问题
选择版本
Sīlakkhandhavaggaṭīkā
Sīlakkhandhavaggaṭīkā

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

SaṃvaṇṇanārambheV1.1M1.1P1.1 ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ , taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ , taṃ sammadeva tesaṃ uggahadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ .
Atha vā maṅgalabhāvato , sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato , paṇḍitehi sammācaritabhāvato , āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā .
Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ , taṃ attano yathāladdhasampattinimittakassa kammassa balānuppādanatthaṃ , antarā ca tassa asaṅkocanatthaṃ , tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthaṃ .
Idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ .
Tathā hi vakkhati –
‘‘ iti me pasannamatino … pe … tassānubhāvenā ’’ ti .
Vatthuttayapūjā hi niratisayapuññakkhettasambuddhiyā aparimeyyappabhāvoV1.2 puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti , bhayādiupaddavañca nivāreti .
Yathāha –
‘‘ Pūjārahe pūjayato , buddhe yadi va sāvake ’’ tiādi ( dha . pa .1.195; apa .1.10.1), tathā –
‘‘ YeP1.2 bhikkhave buddhe pasannā , agge te pasannā .
Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī ’’ tiādi ( a . ni .4.34; itivu .90).
‘‘ BuddhotiM1.2 kittayantassa , kāye bhavati yā pīti ;
Varameva hi sā pīti , kasiṇenapi jambudīpassa .
Dhammoti … pe … saṅghoti … pe … dīpassā ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.6);
Tathā –
‘‘ Yasmiṃ , mahānāma , samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati , nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , na dosa … pe … na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī ’’ tiādi ( a . ni .6.10;11.11),
‘‘ Araññe rukkhamūle vā … pe …
Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā ,
Lomahaṃso na hessatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.249) ca
Tattha yassa vatthuttayassa vandanaṃ kattukāmo , tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ ‘‘ karuṇāsītalahadayan ’’ tiādinā gāthattayamāha .
Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo , vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetappayojanaṃ sādhetīti .
Tattha yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo , sā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā , nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā , atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānameva tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ taṃmūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘ karuṇāsītalahadayan ’’ tiādi vuttaṃ .
TatthaV1.3 kiratīti karuṇā , paradukkhaṃ vikkhipati , apanetīti attho .
Atha vā kiṇātīti karuṇā , paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati , vibādhatīti attho , paradukkhe sati sādhūnaṃP1.3 kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā .
Atha vā kamiti sukhaṃ , taṃ rundhatīti karuṇā .
Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā , attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti .
Karuṇāya sītalaṃ karuṇāsītalaṃ , karuṇāsītalaṃ hadayaṃ assāti karuṇāsītalahadayo , taṃ karuṇāsītalahadayaṃ .
Tattha kiñcāpi paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānicchanasabhāvatāya , byāpādāratīnaṃ ujuvipaccanīkatāya ca sattasantānagatasantāpavicchedanākārappavattiyā mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati , tathāpiM1.3 dukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṃsābhūtā karuṇā visesena bhagavato cittassa cittapassaddhi viya sītībhāvanimittanti vuttaṃ ‘‘ karuṇāsītalahadayan ’’ ti .
Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti daṭṭhabbaṃ .
Atha vā asādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṃ niravasesañca sabbaññutaññāṇaṃ viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvaṃ upagatā karuṇāva bhagavato atisayena hadayasītalabhāvahetūti āha ‘‘ karuṇāsītalahadayan ’’ ti .
Atha vā satipi mettāmuditānaṃ sātisaye hadayasītībhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi kāraṇanti karuṇāva bhagavato hadayasītalabhāvakāraṇaṃ vuttā .
Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā .
Karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṃsāradukkhasantāpassa hi bhagavato paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi asaṅkheyyāni kappānaṃ akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniyatassa samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi sattasaṅkhārasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampiP1.4 cittasītībhāvassaññathattamahosīti .
Etasmiñca atthavikappe tīsupi avatthāsu bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ .
Pajānātīti paññā , yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho .
Paññāva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvāvajotanaṭṭhena pajjototi paññāpajjoto , savāsanappahānato visesena hataṃ samugghāṭitaṃ vihataṃ , paññāpajjotena vihataṃ paññāpajjotavihataṃ .
Muyhanti tena , sayaṃ vā muyhati , mohanamattameva vā tanti moho , avijjā , sveva visayasabhāvapaṭicchādanato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti tamo , paññāpajjotavihato mohatamo etassāti paññāpajjotavihatamohatamo , taṃ paññāpajjotavihatamohatamaṃV1.4 .
Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ satipi paññāpajjotena avijjāndhakārassa vihatabhāve saddhādhimuttehi viya diṭṭhippattānaṃ sāvakehi , paccekasambuddhehi ca savāsanappahānena sammāsambuddhānaṃ kilesappahānassa viseso vijjatīti sātisayena avijjāppahānena bhagavantaṃ thomento āha ‘‘ paññāpajjotavihatamohataman ’’ ti .
AthaM1.4 vā antarena paropadesaṃ attano santāne accantaṃ avijjāndhakāravigamassa nibbattitattā , tattha ca sabbaññutāya , balesu ca vasībhāvassa samadhigatattā , parasantatiyañca dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassa pavattitattā bhagavāva visesato mohatamavigamena thometabboti āha ‘‘ paññāpajjotavihatamohataman ’’ ti .
Imasmiñca atthavikappe ‘‘ paññāpajjoto ’’ ti padena bhagavato paṭivedhapaññā viya desanāpaññāpi sāmaññaniddesena ekasesanayena vā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ .
AthaP1.5 vā bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā sakalañeyyadhammasabhāvābodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena paññāpajjotena sabbañeyyadhammasabhāvacchādakassa mohandhakārassa vidhamitattā anaññasādhāraṇo bhagavato mohatamavināsoti katvā vuttaṃ ‘‘ paññāpajjotavihatamohataman ’’ ti .
Ettha ca mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṃ kāraṇūpacārena sakasantāne mohatamavidhamanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Abhinīhārasampattiyā savāsanappahānameva hi kilesānaṃ ‘‘ ñeyyāvaraṇappahānan ’’ ti , parasantāne pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘ mohatamavidhamanan ’’ ti vuccatīti .
Kiṃ pana kāraṇaṃ avijjāvigghāto yeveko pahānasampattivasena bhagavato thomanānimittaṃ gayhati , na pana sātisayaniravasesakilesappahānanti ?
Tappahānavacaneneva tadekaṭṭhatāya sakalasaṃkilesagaṇasamugghātajotitabhāvato .
Na hi so tādiso kileso atthi , yo niravasesaavijjāppahānena na pahīyatīti .
