakāmacāroP1.480 pana imasmiṃ ṭhāne vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Sadisattāti kāmasaññādibhāvena samānattā , etena pāḷiyaṃ ‘‘ purimā ’’ ti sadisakappanāvasena vuttanti dasseti .
Anāgatā hi idha ‘‘ nirujjhatī ’’ ti vuttā anuppādassa adhippetattā , tenāha ‘‘ anuppannāva nuppajjatī ’’ ti .
Nīvaraṇavivekato jātattā vivekajehi paṭhamajjhānapītisukhehi saha akkhātabbā , taṃkoṭṭhāsikā vāti vivekajaṃ pītisukhasaṅkhātā .
Nānattasaññāpaṭighasaññāhi nipuṇatāya sukhumabhūtatāya sukhumasaññā bhūtā sukhumabhāvena , paramatthabhāvena aviparītasabhāvā .
Jhānaṃ taṃsampayuttadhammānaṃ bhāvanāsiddhā saṇhasukhumatā nīvaraṇavikkhambhanavasena viññāyatīti āha ‘‘ kāmacchandādioḷārikaṅgappahānavasena sukhumā ’’ ti .
Bhūtatāyāti vijjamānatāya .
Sabbatthāti sabbavāresu .
Samāpajjanādhiṭṭhānāni viya vuṭṭhānaṃ jhāne pariyāpannampi hoti yathā taṃ dhammānaṃ bhaṅgakkhaṇo dhammesu , na āvajjanapaccavekkhaṇānīti ‘‘ paṭhamajjhānaṃ samāpajjanto adhiṭṭhahanto vuṭṭhahantoV1.326 ca sikkhatī ’’ ti vuttaṃ , na ‘‘ āvajjanto paccavekkhanto ’’ ti .
Tan ti paṭhamajjhānaṃ .
Tenāti hetumhi karaṇavacanaṃ , tasmā paṭhamajjhānena hetubhūtenāti attho .
Hetubhāvo cettha jhānassa yathāvuttasaññāya uppattiyā sahajātādipaccayabhāvo kāmasaññāya nirodhassa upanissayatāva , tañca kho suttantapariyāyena .
Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ ‘‘ tathārūpāya paṭipattiyā vinā abhāvato ’’ ti .
Etenupāyenāti yvāyaṃ paṭhamajjhānatappaṭipakkhasaññāvasena ‘‘ sikkhā ekā saññā uppajjati , sikkhā ekā saññā nirujjhatī ’’ tiM1.368 ettha attho vutto , etena nayena .
Sabbatthāti sabbavāresu .
414. Yasmā panettha samāpattivasena taṃtaṃsaññānaṃP1.481 uppādanirodhe vuccamāne aṅgavasena so vuttoti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
‘‘ Aṅgato sammasanan ’’ ti anupadadhammavipassanāya lakkhaṇavacanaṃ .
Anupadadhammavipassanañhi karonto samāpattiṃ patvā aṅgato sammasanaṃ karoti , na ca saññā samāpattiyā kiñci aṅgaṃ hoti .
Vuttañca ‘‘ idañca saññā saññāti evaṃ aṅgato sammasanaṃ uddhaṭan ’’ ti .
Aṅgatoti vā avayavatoti attho , anupadadhammatoti vuttaṃ hoti .
Tadevāti ākiñcaññāyatanameva .
Yato khoti paccatte nissakkavacananti āha ‘‘ yo nāmā ’’ ti yathā ‘‘ ādimhī ’’ ti etasmiṃ atthe ‘‘ ādito ’’ ti vuccati itaravibhattitopi to-saddassa labbhanato .
Sakasmiṃ attanā adhigate saññā sakasaññā , sā etassa atthīti sakasaññī , tenāha ‘‘ attano paṭhamajjhānasaññāya saññavā ’’ ti .
Sakasaññīti cettha upari vuccamānanirodhapādakatāya sātisayāya jhānasaññāya atthibhāvajotako ī -kāro daṭṭhabbo , tenevāha ‘‘ anupubbena saññaggaṃ phusatī ’’ tiādi .
Tasmā tattha tattha sakasaññitāggahaṇena tasmiṃ tasmiṃ jhāne sabbaso suciṇṇavasībhāvo dīpitoti veditabbaṃ .
Lokiyānan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ , sāmiatthe eva vā .
Yadaggena hi taṃ tesu seṭṭhaṃ , tadaggena tesampi seṭṭhanti .
