Ajātasattuupāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā
250. Ādimajjhapariyosānan ti
M1.273 ādiñca majjhañca pariyosānañca .Sakkaccaṃ sagāravaṃ .
Āraddhaṃ dhammasaṅgāhakehi .
Abhikkantā vigatāti atthoti āha ‘‘ khaye dissatī ’’ ti .
Tathā hi ‘‘ nikkhanto paṭhamo yāmo ’’ ti upari vuttaṃ .
Abhikkantataroti ativiya kantataro manoramo , tādiso ca sundaro bhaddako nāma hotīti āha ‘‘ sundare dissatī ’’ ti .
Koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko katamo .
Meti mama .
Pādānīti pāde .
Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā .
Yasasāti iminā edisena parivārena , parijanena ca .
Jalan ti vijjotamāno .
Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena abhirūpena .
Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya
V1.242 .Sabbā obhāsayaṃ disāti dasapi disā pabhāsento cando viya , sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti gāthāya attho .
Abhirūpeti uḷārarūpe sampannarūpe .
‘‘ Coro coro , sappo sappo ’’ tiādīsu bhaye āmeḍitaṃ ,‘‘ vijjha vijjha , pahara paharā ’’ tiādīsu kodhe ,‘‘ sādhu sādhūtiādīsu ( ma . ni .1.327; saṃ . ni .2.127;3.35;5.1005) pasaṃsāyaṃ ,‘‘ gaccha gaccha , lunāhi lunāhī ’’ tiādīsu turite ,‘‘ āgaccha āgacchā ’’ tiādīsu kotūhale ,‘‘ buddho buddhoti cintento ’’ tiādīsu ( bu . vaṃ .44) acchare
P1.355 ,‘‘ abhikkamathāyasmanto abhikkamathāyasmanto ’’ tiādīsu ( dī . ni .3.20; a . ni .9.11) hāse ,‘‘ kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtakā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.63) soke ,‘‘ aho sukhaṃ aho sukhan ’’ tiādīsu ( udā .20; dī . ni .3.305; cūḷava .332) pasāde .Ca -saddo avuttasamuccayattho , tena garahāasammānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha ‘‘ pāpo pāpo ’’ tiādīsu garahāyaṃ ,‘‘ abhirūpaka abhirūpakā ’’ tiādīsu asammāne daṭṭhabbaṃ .
Nayidaṃ āmeḍitavasena dvikkhattuṃ vuttaṃ , atha kho atthadvayavasenāti dassento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha ‘‘ abhikkantan ’’ ti vacanaṃ apekkhitvā napuṃsakaliṅgavasena vuttaṃ .
Taṃ pana bhagavato vacanaṃ dhammassa desanāti katvā
M1.274 tathā vuttaṃ .Atthamattadassanaṃ vā etaṃ , tasmā atthavasenettha liṅgavibhattipariṇāmo veditabbo .
Dutiyapadepi eseva nayo .
Dosanāsanatoti rāgādikilesavidhamanato .
Guṇādhigamanatoti sīlādiguṇānaṃ sampādanato .
Ye guṇe desanā adhigameti , tesu padhānabhūtā dassetabbāti te padhānabhūte tāva dassetuṃ ‘‘ saddhājananato paññājananato ’’ ti vuttaṃ .
Saddhāpamukhā hi lokiyā guṇā paññāpamukhā lokuttarā .
Sīlādiatthasampattiyā sātthato .
Sabhāvaniruttisampattiyā sabyañjanato .
Suviññeyyasaddapayogatāya uttānapadato .
Saṇhasukhumabhāvena dubbiññeyyatthatāya gambhīratthato .
Siniddhamudumadhurasaddapayogatāya kaṇṇasukhato .
Vipulavisuddhapemanīyatthatāya hadayaṅgamato .
Mānātimānavidhamanena anattukkaṃsanato .
Thambhasārambhanimmaddanena aparavambhanato .
Hitādhippāyappavattiyā , paresaṃ rāgapariḷāhādivūpagamanena
P1.356 ca karuṇāsītalato .Kilesandhakāravidhamanena paññāvadātato .
Karavīkarutamañjutāya āpātharamaṇīyato .
Pubbāparāviruddhasuvisuddhatāya vimaddakkhamato .