Atha vā vijjā viya sakalakusaladhammasamuppattiyā niravasesākusaladhammanibbattiyā , saṃsārappavattiyā ca avijjā padhānakāraṇanti tabbigghātavacanena sakalasaṃkilesagaṇasamugghāto vuttoyeva hotīti vuttaṃ ‘‘ paññāpajjotavihatamohataman ’’ ti .
Narā ca amarā ca narāmarā , saha narāmarehīti sanarāmaro , sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko , tassa garuti sanarāmaralokagaru , taṃ sanarāmaralokagaruṃ .
Etena devamanussānaṃV1.5 viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṃ guṇavisesāvahato bhagavato upakāritaṃM1.5 dasseti .
Na cettha padhānāpadhānabhāvo codetabbo .
Añño hi saddakkamo , añño atthakkamo .
Edisesu hi samāsapadesuP1.6 padhānampi appadhānaṃ viya niddisīyati yathā –
‘‘ sarājikāya parisāyā ’’ ti ( apa . aṭṭha .1.82).
Kāmañcettha sattasaṅkhārabhājanavasena tividho loko , garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva yujjanato sattalokassavasena attho gahetabbo .
So hi lokiyanti ettha puññapāpāni tabbipāko cāti ‘‘ loko ’’ ti vuccati .
Amaraggahaṇena cettha upapattidevā adhippetā .
Atha vā samūhattho loka-saddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti .
Saha narehīti sanarā , sanarā ca te amarā ceti sanarāmarā , tesaṃ lokoti sanarāmaralokoti purimanayeneva yojetabbaṃ .
Amara-saddena cettha visuddhidevāpi saṅgayhanti .
Te hi maraṇābhāvato paramatthato amarā .
Narāmarānaṃyeva ca gahaṇaṃ ukkaṭṭhaniddesavasena , yathā –
‘‘ satthā devamanussānan ’’ ti ( dī . ni .1.157).
Tathā hi sabbānatthapariharaṇapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya , aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamaṃ gāravaṭṭhānaṃ , tena vuttaṃ –
‘‘ sanarāmaralokagarun ’’ ti .
Sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato .
Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ , tathā lakkhaṇānubyañjana ( dī . ni .2.33;3.198-200; ma . ni .2.385,386) paṭimaṇḍitarūpakāyatāyadutavilambita- khalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākulatādidosarahitaṃ vilāsitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃP1.7 ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitamabhinīhārato yāva mahābodhi anavajjatāya sobhanamevāti .
Atha vā sayambhuñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto ñāṇena sammā gato avagatoti sugato .
Tathā lokasamudayaṃM1.6 pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato .
Lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato .
Lokanirodhagāminipaṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato .
Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā , te kilese na puneti , na pacceti , na paccāgacchatīti sugatotiādinā nayena ayamattho vibhāvetabboV1.6 .
Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ nibbānameva vā gato adhigatoti sugato .
Yasmā vā bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitaṃ vineyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva ca dhammaṃ bhāsati , tasmā sammā gadatīti sugato , da-kārassa ta-kāraṃ katvā .
Iti sobhanagamanatādīhi sugato , taṃ sugataṃ .
Puññapāpakammehi upapajjanavasena gantabbato gatiyo , upapattibhavavisesā .
Tā pana nirayādivasena pañcavidhā , tāhi sakalassāpi bhavagāmikammassa ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇena nivattitattā bhagavā pañcahipi gatīhi suṭṭhu mutto visaṃyuttoti āha –
‘‘ gativimuttan ’’ ti .
Etena bhagavato katthacipi gatiyā apariyāpannataṃ dasseti , yato bhagavā ‘‘ devātidevo ’’ ti vuccati , tenevāha –
‘‘ Yena devūpapatyassa , gandhabbo vā vihaṅgamo ;
Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ , manussattañca abbaje ;
Te mayhaṃ āsavā khīṇā , viddhastā vinaḷīkatā ’’ ti .( a . ni .4.36);
TaṃtaṃgatisaṃvattanakānañhiP1.8 kammakilesānaṃ aggamaggena bodhimūleyeva suppahīnattā natthi bhagavato gatipariyāpannatāti accantameva bhagavā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsasattanikāyehi suparimutto , taṃ gativimuttaṃ .
Vandeti namāmi , thomemīti vā attho .
Atha vā gativimuttan ti anupādisesanibbānadhātuppattiyā bhagavantaṃ thometi .
Ettha hi dvīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā – attahitasampattito , parahitapaṭipattito ca .
Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato , savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato , anupādisesanibbānappattito ca veditabbā .
Parahitapaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassaM1.7 sabbadukkhaniyyānikadhammadesanāto , viruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayato , ñāṇaparipākakālāgamanato ca .
Sā panettha āsayato payogato ca duvidhā parahitapaṭipatti , tividhā ca attahitasampatti pakāsitā hoti .
Kathaṃ ?
‘‘ Karuṇāsītalahadayan ’’ ti etena āsayato parahitapaṭipatti , sammā gadanatthena sugata-saddena payogato parahitapaṭipatti ,‘‘ paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimuttan ’’ ti etehi catusaccapaṭivedhatthena ca sugata-saddena tividhāpiV1.7 attahitasampatti , avasiṭṭhena ,‘‘ paññāpajjotavihatamohataman ’’ ti etena ca sabbāpi attahitasampattiparahitapaṭipatti pakāsitā hotīti .
Atha vā tīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā – hetuto , phalato , upakārato ca .
Tattha hetu mahākaruṇā , sā paṭhamapadena nidassitā .
Phalaṃ catubbidhaṃ – ñāṇasampadā , pahānasampadā , ānubhāvasampadā , rūpakāyasampadā cāti .
Tāsu ñāṇappahānasampadā dutiyapadena saccappaṭivedhatthena ca sugata-saddena pakāsitā honti .
Ānubhāvasampadā tatiyapadena , rūpakāyasampadāP1.9 yathāvuttakāyagamanasobhanatthena sugata-saddena , lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā ( dī . ni .2.33;3.198-200; ma . ni .2.385-386) vinā tadabhāvato .
Upakāro antaraṃ abāhiraṃ karitvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā , so sammā gadanatthena sugata-saddena pakāsito hotīti veditabbaṃ .
Tattha ‘‘ karuṇāsītalahadayan ’’ ti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti .
Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ .
‘‘ Paññāpajjotavihatamohataman ’’ ti etena sammāsambodhiṃ dasseti .
Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ , maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘ sammāsambodhī ’’ ti vuccatīti .
Sammā gadanatthena sugata-saddena sammāsambodhiyā paṭipattiṃ dasseti , līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyoga- sassatucchedābhinivesādiantadvayarahitāya karuṇāpaññāpariggahitāyaM1.8 majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato sugata-saddassa .
Itarehi sammāsambodhiyā padhānāppadhānabhedaṃ payojanaṃ dasseti .
Saṃsāramahoghato sattasantāraṇañcettha padhānaṃ payojanaṃ , tadaññamappadhānaṃ .