‘‘ Lokiyānan ’’ ti visesanaṃ lokuttarasamāpattīhi tassa aseṭṭhabhāvato .
‘‘ Kiccakārakasamāpattīnan ’’ ti visesanaṃ akiccakārakasamāpattito tassa aseṭṭhabhāvato .
Akiccakārakatā cassā paṭusaññākiccābhāvavacanato viññāyati .
Yatheva hi tattha saññā , evaṃ phassādayo pīti .
Yadaggena hi tattha saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā pakativipassakānaṃ sammasituṃ asakkuṇeyyarūpena ṭhitā , tadaggena heṭṭhimasamāpattidhammā viya paṭukiccakaraṇasamatthāpi na hontīti .
Svāyamattho paramatthamañjusāyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ āruppakathāyaṃV1.327 ( visuddhi . ṭī .1.286) savisesaṃ vutto , tasmā tattha vuttanayenaM1.369P1.482 veditabbo .
Keci pana ‘‘ yathā heṭṭhimā heṭṭhimā samāpattiyo uparimānaṃ uparimānaṃ adhiṭṭhānakiccaṃ sādhenti , na evaṃ nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti kassacipi adhiṭṭhānakiccaṃ sādheti , tasmā sā akiccakārikā , itarā kiccakārikā vuttā ’’ ti vadanti , tadayuttaṃ tassāpi vipassanācittaparidamanādīnaṃ adhiṭṭhānakiccasādhanato .
Tasmā purimoyeva attho yutto .
Pakappetīti saṃvidahati .
Jhānaṃ samāpajjanto hi jhānasukhaṃ attani saṃvidahati nāma .
Abhisaṅkharotīti āyūhati , sampiṇḍetīti attho .
Sampiṇḍanattho hi samudayaṭṭho .
Yasmā nikantivasena cetanākiccassa matthakappatti , tasmā phalūpacārena kāraṇaṃ dassento ‘‘ nikantiṃ kurumāno abhisaṅkharoti nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Imā idāni me labbhamānā ākiñcaññāyatanasaññā nirujjheyyuṃ taṃsamatikkameneva uparijhānatthāya cetanābhisaṅkharaṇasambhavato .
Aññāti ākiñcaññāyatanasaññāhi aññā .
Tato thūlatarabhāvato oḷārikā .
Kā pana tāti āha ‘‘ bhavaṅgasaññā ’’ ti .
Ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya eva hi uparijhānatthāya cetanābhisaṅkharaṇāni bhaveyyuṃ , vuṭṭhānañca bhavaṅgavasena hoti .
Yāva ca upari jhānasamāpajjanaṃ , tāva antarantarā bhavaṅgappavattīti āha ‘‘ bhavaṅgasaññā uppajjeyyun ’’ ti .
Cetentovāti nevasaññānāsaññāyatanajjhānaṃ ekaṃ dve cittavāre samāpajjanto eva .
Na ceteti tathā heṭṭhimajjhānesu viya vā pubbābhogābhāvato pubbābhogavasena hi jhānaṃ pakappento idha ‘‘ cetetī ’’ ti vutto .
Yasmā ‘‘ ahametaṃ jhānaṃ nibbattemi upasampādemi samāpajjāmī ’’ ti evaṃ abhisaṅkharaṇaṃ tattha sālayassevaP1.483 hoti , na anālayassa , tasmā ekaṃ cittakkhaṇikampi jhānaṃ pavattento tattha appahīnanikantikatāya abhisaṅkharonto evāti attho .
Yasmā panassa tathā heṭṭhimajjhānesu viya vā tattha pubbābhogo natthi , tasmā ‘‘ na abhisaṅkharotī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Imassa bhikkhuno ’’ tiādi vuttassevatthassa vivaraṇaṃ .
‘‘ Svāyamattho ’’ tiādinā tamevatthaṃ upamāya paṭipādeti .
PacchābhāgetiM1.370 pitugharassa pacchābhāge .
Tato puttagharato .
Laddhagharamevāti yato anena bhikkhā laddhā , tameva gharaṃ puttagehameva .
Āsanasālā viya ākiñcaññāyatanasamāpatti tato pitugharaputtagharaṭṭhāniyānaṃ nevasaññānāsaññāyatananirodhasamāpattīnaṃ upagantabbato .