Āpātharamaṇīyatāya eva suyyamānasukhato .
Vimaddakkhamatāya , hitajjhāsayappavattitāya ca vīmaṃsiyamānahitato .
Evamādīhīti ādi -saddena saṃsāracakkanivattanato saddhammacakkappavattanato , micchāvādaviddhaṃsanato sammāvādapatiṭṭhāpanato , akusalamūlasamuddharaṇato
V1.243 kusalamūlasaṃropanato , apāyadvārapidhānato saggamaggadvāravivaraṇato , pariyuṭṭhānavūpasamanato anusayasamugghāṭanatoti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .Adhomukhaṭṭhapitan ti kenaci adhomukhaṃ ṭhapitaṃ .
Heṭṭhāmukhajātan ti sabhāveneva heṭṭhāmukhaṃ jātaṃ .
Ugghāṭeyyāti vivaṭaṃ kareyya .
Hatthe gahetvā ‘‘ puratthābhimukho , uttarābhimukho vā gacchā ’’ tiādīni avatvā hatthe gahetvā nissandehaṃ katvā .
‘‘ Esa maggo , evaṃ gacchā ’’ ti dasseyya .
Kāḷapakkhacātuddasīti kāḷapakkhe cātuddasī .
Nikkujjitaṃ ādheyyassa anādhārabhūtaṃ bhājanaṃ ādhārabhāvāpādanavasena ukkujjeyya .
Aññāṇassa abhimukhattā heṭṭhāmukhajātatāya saddhammavimukhaṃ adhomukhaṭṭhapitatāya asaddhamme patitan ti evaṃ padadvayaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ , na yathāsaṅkhyaṃ .
Kāmaṃ kāmacchandādayo paṭicchādakā nīvaraṇabhāvato , micchādiṭṭhi pana savisesaṃ paṭicchādikā satte micchābhinivesanavasenāti āha
M1.275 ‘‘ micchādiṭṭhigahanapaṭicchannan ’’ ti .Tenāha bhagavā ‘‘ micchādiṭṭhiparamāhaṃ
P1.357 bhikkhave vajjaṃ vadāmī ’’ ti .Sabbo apāyagāmimaggo kummaggo kucchito maggoti katvā .
Sammādiṭṭhiādīnaṃ ujupaṭipakkhatāya micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattadhammā micchāmaggā .
Teneva hi tadubhayapaṭipakkhataṃ sandhāya ‘‘ saggamokkhamaggaṃ āvikarontenā ’’ ti vuttaṃ .
Sappiādisannissayo padīpo na tathā ujjalo , yathā telasannissayoti telapajjota -ggahaṇaṃ .
Etehi pariyāyehīti etehi nikkujjitukkujjanapaṭicchannavivaraṇādiupamopamitabbappakārehi , etehi vā yathāvuttehi nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvavividhamanādivibhāvanapariyāyehi .
Tenāha ‘‘ anekapariyāyena dhammo pakāsito ’’ ti .
Pasannakāran ti pasannehi kātabbaṃ sakkāraṃ .
Saraṇan ti paṭisaraṇaṃ , tenāha ‘‘ parāyaṇan ’’ ti .
Parāyaṇabhāvo ca anatthanisedhanena , atthasampaṭipādanena ca hotīti āha ‘‘ aghassa tātā , hitassa ca vidhātā ’’ ti .
Aghassāti dukkhatoti vadanti , pāpatoti pana attho yutto , nissakke cetaṃ sāmivacanaṃ .
Ettha ca nāyaṃ gamu -saddo nī-saddādayo viya dvikammako , tasmā yathā ‘‘ ajaṃ gāmaṃ netī ’’ ti vuccati , evaṃ ‘‘ bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmī ’’ ti vattuṃ na sakkā ,‘‘ saraṇanti gacchāmī ’’ ti pana vattabbaṃ .
Iti-saddo cettha luttaniddiṭṭho .
Tassa cāyamattho .