Tesu padhānena parahitappaṭipattiṃ dasseti , itarena attahitasampattiṃ , tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu ( pu . pa .24,173) catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti .
Tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ uttamavandanīyabhāvaṃ , attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti .
Ettha ca karuṇāggahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampattiP1.10 dassitā hoti , paññāggahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti .
Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho ‘‘ sanarāmaralokagarun ’’ tiādinā vipañcīyatīti .
Karuṇāggahaṇena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃV1.8 dasseti , paññāggahaṇena apagamanaṃ .
Tathā karuṇāggahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti , lokavohāravisayattā karuṇāya , paññāggahaṇena samaññāyānavidhāvanaṃ .
Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādiparāmasanaṃ hotīti .
Tathā karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti , paññāggahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ , catusaccañāṇaṃ , catuppaṭisambhidāñāṇaṃ , catuvessārajjañāṇaṃ .
Karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni , cha abhiññā , aṭṭhasu parisāsu ( ma . ni .1.151) akampanañāṇāni , dasa balāni , cuddasa buddhañāṇāni , soḷasa ñāṇacariyā , aṭṭhārasa buddhadhammā ,( dī . ni . aṭṭha .3.305; vibha . mūla . ṭī . ganthārambhavaṇṇanāya ) catucattārīsa ñāṇavatthūni ,( saṃ . ni .2.34) sattasattati ñāṇavatthūnīti ( saṃ . ni .2.34) evamādīnaṃ anekesaṃ paññāppabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti .
Tathā karuṇāggahaṇena caraṇasampattiṃ , paññāggahaṇena vijjāsampattiṃ .
Karuṇāggahaṇena sattādhipatitā , paññāggahaṇena dhammādhipatitā .
Karuṇāggahaṇena lokanāthabhāvo , paññāggahaṇena attanāthabhāvo .
Tathā karuṇāggahaṇena pubbakāribhāvo , paññāggahaṇena kataññutāM1.9 .
Tathā karuṇāggahaṇena aparantapatā , paññāggahaṇena anattantapatā .
Karuṇāggahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi , paññāggahaṇena buddhabhāvasiddhi .
Tathā karuṇāggahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ , paññāggahaṇena sayaṃ tāraṇaṃ .
Tathā karuṇāggahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā , paññāggahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti .
SabbesañcaP1.11 buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi , tannidānabhāvato .
Paññā pariyosānaṃ , tato uttarikaraṇīyābhāvato .
Iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti .
Tathā karuṇāggahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti .
Karuṇānidānañhi sīlaṃ , tato pāṇātipātādiviratippavattito , sā ca jhānattayasampayoginīti .
Paññāvacanena paññākkhandho .
Sīlañca sabbabuddhaguṇānamādi , samādhi majjhe , paññā pariyosānanti .
Evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti , nayato dassitattā .
Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo , yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ .
Aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ .
Tenevāha –
‘‘ Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ ,
Kappampi ce aññamabhāsamāno ;
KhīyethaV1.9 kappo ciradīghamantare ,
Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.304; dī . ni . aṭṭha .3.141; ma . ni . aṭṭha .3.425, udā . aṭṭha .53; bu . vaṃ . aṭṭha .4.4; cariyā . aṭṭha . nidānakathāyaṃ , pakiṇṇakakathāyaṃ ; apa . aṭṭha .2.6.20);
Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenāpi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘ no hetaṃ bhante ’’ ti ( dī . ni .2.145) paṭikkhipitvā ,‘‘ api ca me bhante dhammanvayo vidito ’’ ti ( dī . ni .2.146) vuttaṃ .
Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘ buddhopī ’’ tiādimāha .
Tattha buddhoti kattuniddeso .
Buddhabhāvan ti kammaniddeso .
Bhāvetvā , sacchikatvāti ca pubbakālakiriyāniddeso .
Yan ti aniyamato kammaniddeso .
UpagatotiP1.12 aparakālakiriyāniddeso .
Vandeti kiriyāniddeso , tan tiM1.10 niyamanaṃ .
Dhamman ti vandanakiriyāya kammaniddeso .
Gatamalaṃ , anuttaran ti ca tabbisesanaṃ .
Tattha buddha-saddassa tāva ‘‘ bujjhitā saccānīti buddho , bodhetā pajāyāti buddho ’’ tiādinā ( mahāni .192; cūḷani .95-97; paṭi . ma .1.162) niddesanayena attho veditabbo .
Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato , buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho , jāgaraṇavikasanatthavasena .
Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho , yathā ‘‘ dikkhito na dadātī ’’ ti , atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vihataviddhastaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyya guṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho .
Yathāha –
‘‘ Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi , tattha ca sabbaññutaṃ patto , balesu ca vasībhāvan ’’ ti ( mahāni .192; cūḷani .95-97; paṭi . ma .1.162).
Api -saddo sambhāvane , tena ‘‘ evaṃ guṇavisesayutto sopi nāma bhagavā ’’ ti vakkhamānaguṇeV1.10 dhamme sambhāvanaṃ dīpeti .
Buddhabhāvan ti sammāsambodhiṃ .
Bhāvetvāti uppādetvā , vaḍḍhetvā ca .
Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā .
Upagatoti patto , adhigatoti attho , etassa ‘‘ buddhabhāvan ’’ ti etena sambandho .
Gatamalan ti vigatamalaṃ , niddosanti attho .
Vandeti paṇamāmi , thomemiP1.13 vā .
Anuttaran ti uttararahitaṃ , lokuttaranti attho .
Dhamman ti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato ca , saṃsārato ca apatamāne katvā dhārayatīti dhammo .
Ayañhettha saṅkhepattho – evaṃ vividhaguṇasamannāgato buddhopi bhagavā yaṃ ariyasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvetvā , phalanibbānasaṅkhātaṃ pana sacchikatvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigato , tametaṃ buddhānampi buddhabhāvahetubhūtaṃ sabbadosamalarahitaṃ attano uttaritarābhāvena anuttaraṃ paṭivedhasaddhammaṃ namāmīti .
Pariyattisaddhammassāpi tappakāsanattā idha saṅgaho daṭṭhabbo .
AthaM1.11 vā ‘‘ abhidhammanayasamuddaṃ bhāvetvā adhigacchi , tīṇi piṭakāni sammasī ’’ ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassāpi sacchikiriyāsammasanapariyāyo labbhatīti sopi idha vutto yevāti daṭṭhabbo .
Tathā ‘‘ yaṃ dhammaṃ bhāvetvā , sacchikatvā ’’ ti ca vuttattā buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi saha pubbabhāge adhisīlasikkhādayopi idha dhamma-saddena saṅgahitāti veditabbā .
Tāpi hi vigatapaṭipakkhatāya vigatamalā , anaññasādhāraṇatāya anuttarā cāti .