Pitugharaṃ amanasikaritvāti pavisitvā samatikkantampi pitugharaṃ na manasi katvā .
Puttagharasseva ācikkhanaṃ viya ekaṃ dve cittavāre samāpajjitabbampi nevasaññānāsaññāyatanaṃ na manasi katvāV1.328 parato nirodhasamāpattiatthāya eva manasikāro .
Evaṃ amanasikārasāmaññena , manasikārasāmaññena ca upamupameyyatā veditabbā ācikkhanenapi manasikārasseva jotitattā .
Na hi manasikārena vinā ācikkhanaṃ sambhavati .
Tā jhānasaññāti tā ekaṃ dve cittavāre pavattā nevasaññānāsaññāyatanasaññā .
Nirujjhantīti padeseneva nirujjhanti , pubbābhisaṅkhāravasena pana upari anuppādo .
Yathā ca jhānasaññānaṃ , evaṃ itarasaññānaṃ pīti āha ‘‘ aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā nuppajjantī ’’ ti , yathāparicchinnakālanti adhippāyo .
So evaṃ paṭipanno bhikkhūti so evaṃ yathāvutte saññāgge ṭhito arahatte , anāgāmiphale vā patiṭṭhito bhikkhuP1.484 dvīhi phalehi samannāgamo , tiṇṇaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhi , soḷasavidhā ñāṇacariyā , navavidhā samādhicariyāti imesaṃ vasena nirodhapaṭipādanapaṭipattiṃ paṭipanno .
Phusatīti ettha phusanaṃ nāma vindanaṃ paṭiladdhīti āha ‘‘ vindati paṭilabhatī ’’ ti .
Atthato pana yathāparicchinnakālaṃ cittacetasikānaṃ sabbaso appavatti eva .
Abhīti upasaggamattaṃ niratthakaṃ , tasmā ‘‘ saññā ’’ icceva attho .
Nirodhapadena anantarikaṃ katvā samāpattipade vattabbe tesaṃ dvinnaṃ antare sampajānapadaṃ ṭhapitanti āha ‘‘ nirodhapadena anantarikaṃ katvā vuttan ’’ ti , tenāha ‘‘ anupaṭi … pe … attho ’’ ti .
Tatrāpīti tasmimpi tathā padānupubbiṭhapanepi ayaṃ visesatthoti yojanā .
Sampajānantassāti taṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha tattha saṅkhārānaṃ sammasanavasena pajānantassa .
Anteti yathāvuttāya nirodhapaṭipattiyā pariyosāne .
Dutiyavikappe sampajānantassāti sampajānakārinoti attho , tena nirodhasamāpajjanakassaM1.371 bhikkhuno ādito paṭṭhāya sabbapāṭihārikapaññāya saddhiṃ atthasādhikā paññā kiccato dassitā hoti , tenāha ‘‘ paṇḍitassa bhikkhuno ’’ ti .
Sabbākārenāti ‘‘ samāpattiyā sarūpaviseso , samāpajjanako , samāpajjanassa ṭhānaṃ , kāraṇaṃ , samāpajjanākāro ’’ ti evamādi sabbappakārena .
Tatthāti visuddhimagge .( Visuddhī .2.867) kathitatovāti kathitaṭṭhānato eva gahetabbā , na idha taṃ vadāma punaruttibhāvatoti adhippāyo .
Evaṃ kho ahan ti ettha ākārattho evaṃ -saddo uggahitākāradassananti katvā .
Evaṃ poṭṭhapādāti ettha pana sampaṭicchanattho , tenāha ‘‘ suuggahitaṃ tayāti anujānanto ’’ ti .
415. SaññāV1.329P1.485 aggā etthāti saññāggaṃ , ākiñcaññāyatanaṃ .
Aṭṭhasu samāpattīsupi saññāggaṃ atthi upalabbhatīti cintetvā .
‘‘ Puthū ’’ ti pāḷiyaṃ liṅgavipallāsaṃ dassento āha ‘‘ bahūnipī ’’ ti .
‘‘ Yathā ’’ ti iminā pakāraviseso karaṇappakāro gahito , na pakārasāmaññanti āha ‘‘ yena yena kasiṇenā ’’ ti , pathavīkasiṇena karaṇabhūtenā ’’ ti ca .
Jhānaṃ tāva yutto karaṇabhāvo saññānirodhaphusanassa sādhakatamabhāvato , kathaṃ kasiṇānanti ?