Gamanañca tadadhippāyena bhajanaṃ jānanaṃ vāti dassento ‘‘ iminā adhippāyenā ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ bhajāmī ’’ tiādīsu purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ atthavacanaṃ , bhajanaṃ vā saraṇādhippāyena upasaṅkamanaṃ , sevanaṃ santikāvacaratā , payirupāsanaṃ vattapaṭivattakaraṇena upaṭṭhānanti
V1.244 evaṃ sabbathāpi anaññasaraṇataṃyeva dīpeti .‘‘ Gacchāmī ’’ ti
P1.358 padassa bujjhāmīti ayamattho kathaṃ labbhatīti āha ‘‘ yesañhī ’’ tiādi .‘‘ Adhigatamagge sacchikatanirodhe ’’ ti padadvayenāpi phalaṭṭhā eva dassitā , na maggaṭṭhāti te dassento ‘‘ yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne cā ’’ tiādimāha .
Nanu ca kalyāṇaputhujjanopi ‘‘ yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjatī ’’ ti vuccatīti ?
Kiñcāpi vuccati , nippariyāyena pana maggaṭṭhā eva tathā vattabbā , na itaro niyāmokkamanābhāvato .
Tathā hi te eva vuttā ‘‘ apāyesu apatamāne dhāretī ’’ ti .
Sammattaniyāmokkamanena hi apāyavinimuttasambhavo
M1.276 .Akkhāyatīti ettha iti -saddo ādiattho , pakārattho vā , tena ‘‘ yāvatā bhikkhave dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggaṃ akkhāyatī ’’ ti ( itivu .90; a . ni .4.34) suttapadaṃ saṅgaṇhāti ,‘‘ vitthāro ’’ ti vā iminā .
Ettha ca ariyamaggo niyyānikatāya , nibbānaṃ tassa tadatthasiddhihetutāyāti ubhayameva nippariyāyena ‘‘ dhammo ’’ ti vutto .
Nibbānañhi ārammaṇapaccayabhūtaṃ labhitvā ariyamaggassa tadatthasiddhi .
Tathāpi yasmā ariyaphalānaṃ ‘‘ tāya saddhāya avūpasantāyā ’’ tiādi vacanato maggena samucchinnānaṃ kilesānaṃ paṭipassaddhippahānakiccatāya , niyyānānuguṇatāya , niyyānapariyosānatāya ca , pariyattidhammassa pana ‘‘ niyyānadhammassa samadhigamanahetutāyā ’’ ti iminā pariyāyena vuttanayena dhammabhāvo labbhati eva .
Svāyamattho pāṭhārūḷho evāti dassento ‘‘ na kevalan ’’ tiādimāha .
‘‘ Kāmarāgo bhavarāgo ’’ ti evamādi bhedo sabbopi rāgo virajjati etenāti rāgavirāgoti maggo kathito .
Ejāsaṅkhātāya
P1.359 taṇhāya , antonijjhānalakkhaṇassa sokassa ca taduppattiyaṃ sabbaso parikkhīṇattā anejaṃ asokanti phalaṃ kathitaṃ .Appaṭikūlan ti avirodhadīpanato kenaci aviruddhaṃ , iṭṭhaṃ paṇītanti vā attho .
Paguṇarūpena pavattitattā , pakaṭṭhaguṇavibhāvanato vā paguṇaṃ .
Yathāha ‘‘ vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ , dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme ’’ ti .( Ma . ni .1.283; ma . ni .2.339; mahāva .9) sabbadhammakkhandhā kathitāti yojanā .
Diṭṭhisīlasaṅghātenāti ‘‘ yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya , tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharatī ’’ ti ( dī . ni .3.324; ma . ni .4.92;3.54) evaṃ vuttāya diṭṭhiyā ,‘‘ yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni
V1.245 , tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharatī ’’ ti ( dī . ni .3.323; ma . ni .1.492;3.54; a . ni .6.11; pari .274) evaṃ vuttānaṃ sīlānañca saṃhatabhāvena , diṭṭhisīlasāmaññenāti attho .Saṃhatoti ghaṭito , sametoti attho .
Ariyapuggalā hi yattha katthaci dūre ṭhitāpi attano guṇasāmaggiyā saṃhatā eva
M1.277 .Aṭṭha ca puggaladhammadasā teti te purisayugavasena cattāropi puggalavasena aṭṭheva ariyadhammassa paccakkhadassāvitāya dhammadasā .
Tīṇi vatthūni ‘‘ saraṇan ’’ ti gamanena , tikkhattuṃ gamanena ca tīṇi saraṇagamanāni .
Paṭivedesīti attano hadayagataṃ vācāya pavedesi .