Tathā hi sattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇāya katamahābhinīhāro mahākaruṇādhivāsapesalajjhāsayo paññāvisesapariyodātanimmalānaṃ dānadamasaññamādīnaṃ uttamadhammānaṃ satasahassādhikāni kappānaṃ cattāri asaṅkheyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesaṃ bhāvanāpaccakkhakaraṇehi kammādīsu adhigatavasībhāvo , acchariyācinteyyamahānubhāvo , adhisīlaadhicittānaṃ paramukkaṃsapāramippatto bhagavā paccayākāre catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ pesetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti .
EtthaP1.14 ca ‘‘ bhāvetvā ’’ ti etena vijjāsampadāya dhammaṃ thometi ,‘ sacchikatvā ’ ti etena vimuttisampadāya .
Tathā paṭhamena jhānasampadāya , dutiyena vimokkhasampadāya .
Paṭhamena vā samādhisampadāya , dutiyena samāpattisampadāya .
Atha vā paṭhamena khayañāṇabhāvena , dutiyena anuppādañāṇabhāvena .
Purimena vā vijjūpamatāya , dutiyena vajirūpamatāya .
Purimena vā virāgasampattiyā , dutiyena nirodhasampattiyā .
Tathā paṭhamena niyyānabhāvena , dutiyena nissaraṇabhāvena .
Paṭhamena vā hetubhāvena , dutiyena asaṅkhatabhāvena .
Paṭhamena vā dassanabhāvena , dutiyena vivekabhāvena .
Paṭhamena vā adhipatibhāvena , dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi .
Atha vā ‘‘ yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato ’’ ti etena svākkhātatāya dhammaṃ thometi ,‘‘ sacchikatvā ’’ tiV1.11 etena sandiṭṭhikatāya .
Tathā purimena akālikatāya , pacchimena ehipassikatāya .
Purimena vā opaneyyikatāya , pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi .
‘‘ Gatamalan ’’ ti iminā saṃkilesābhāvadīpanena dhammassa parisuddhataṃ dasseti ,‘‘ anuttaran ’’ ti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena vipulaparipuṇṇataṃ .
Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti , dutiyena pabhāvasampadaṃ .
Bhāvetabbatāya vā dhammassa gatamalabhāvo yojetabboM1.12 .
Bhāvanāguṇena hi so dosānaṃ samugghātako hotīti .
Sacchikātabbabhāvena anuttarabhāvo yojetabbo .
Sacchikiriyānibbattito hi taduttarikaraṇīyābhāvato anaññasādhāraṇatāya anuttaroti .
Tathā ‘‘ bhāvetvā ’’ ti etena saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā honti ,‘‘ sacchikatvā ’’ ti etena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti .
Evaṃ saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ abhitthavitvā , idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘ sugatassā ’’ tiādimāha .
Tattha sugatassāti sambandhaniddeso , tassa ‘‘ puttānan ’’ ti etena sambandho .
Orasānan ti puttavisesanaṃ .
Mārasenamathanānan tiP1.15 orasaputtabhāve kāraṇaniddeso , tena kilesappahānameva bhagavato orasaputtabhāvakāraṇaṃ anujānātīti dasseti .
Aṭṭhannan ti gaṇanaparicchedaniddeso , tena ca satipi tesaṃ sattavisesabhāvena anekasatasahassasaṅkhyabhāve imaṃ gaṇanaparicchedaṃ nātivattantīti dasseti , maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānativattanato .
Samūhan ti samudāyaniddeso .
Ariyasaṅghan ti guṇavisiṭṭhasaṅghātabhāvaniddeso , tena asatipi ariyapuggalānaṃ kāyasāmaggiyaṃ ariyasaṅghabhāvaṃ dasseti , diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvato .
Tattha urasi bhavā jātā , saṃvaddhā ca orasā .
Yathā hi sattānaṃ orasaputtā attajātatāya pitusantakassa dāyajjassa visesena bhāgino honti , evametepi ariyapuggalā sammāsambuddhassa savanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato santakassa vimuttisukhassa , ariyadhammaratanassa ca ekantabhāginoti orasā viya orasā .
Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāvena ariyabhūmiṃ okkamamānā , okkantā ca ariyasāvakā bhagavato urovāyāmajanitābhijātatāya nippariyāyena ‘‘ orasaputtā ’’ ti vattabbataṃ arahanti .
Sāvakehi pavattiyamānāpi hi dhammadesanā bhagavato ‘‘ dhammadesanā ’’ icceva vuccati , taṃmūlakattā , lakkhaṇādivisesābhāvato ca .
Yadipi ariyasāvakānaṃ ariyamaggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāyakaraṇatthaṃ devaputtamāroV1.12 , māravāhinī vā na ekantena apasādeti , tehi pana apasādetabbatāya kāraṇe vimathite tepi vimathitāM1.13 eva nāma hontīti āha –
‘‘ mārasenamathanānan ’’ ti .
Imasmiṃ panatthe ‘ māramārasenamathanānan ’ ti vattabbe ‘‘ mārasenamathanānan ’’ ti ekadesasarūpekaseso katoti daṭṭhabbaṃ .
Atha vā khandhābhisaṅkhāramārānaṃ viya devaputtamārassāpi guṇamāraṇeP1.16 sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo ‘‘ senā ’’ ti vuccati .
Yathāha –
‘‘ kāmā te paṭhamā senā ’’ tiādi ( su . ni .438; mahāni .28,68; cūḷani .47).
Sā ca tehi diyaḍḍhasahassabhedā , anantabhedā vā kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇapaharaṇehi odhiso vimathitā , vihatā , viddhastā cāti mārasenamathanā , ariyasāvakā .
Etena tesaṃ bhagavato anujātaputtataṃ dasseti .
Ārakattā kilesehi , anaye na iriyanato , aye ca iriyanato ariyā , niruttinayena .
Atha vā sadevakena lokena ‘‘ saraṇan ’’ ti araṇīyato upagantabbato , upagatānañca tadatthasiddhito ariyā , ariyānaṃ saṅghoti ariyasaṅgho , ariyo ca so , saṅgho cāti vā ariyasaṅgho , taṃ ariyasaṅghaṃ .
Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti assa ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘ sirasā vande ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Ettha ca ‘‘ sugatassa orasānaṃ puttānan ’’ ti etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṃ dasseti ,‘‘ mārasenamathanānan ’’ ti etena pahānasampadaṃ , sakalasaṃkilesappahānadīpanato .
‘‘ Aṭṭhannampi samūhan ’’ ti etena ñāṇasampadaṃ , maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato .
‘‘ Ariyasaṅghan ’’ ti etena pabhavasampadaṃ dasseti , sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato .
Atha vā ‘‘ sugatassa orasānaṃ puttānan ’’ ti ariyasaṅghassa visuddhanissayabhāvadīpanaṃ ,‘‘ mārasenamathanānan ’’ ti sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ ,‘‘ aṭṭhannampi samūhan ’’ ti āhuneyyādibhāvadīpanaṃ ,‘‘ ariyasaṅghan ’’ ti anuttarapuññakkhettabhāvadīpanaṃ .
Tathā ‘‘ sugatassa orasānaṃ puttānan ’’ ti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvaṃ dīpeti .
Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā .
‘‘ Mārasenamathanānan ’’ tiP1.17 etena abhinīhārasampadāsiddhaṃ pubbabhāge sammāpaṭipattiṃ dasseti .
Katābhinīhārā hi sammā paṭipannā māraṃ , māraparisaṃ vā abhivijinanti .
‘‘ Aṭṭhannampi samūhan ’’ ti etenaM1.14 viddhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti , puggalādhiṭṭhānena maggaphaladhammānaṃ pakāsitattā .
‘‘ Ariyasaṅghan ’’ ti aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ dasseti .
Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānamādi , sapubbabhāgappaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe , asekkhā sīlakkhandhādayoV1.13 pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbe ariyasaṅghaguṇā pakāsitā honti .
Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṅkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā , idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento ‘‘ iti me ’’ tiādimāha .
Tattha ratijananaṭṭhena ratanaṃ , buddhadhammasaṅghā .
Tesañhi ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjantassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati .
Yathāha –
‘‘ Yasmiṃ , mahānāma , samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati , nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha .
Ujugatacitto kho pana , mahānāma , ariyasāvako labhati atthavedaṃ , labhati dhammavedaṃ , labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ , pamuditassa pīti jāyatī ’’ tiādi ( a . ni .6.10; a . ni .11.11).
Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Cittīkataṃ mahagghañca , atulaṃ dullabhadassanaṃ ;
Anomasattaparibhogaṃ , ratanaṃ tena vuccatī ’’ ti .( khu . pā . aṭṭha .6.3; dī . ni . aṭṭha .2.33; su . ni . aṭṭha .1.226; mahāni . aṭṭha .50);
CittīkatabhāvādayoP1.18 ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhantīti .
Vandanāva vandanāmayaṃ , yathā ‘‘ dānamayaṃ , sīlamayan ’’ ti ( dī . ni .3.305; itivu .60; netti .34).
Vandanā cettha kāyavācācittehi tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaninnatā , thomanā vā .
Pujjabhavaphalanibbattanato puññaṃ , attano santānaṃ puṇātīti vā .
Suvihatantarāyoti suṭṭhu vihatantarāyo , etena attano pasādasampattiyā , rattanattayassaM1.15 ca khettabhāvasampattiyā taṃ puññaṃ atthappakāsanassa upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthanti dasseti .
Hutvāti pubbakālakiriyā , tassa ‘‘ atthaṃ pakāsayissāmī ’’ ti etena sambandho .
Tassāti yaṃ ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ , tassa .
Ānubhāvenāti balena .
EvaṃV1.14 ratanattayassa nipaccakārakaraṇe payojanaṃ dassetvā , idāni yassā dhammadesanāya atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo , tassā tāva guṇābhitthavanavasena upaññāpanatthaṃ ‘‘ dīghassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha dīghasuttaṅkitassāti dīghappamāṇasuttalakkhitassa , etena ‘‘ dīgho ’’ ti ayaṃ imassa āgamassa atthānugatā samaññāti dasseti .
Nanu ca suttāniyeva āgamo , kassa pana suttehi aṅkananti ?
Saccametaṃ paramatthato , suttāni pana upādāyapaññatto āgamo .
Yathā hi atthabyañjanasamudāye ‘‘ suttan ’’ ti vohāro , evaṃ suttasamudāye ‘‘ āgamo ’’ ti vohāro .
Paṭiccasamuppādādinipuṇatthasabbhāvato nipuṇassa .
Āgamissanti ettha , etena , etasmā vā attatthaparatthādayoti āgamo , āgamo ca so varo cāti āgamavaro , āgamasammatehi vā varoti āgamavaro , tassa .
Buddhānaṃ anubuddhā buddhānubuddhā , buddhānaṃ saccapaṭivedhaṃ anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayoP1.19 ariyā .
Tehi atthasaṃvaṇṇanāvasena , guṇasaṃvaṇṇanāvasena ca saṃvaṇṇitassa .
Atha vā buddhā ca anubuddhā ca buddhānubuddhāti yojetabbaṃ .
Sammāsambuddheneva hi tiṇṇampi piṭakānaṃ atthavaṇṇanākkamo bhāsito , yā ‘‘ pakiṇṇakadesanā ’’ ti vuccati , tato saṅgāyanādivasena sāvakehīti ācariyā vadanti .
Saddhāvahaguṇassāti buddhādīsu pasādāvahasampattikassa .
Ayañhi āgamo brahmajālādīsu ( dī . ni .1.5-7,26-28) sīladiṭṭhādīnaṃ anavasesaniddesādivasena , mahāpadānādīsu ( dī . ni .2.3-5) purimabuddhānampi guṇaniddesādivasena , pāthikasuttādīsu ( dī . ni .3.3,4) titthiye nimadditvā appaṭivattiyasīhanāda nadanādivasena , anuttariyasuttādīsu ( a . ni .6.8) ca visesato buddhaguṇavibhāvanena ratanattaye sātisayappasādaṃ āvahati .
Saṃvaṇṇanāsu cāyaṃ ācariyassa pakati , yā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāsu ādito tassa tassa saṃvaṇṇetabbassa dhammassa visesaguṇakittanena thomanā .
Tathā hi papañcasūdanīsāratthappakāsinīmanorathapūraṇīsu aṭṭhasālinī ādīsu ca yathākkamaṃ ‘‘ paravādamathanassa ñāṇappabhedajananassaM1.16 dhammakathikapuṅgavānaṃ vicittappaṭibhānajananassa tassa gambhīrañāṇehi ogāḷhassa abhiṇhaso nānānayavicittassa abhidhammassā ’’ tiādinā thomanā katā .
Attho kathīyati etāyāti atthakathā , sā eva aṭṭhakathā , ttha-kārassa ṭṭha -kāraṃ katvā , yathā ‘‘ dukkhassa pīḷanaṭṭho ’’ ti ( paṭi . ma .2.8).
Āditotiādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ .
Chaḷabhiññatāya paramena cittavasībhāvena samannāgatattā , jhānādīsu pañcavidhavasitāsabbhāvato ca vasino , therā mahākassapādayo .
Tesaṃ satehi pañcahi .
Yāti yā aṭṭhakathā .
Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ ayaṃ etassa attho , ayaṃ etassa attho ’’ ti saṅgahetvā vuttā .
AnusaṅgītāV1.15 ca yasattherādīhiP1.20 pacchāpi dutiyatatiyasaṅgītīsu , iminā attano saṃvaṇṇanāya āgamanasuddhiṃ dasseti .
Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo , sīhakumāro .
Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ , tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassa ca sīhaḷabhāvo veditabbo .
Ābhatāti jambudīpato ānītā .
Athāti pacchā .
Aparabhāge hi asaṅkaratthaṃ sīhaḷabhāsāya aṭṭhakathā ṭhapitāti .
Tenassa mūlaṭṭhakathā sabbasādhāraṇā na hotīti idaṃ atthappakāsanaṃ ekantena karaṇīyanti dasseti .
Tenevāha –
‘‘ dīpavāsīnamatthāyā ’’ ti .
Tattha dīpavāsīnan ti jambudīpavāsīnaṃ .
Dīpavāsīnan ti vā sīhaḷadīpavāsīnaṃ atthāya sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti yojanā .
Apanetvānāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā .
Tatoti aṭṭhakathāto .
Ahan ti attānaṃ niddisati .
Manoramaṃ bhāsan ti māgadhabhāsaṃ .
Sā hi sabhāvaniruttibhūtā paṇḍitānaṃ manaṃ ramayatīti .
Tenevāha –
‘‘ tantinayānucchavikan ’’ ti , pāḷigatiyā anulomikaṃ pāḷibhāsāyānuvidhāyininti attho .
Vigatadosan ti asabhāvaniruttibhāsantararahitaṃ .
Samayaṃ avilomentoti siddhantaṃ avirodhento , etena atthadosābhāvamāha .
Aviruddhattā eva hi theravādāpi idha pakāsiyissanti .
Theravaṃsapadīpānan ti thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā , mahākassapādayo .
Tehi āgatā ācariyaparamparā theravaṃso , tappariyāpannāM1.17 hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa samujjalanato theravaṃsapadīpā , mahāvihāravāsino therā , tesaṃ .
Vividhehi ākārehi nicchīyatīti vinicchayo , gaṇṭhiṭṭhānesu khīlamaddanākārena pavattā vimaticchedakathā .
Suṭṭhu nipuṇo saṇho vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā .
Atha vā vinicchinotīti vinicchayo , yathāvuttavisayaṃ ñāṇaṃ .
Suṭṭhu nipuṇo cheko vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā , etena mahākassapāditheraparamparābhato , tatoyeva ca aviparīto saṇhasukhumo mahāvihāravāsīnaṃP1.21 vinicchayoti tassa pamāṇabhūtataṃ dasseti .
Sujanassa cāti ca -saddo sampiṇḍanattho , tena na kevalaṃ jambudīpavāsīnameva atthāya , atha kho sādhujanatosanatthañcāti dasseti , tena ca tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyāti ayamattho siddho hoti , uggahaṇādisukaratāya tesampi bahupakārattā .
Ciraṭṭhitatthan ti ciraṭṭhitiatthaṃV1.16 , cirakālaṭṭhitiyāti attho .
Idañhi atthappakāsanaṃ aviparītabyañjanasunikkhepassa atthasunayassa ca upāyabhāvato saddhammassa ciraṭṭhitiyā saṃvattati .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Dveme , bhikkhave , dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti .
Katame dve ?
Sunikkhattañca padabyañjanaṃ , attho ca sunīto ’’ ti ( a . ni .2.21).
Yaṃ atthavaṇṇanaṃ kattukāmo , tassā mahattaṃ pariharituṃ ‘‘ sīlakathā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tenevāha –
‘‘ na taṃ idha vicārayissāmī ’’ ti .
Atha vā yaṃ aṭṭhakathaṃ kattukāmo , tadekadesabhāvena visuddhimaggo ca gahetabboti kathikānaṃ upadesaṃ karonto tattha vicāritadhamme uddesavasena dasseti ‘‘ sīlakathā ’’ tiādinā .
Tattha sīlakathāti cārittavārittādivasena sīlavitthārakathā .
Dhutadhammāti piṇḍapātikaṅgādayo ( visuddhi .1.22; theragā . aṭṭha .2.845,849) terasa kilesadhunanakadhammā .
Kammaṭṭhānāni sabbānīti pāḷiyaṃ āgatāni aṭṭhatiṃsa , aṭṭhakathāyaṃ dveti niravasesāni yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānāni .
Cariyāvidhānasahitoti rāgacaritādīnaṃ sabhāvādividhānena sahito .
Jhānāni cattāri rūpāvacarajjhānāni , samāpattiyoM1.18 catasso arūpasamāpattiyo .
Aṭṭhapi vā paṭiladdhamattāni jhānāni , samāpajjanavasībhāvappattiyā samāpattiyo .
Jhānāni vā rūpārūpāvacarajjhānāniP1.22 , samāpattiyo phalasamāpattinirodhasamāpattiyo .
Lokiyalokuttarabhedā cha abhiññāyo sabbā abhiññāyo .
Ñāṇavibhaṅgādīsu āgatanayena ekavidhādinā paññāya saṅkaletvā sampiṇḍetvā nicchayo paññāsaṅkalananicchayo .
Paccayadhammānaṃ hetādīnaṃ paccayuppannadhammānaṃ hetupaccayādibhāvo paccayākāro , tassa desanā paccayākāradesanā , paṭiccasamuppādakathāti attho .
Sā pana ghanavinibbhogassa sudukkaratāya saṇhasukhumā , nikāyantaraladdhisaṅkararahitā , ekattanayādisahitā ca tattha vicāritāti āha –
‘‘ suparisuddhanipuṇanayā ’’ ti .
Paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avissajjetvāva vicāritattā avimuttatanti maggā .
ItiV1.17 pana sabban ti iti -saddo parisamāpane , pana -saddo vacanālaṅkāre , etaṃ sabbanti attho .
Idhāti imissā aṭṭhakathāyaṃ .
Na vicārayissāmi , punaruttibhāvatoti adhippāyo .
Idāni tasseva avicāraṇassa ekantakāraṇaṃ niddhārento ‘‘ majjhe visuddhimaggo ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ majjhe ṭhatvā ’’ ti etena majjhebhāvadīpanena visesato catunnaṃ āgamānaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā visuddhimaggo , na sumaṅgalavilāsinīādayo viya asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti .
‘‘ Visesato ’’ ti idaṃ vinayābhidhammānampi visuddhimaggo yathārahaṃ atthavaṇṇanā hoti yevāti katvā vuttaṃ .
Iccevāti iti eva .
Tampīti visuddhimaggampi .
Etāyāti sumaṅgalavilāsiniyā .
Ettha ca ‘‘ sīhaḷadīpaṃ ābhatā ’’ tiādinā atthappakāsanassa nimittaṃ dasseti ,‘‘ dīpavāsīnamatthāya , sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ , ciraṭṭhitatthañca dhammassā ’’ ti etena payojanaṃ , avasiṭṭhena karaṇappakāraṃ .
Sīlakathādīnaṃ avicāraṇampi hi idha karaṇappakāro evāti .
Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Nidānakathāvaṇṇanā

VibhāgavantānaṃV1.18M1.19 sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanavaseneva hotīti paṭhamaṃ tāva vaggasuttavasenaP1.23 vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ tattha dīghāgamo nāmā ’’ tiādimāha .
Tattha tatthāti ‘‘ dīghassa āgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī ’’ ti yadidaṃ vuttaṃ , tasmiṃ vacane .
Yassa atthaṃ pakāsayissāmīti paṭiññātaṃ , so dīghāgamo nāma vaggasuttavasena evaṃ vibhāgoti attho .
Atha vā tatthāti ‘‘ dīghāgamanissitamatthan ’’ ti etasmiṃ vacane .
Yo dīghāgamo vutto , so vaggādivasena edisoti attho .
Attano saṃvaṇṇanāya paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkameneva pavattabhāvadassanatthaṃ ‘‘ tassa vaggesu … pe … vuttaṃ nidānamādī ’’ ti āha .
Kasmā pana catūsu āgamesu dīghāgamo paṭhamaṃ saṅgīto , tattha ca sīlakkhandhavaggo ādito nikkhitto , tasmiñca brahmajālanti ?
Nāyamanuyogo katthacipi na pavattati , api ca saddhāvahaguṇato dīghanikāyo paṭhamaṃ saṅgīto .
Saddhā hi kusaladhammānaṃ bījaṃ .
Yathāha –
‘‘ saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhī ’’ ti ,( saṃ . ni .1.197; su . ni .77) saddhāvahaguṇatā cassa dassitāyeva .
Kiñca katipayasuttasaṅgahato , appaparimāṇato ca gahaṇadhāraṇādisukhato .
Tathāhesa catuttiṃsasuttasaṅgaho catusaṭṭhibhāṇavāraparimāṇo ca .
Sīlakathābāhullato pana sīlakkhandhavaggo paṭhamaṃ nikkhitto .
Sīlañhi sāsanassa ādi , sīlapatiṭṭhānattā sabbaguṇānaṃ .
Tenevāha –
‘‘ tasmā tiha , tvaṃ bhikkhu , ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu .
Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ ?
Sīlañca suvisuddhan ’’ tiādi ( saṃ . ni .5.395).
Etena cassa vaggassa anvatthasaññatā vuttā hoti .
Diṭṭhiviniveṭhanakathābhāvato pana suttantapiṭakassa niravasesadiṭṭhivibhajanaṃ brahmajālaṃ paṭhamaṃ nikkhittanti daṭṭhabbaṃ .
Tepiṭake hi buddhavacane brahmajālasadisaṃ diṭṭhigatāni niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā vibhattasuttaṃ natthīti .

Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā

YassāV1.19P1.24 paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkamena saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo , taṃ , tassā ca tantiāruḷhāya idha vacane kāraṇaṃ dassento ‘‘ paṭhamamahāsaṅgīti … pe … veditabbā ’’ ti āha .
Tattha yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattāM1.20 , paññattattā ca vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti , etena taṃtaṃsikkhāpadānaṃ suttānañca ādipariyosānesu , antarantarā ca sambandhavasena ṭhapitaṃ saṅgītikāravacanaṃ saṅgahitaṃ hoti .
Mahāvisayattā , pūjanīyattā ca mahatī saṅgīti mahāsaṅgīti , paṭhamā mahāsaṅgīti paṭhamamahāsaṅgīti , tassā pavattikālo paṭhamamahāsaṅgītikālo , tasmiṃ paṭhamamahāsaṅgītikāle .
Nidānan ti ca desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ .
Sattānaṃ dassanānuttariyasaraṇādipaṭilābhahetubhūtāsu vijjamānāsupi aññāsu bhagavato kiriyāsu ‘‘ buddho bodheyyan ’’ ti ( bu . vaṃ . aṭṭha . ratanacaṅkamanakaṇḍavaṇṇanā ; cariyā . uddhānagāthāvaṇṇanā ) paṭiññāya anulomato veneyyānaṃ maggaphalappattīnaṃ hetubhūtā kiriyā nippariyāyena buddhakiccanti āha –
‘‘ dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā ’’ ti .
Tattha saddhindriyādidhammoyeva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ .
Atha vā cakkanti āṇā , dhammato anapetattā dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ , dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ .
Yathāha –
‘‘ Dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ , cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ , dhammena pavattetīti dhammacakkaṃ , dhammacariyāya pavattetīti dhammacakkan ’’ tiādi ( paṭi . ma .2,39,41).
‘‘ Katabuddhakicce ’’ ti etena buddhakattabbassa kassacipi asesitabhāvaṃ dasseti .
Nanu ca sāvakehi vinītāpi vineyyāP1.25 bhagavatāyeva vinītā honti , yato sāvakabhāsitaṃ suttaṃ ‘‘ buddhavacanan ’’ ti vuccati , sāvakavineyyā ca na tāva vinītāti ?
Nāyaṃ doso tesaṃ vinayanupāyassa sāvakesu ṭhapitattā .
Tenevāha –
‘‘ Na tāvāhaṃ , pāpima , parinibbāyissāmi , yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā … pe … uppannaṃ parappavādaṃ sahaV1.20 dhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessan ’’ tiādi ( dī . ni .2.168; saṃ . ni .5.822; udā .51).
‘‘ Kusinārāyan ’’ tiādi bhagavato parinibbutadesakālavisesadassanaṃ ‘‘ aparinibbuto bhagavā ’’ ti gāhassa micchābhāvadassanatthaṃ , loke jātasaṃvaddhabhāvadassanatthañcaM1.21 .
Tathā hi manussabhāvassa supākaṭakaraṇatthaṃ mahābodhisattā carimabhave dārapariggahādīnipi karontīti .
Upādīyate kammakilesehīti upādi , vipākakkhandhā kaṭattā ca rūpaṃ .
So pana upādi kilesābhisaṅkhāramāranimmathanena nibbānappattiyaṃ anossaṭṭho , idha khandhamaccumāranimmathanena ossaṭṭho nissesitoti ayaṃ anupādisesā , nibbānadhātu .
Nibbānadhātūti cettha nibbutimattaṃ adhippetaṃ , itthambhūtalakkhaṇe cāyaṃ karaṇaniddeso .
‘‘ Dhātubhājanadivase ’’ ti idaṃ na ‘‘ sannipatitānan ’’ ti etassa visesanaṃ , ussāhajananassa pana visesanaṃ ,‘‘ dhātubhājanadivase bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesī ’’ ti .
Dhātubhājanadivasato hi purimapurimataradivasesu bhikkhū samāgatāti .
Atha vā dhātubhājanadivase sannipatitānaṃ kāyasāmaggīvasena sahitānanti attho .
Saṅghassa thero saṅghatthero , so pana saṅgho kiṃ parimāṇānanti āha –
‘‘ sattannaṃ bhikkhusatasahassānan ’’ ti .