Tesampi so yutto eva .
Yadaggena hi jhānānaṃ nirodhaphusanassa sādhakataṃ abhāvo , tadaggena kasiṇānampi tadavinābhāvato .
Anekakaraṇāpi kiriyā hotiyeva yathā ‘‘ assena yānena dīpikāya gacchatī ’’ ti .
Ekavāran ti sakiṃ .
Purimasaññānirodhan ti kāmasaññādipurimasaññāya nirodhaṃ , na nirodhasamāpattisaññitaṃ saññānirodhaṃ .
Ekaṃ saññāggan ti ekaṃ saññābhūtaṃ aggaṃ seṭṭhanti attho heṭṭhimasaññāya ukkaṭṭhabhāvato .
Saññā ca sā aggañcāti saññāggaṃ , na saññāsu agganti .
Dve vāreti dvikkhattuṃ .
Sesakasiṇesūti kasiṇānaṃyeva gahaṇaṃ nirodhakathāya adhikatattā .
Tato eva cettha jhānaggahaṇena kasiṇajjhānāni eva gahitānīti veditabbaṃ .
‘‘ Paṭhamajjhānena karaṇabhūtenā ’’ ti ārammaṇaṃ anāmasitvā vadati yathā ‘‘ yena yena kasiṇenā ’’ ti ettha jhānaṃ anāmasitvāM1.372 vuttaṃ .
‘‘ Itī ’’ tiādinā vuttamevatthaṃ saṅgahetvā nigamanavasena vadati .
Sabbampīti sabbaṃ ekavāraṃ samāpannajhānaṃ .
Saṅgahetvāti sañjānanalakkhaṇena taṃsabhāvāvisesato ekajjhaṃ saṅgahetvā .
Aparāparan ti punappunaṃ .
416. Jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhentassa puggalassa vasena saññāñāṇāni dassitāni paṭhamanayeP1.486 .
Dutiyanaye pana yasmā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggena ghaṭentassa maggañāṇaṃ uppajjati , tasmā vipassanāmaggavasena saññāñāṇāni dassitāni .
Yasmā pana paṭhamanayo lokiyattā oḷāriko , dutiyanayo missako tasmā tadubhayaṃ asambhāvetvā accantasukhumaṃ subhaṃ thiraṃ nibbattitalokuttarameva dassetuṃ maggaphalavasena saññāñāṇāni dassitāni tatiyanaye .
Tayopete nayā maggasodhanavasena dassitā .
‘‘ Ayaṃ panettha sāro ’’ ti vibhāvetuṃ tipiṭakamahāsivattheravādo ābhato .
Nirodhaṃ pucchitvā tasmiṃ kathite tadanantaraṃ saññāñāṇuppattiṃ pucchanto atthato nirodhato vuṭṭhānaṃ pucchati nāma , nirodhato ca vuṭṭhānaṃ arahattaphaluppattiyā vā siyā anāgāmiphaluppattiyā vā , tattha saññā padhānā , tadanantarañca paccavekkhaṇañāṇanti tadubhayaṃ niddhārento thero ‘‘ kiṃ ime bhikkhū bhaṇantī ’’ tiādimāhaV1.330 .
Tattha ‘‘ kiṃ ime bhikkhū bhaṇantī ’’ ti tadā dīghanikāyatantiṃ parivattante imaṃ ṭhānaṃ patvā yathāvuttena paṭipāṭiyā tayo naye kathente bhikkhū sandhāya vadati .
Yassa yathā maggavīthiyaṃ maggaphalañāṇesu uppannesu niyamato maggaphalapaccavekkhaṇañāṇāni honti , evaṃ phalasamāpattiyaṃ phalapaccavekkhaṇañāṇanti āha ‘‘ pacchā paccavekkhaṇañāṇan ’’ ti .
‘‘ Idaṃ arahattaphalan ’’ ti idaṃ paccavekkhaṇañāṇassa pavattiākāradassanaṃ .
Phalasamādhisaññāpaccayāti phalasamādhisahagatasaññāpaccayā .
Kira -saddo anussaraṇattho .
Yathādhigatadhammānussaraṇapakkhiyā hi paccavekkhaṇā .
Samādhisīsena cettha sabbaṃ arahattaphalaṃ gahitaṃ sahacaraṇañāyena , tasmiṃ asati paccavekkhaṇāya asambhavo evāti āha ‘‘ idappaccayā ’’ ti .