Makkhaligosālavādavaṇṇanā
168. Ubhayenāti hetupaccayapaṭisedhanavacanena .
Saṃkilesapaccayan ti saṃkilissanassa malīnabhāvassa kāraṇaṃ .
Visuddhipaccayan ti saṅkikilesato visuddhiyā vodānassa kāraṇaṃ .
Attakāroti
P1.288 tena tena sattena attanā kātabbakammaṃ attanā nipphādetabbapayogo .Parakāran ti parassa vāhasā ijjhanakapayojanaṃ .
Tenāha ‘‘ yenā ’’ tiādi .
Mahāsattan ti antimabhavikaṃ mahābodhisattaṃ , paccekabodhisattassapi ettheva saṅgaho veditabbo .
Manussasobhagyatan ti manussesu subhagabhāvaṃ .
Evan ti vuttappakārena .
Kammavādassa kiriyavādassa paṭikkhipanena ‘‘ atthi bhikkhave kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākan ’’ tiādi ( a . ni .4.232) nayappavatte jinacakke pahāraṃ deti nāma .
Natthi purisakāreti yathāvuttaattakāraparakārābhāvato eva sattānaṃ paccattapurisakāro nāma koci natthīti attho .
Tenāha ‘‘ yenā ’’ tiādi .
Natthi balan ti sattānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikanibbānasampattiāvahaṃ balaṃ nāma kiñci natthi .
Tenāha
M1.223 ‘‘ yamhī ’’ tiādi .Nidassanamattañcetaṃ , saṃkilesikampi cāyaṃ balaṃ paṭikkhipateva .
Yadi vīriyādīni purisakāravevacanāni , kasmā visuṃ gahaṇanti āha ‘‘ idaṃ no vīriyenā ’’ tiādi .
Saddatthato pana tassā tassā kiriyāya ussannaṭṭhena balaṃ .
Sūravīrabhāvāvahaṭṭhena vīriyaṃ .
Tadeva daḷhabhāvato , porisadhuraṃ vahantena pavattetabbato ca purisathāmo .
Paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanappavattiyā purisaparakkamoti vuttoti veditabbaṃ .
Sattayogato rūpādīsu sattavisattatāya sattā .
Pāṇanato assasanapassasanavasena pavattiyā pāṇā .
Te pana so ekindriyādivasena vibhajitvā vadatīti āha ‘‘ ekindriyo ’’ tiādi .
Aṇḍakosādīsu bhavanato ‘‘ bhūtā ’’ ti vuccantīti āha ‘‘ aṇḍakosa … pe … vadatī ’’ ti
P1.289 .Jīvanato pāṇaṃ dhārentā viya vaḍḍhanato jīvā .
Tenāha ‘‘ sāliyavā ’’ tiādi .
Natthi etesaṃ saṃkilesavisuddhīsu vasoti avasā .
Natthi nesaṃ balaṃ vīriyaṃ
V1.198 cāti abalā avīriyā .Niyatāti acchejjasuttāvutābhejjamaṇino viya niyatappavattitāya gatijātibandhāpavaggavasena niyāmo .
Tattha tattha gamanan ti channaṃ abhijātīnaṃ tāsu tāsu gatīsu upagamanaṃ samavāyena samāgamo .
Sabhāvoyevāti yathā kaṇṭakassa tikhiṇatā , kapitthaphalānaṃ parimaṇḍalatā , migapakkhīnaṃ vicittākāratā , evaṃ sabbassāpi lokassa hetupaccayena vinā tathā tathā pariṇāmo ayaṃ sabhāvo eva akittimoyeva .
Tenāha ‘‘ yena hī ’’ tiādi .
Chaḷābhijātiyo parato vitthārīyanti .
‘‘ Sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedentī ’’ ti vadanto adukkhamasukhabhūmiṃ sabbena sabbaṃ na jānātīti ulliṅganto ‘‘ aññā adukkhamasukhabhūmi natthīti dassetī ’’ ti āha .
Pamukhayonīnan ti manussatiracchānādīsu khattiyabrāhmaṇādisīhabyagghādivasena padhānayonīnaṃ .
Saṭṭhisatānīti chasahassāni .
‘‘ Pañca ca kammuno satānī ’’ ti padassa atthadassanaṃ ‘‘ pañcakammasatāni cā ’’ ti .
‘‘ Eseva nayo ’’ ti iminā ‘‘ kevalaṃ takkamattakena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpetī ’’ ti imamevatthaṃ atidisati .
Ettha ca ‘‘ takkamattakenā ’’ ti iminā yasmā takkikā niraṅkusatāya parikappanassa yaṃ kiñci attano parikappitaṃ sārato
M1.224 maññamānā tatheva abhinivissa takkadiṭṭhigāhaṃ gaṇhanti , tasmā na tesaṃ diṭṭhivatthusmiṃ viññūhi vicāraṇā kātabbāti dasseti .Kecīti uttaravihāravāsino .
Te hi ‘‘ pañca kammānīti cakkhusotaghānajivhākāyā imāni pañcindriyāni ‘ pañca kammānī ’ ti paññāpentī ’’ ti vadanti .
Kammanti laddhīti oḷārikabhāvato paripuṇṇakammanti laddhi .
Manokammaṃ
P1.290 anoḷārikattā upaḍḍhakamman ti laddhīti yojanā .Dvaṭṭhipaṭipadāti ‘‘ dvāsaṭṭhi paṭipadā ’’ ti vattabbe sabhāvaniruttiṃ ajānanto ‘‘ dvaṭṭhipaṭipadā ’’ ti vadati .
Ekasmiṃ kappeti ekasmiṃ mahākappe , tatthāpi ca vivaṭṭaṭṭhāyīsaññite ekasmiṃ asaṅkhyeyyekappe .
Urabbhe hanantīti orabbhikā .
Evaṃ sūkarikā dayo veditabbā .
Luddāti aññepi ye keci māgavikanesādā .
Te pāpakammapasutatāya ‘‘ kaṇhābhijātīti vadati .
Bhikkhū ’’ ti buddhasāsane bhikkhū .
Te kira ‘‘ sachandarāgā paribhuñjantī ’’ ti adhippāyena ‘‘ catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantī ’’ ti vadati .
Kasmāti ce ?
Yasmā ‘‘ te paṇītapaṇīte paccaye paṭisevantī ’’ ti tassa micchāgāho , tasmā ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadatīti apare .
Eke pabbajitā , ye savisesaṃ attakilamathānuyogaṃ anuyuttā .
Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti ‘‘ kaṇṭakavuttikā ’’ ti vuttā .
Ṭhatvā bhuñjananahānapaṭikkhepādivatasamāyogena paṇḍaratarā
V1.199 .‘‘ Acelakasāvakā ’’ ti ājīvakasāvake vadati .
Te kira ājīvakaladdhiyā visuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā .
Nandādayo hi tathārūpaṃ ājīvakapaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā .
Tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarā paramasukkābhijātīti ayaṃ tassa laddhi .
Purisabhūmiyoti padhānapuggalena niddeso .
Itthīnampi tā bhūmiyo icchanteva .
‘‘ Bhikkhu ca pannako ’’ tiādi tesaṃ pāḷiyeva .
Tattha pannakoti bhikkhāya vicaraṇako , tesaṃ vā paṭipattiyā paṭipannako .
Jinoti jiṇṇo jarāvasena hīnadhātuko , attano
P1.291 vā paṭipattiyā paṭipakkhaṃ jinitvā ṭhito .So kira tathābhūto dhammampi kassaci na kathesi .
Tenāha ‘‘ na kiñci āhā ’’ ti .
Oṭṭhavadanādivippakāre katepi khamanavasena na kiñci vadatītipi vadanti .
Alābhin ti ‘‘ so na kumbhimukhā paṭiggaṇhātī ’’ tiādinā
M1.225 ( dī . ni .1.394) nayena vuttaalābhahetusamāyogena alābhiṃ , tatoyeva jighacchādubbalaparetatāya sayanaparāyanaṃ ‘‘ samaṇaṃ pannabhūmī ’’ ti vadati .Ājīvavuttisatānīti sattānaṃ ājīvabhūtāni jīvikāvuttisatāni .
Pasu ggahaṇena eḷakajāti gahitā , migaggahaṇena rurugavayādisabbamigajāti .
Bahū devāti cātumahārājikādibrahmakāyikādivasena , tesaṃ antarabhedavasena bahū devā .
Tattha cātumahārājikānaṃ ekaccabhedo mahāsamayasuttavasena ( dī . ni .2.331) dīpetabbo .
Manussāpi anantāti dīpadesakulavaṃsājīvādivibhāgavasena manussāpi anantabhedā .
Pisācā eva pesācā .
Te aparapetādayo mahantamahantā .
Chaddantadahamandākiniyo kuvāḷiyamucalindanāmena vadati .
Pavuṭāti pabbagaṇṭhikā .
Paṇḍitopi
P1.292 … pe … uddhaṃ na gacchati , kasmā ?Sattānaṃ saṃsaraṇakālassa niyatabhāvato .
Aparipakkaṃ saṃsaraṇanimittaṃ sīlādinā paripāceti nāma sīghaṃyeva visuddhippattiyā .
Paripakkaṃ kammaṃ phussa phussa patvā patvā kālena paripakkabhāvānāpādanena byantiṃ karoti nāma .
Suttaguḷeti suttavaṭṭiyaṃ .
‘‘ Nibbeṭhiyamānameva paletī ’’ ti upamāya sattānaṃ saṃsāro anukkamena khīyateva , na tassa vaḍḍhatīti dasseti paricchinnarūpattā .