Niccasāpekkhatāya hi edisesu samāso hotiyeva , yathā –
‘‘ devadattassa garukulan ’’ ti .
Āyasmā mahākassapo puna dullabhabhāvaṃ maññamāno bhikkhūnaṃP1.26 ussāhaṃ janesīti sambandho .
‘‘ Dhātubhājanadivase sannipatitānan ’’ ti idaṃ ‘‘ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesī ’’ ti ettha ‘‘ bhikkhūnan ’’ ti imināpi padena sambandhanīyaṃ .
Subhaddena vuḍḍhapabbajitena vuttavacanamanussarantoti sambandho .
Tattha anussaranto dhammasaṃvegavasenāti adhippāyo .
‘‘ Saddhammaṃ antaradhāpeyyuṃ saṅgāyeyyaṃ … pe … ciraṭṭhitikaṃ tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissatī ’’ ti etesaṃ padānaṃ ‘‘ iti cintayanto ’’ ti etena sambandho .
Tathā ‘‘ yañcāhan ’’ ti etassa ‘‘ anuggahito pasaṃsito ’’ ti etena sambandho .
Yaṃ pāpabhikkhūti ettha yan ti nipātamattaṃ , kāraṇaniddeso vā , yena kāraṇena antaradhāpeyyuṃ , tadetaṃ kāraṇaṃ vijjatīti attho , addhaniyan ti addhānamaggagāmi , addhānakkhamanti attho .
Yañcāhan ti ettha yan ti yasmā , yena kāraṇenāti vuttaṃ hoti , kiriyāparāmasanaṃ vā etaṃ , tena ‘‘ anuggahito pasaṃsito ’’ ti ettha anuggaṇhanaṃ pasaṃsanañca parāmasati .
‘‘ Cīvare sādhāraṇaparibhogenā ’’ ti ettha ‘‘ attanā samasamaṭṭhapanenā ’’ ti idha attanā-saddaṃ ānetvā cīvare attanāV1.21M1.22 sādhāraṇaparibhogenāti yojetabbaṃ .
Yassa yena hi sambandho dūraṭṭhampi ca tassa tanti atha vā bhagavatā cīvare sādhāraṇaparibhogena bhagavatā anuggahitoti yojanīyaṃ , etassāpi hi karaṇaniddesassa sahayogakattutthajotakattasambhavato .
Yāvadeti yāvadeva , yattakaṃ kālaṃ , yattake vā samāpattivihāre , abhiññāvihāre vā ākaṅkhanto viharāmi ceva voharāmi ca , tathā kassapopīti attho .
Idañca navānupubbavihārachaḷabhiññabhāvasāmaññena thutimattaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Na hi āyasmā mahākassapo bhagavā viya devasikaṃ catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo samāpajjati , yamakapāṭihāriyādivasena vā abhiññāyo vaḷañjetīti .
Tenevāha –
‘‘ navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede ’’ tiP1.27 .
Tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati , aññatra dhammavinayasaṅgāyanāti adhippāyo .
‘‘ Nanu maṃ bhagavā ’’ tiādinā vuttamevatthaṃ upamāvasena vibhāveti .
Tato paran ti tato bhikkhūnaṃ ussāhajananato parato .
Pure adhammo dippatīti apināma dibbati , yāva adhammo dhammaṃ paṭibāhituṃ samattho hoti , tato puretaramevāti attho .
Āsanne anicchite hi ayaṃ pure-saddo .
Dippatīti ca dippissati .
Puresaddasanniyogena hi anāgatatthe ayaṃ vattamānappayogo , yathā –
‘‘ purā vassati devo ’’ ti .
‘‘ Sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare … pe … ekūnapañcasate pariggahesī ’’ ti etena sukkhavipassakakhīṇāsavapariyantānaṃ yathāvuttapuggalānaṃ satipi āgamādhigamasabbhāve saha paṭisambhidāhi pana tevijjādiguṇayuttānaṃ āgamādhigamasampattiyā ukkaṃsagatattā saṅgītiyā bahupakārataṃ dasseti .
Idaṃ vuttaṃ saṅgītikkhandhake ,( pārā .437) apaccakkhaṃ nāma natthi paguṇappavattibhāvato , samantapāsādikāyaṃ pana ‘‘ asammukhā paṭiggahitaṃ nāma natthī ’’ ti ( pārā . aṭṭha . paṭhamamahāsaṅgītikathā ) vuttaṃ , taṃ ‘‘ dve sahassāni bhikkhuto ’’ ti vuttampi bhagavato santike paṭiggahitamevāti katvā vuttaṃ .
Caturāsītisahassānīti dhammakkhandhe sandhāyāha .
Pavattinoti paguṇāni .
Ānandattherassa navappāyāya parisāya vibbhamanena mahākassapatthero evamāha –
‘‘ na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī ’’ ti .
Tattha mattan ti pamāṇaṃ .
Chandā āgamanaṃ viyāti padavibhāgo .
‘‘ Kiñcāpi sekkho ’’ ti idaṃM1.23 na sekkhānaṃ agatigamanasabbhāvena vuttaṃ , asekkhānameva pana uccinitattāti daṭṭhabbaṃP1.28 .
Paṭhamamaggeneva hi cattāri agatigamanāni pahīyantīti .
‘‘ Abhabbo chandā … pe … agatiṃ gantun ’’ ti ca dhammasaṅgītiyā tassa yogyabhāvadassanena vijjamānaguṇakathanaṃ .
Pariyattoti adhīto .
GāvoV1.22 caranti etthāti gocaro , gocaro viya gocaro , bhikkhācaraṇaṭṭhānaṃ .
Visabhāgapuggalo subhaddasadiso .
Sattipañjaran ti sattikhaggādihatthehi purisehi mallarājūnaṃ bhagavato dhātuārakkhakaraṇaṃ sandhāyāha .
Taṃ palibodhaṃ chinditvā taṃ karaṇīyaṃ karotūti saṅgāhakena chinditabbaṃ chinditvā ekantakaraṇīyaṃ karotūti attho .
Mahājanan ti bahujanaṃ .
Gandhakuṭiṃ vanditvā paribhogacetiyabhāvatoti adhippāyo .
Yathā tan ti yathā aññopi yathāvuttasabhāvo , evanti attho .
Saṃvejesīti ‘‘ nanu bhagavatā paṭikacceva akkhātaṃ –
‘ sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo ’’’ tiādinā ( dī . ni .2.183; saṃ . ni .5.379; a . ni .10.48; cūḷava .437) saṃvegaṃ janesi .
Ussannadhātukan ti upacitadosaṃ .
Bhesajjamattāti appakaṃ bhesajjaṃ .
Appattho hi ayaṃ mattā-saddo ,‘‘ mattāsukhapariccāgo ’’ tiādīsu ( dha . pa .290) viya .
Dutiyadivaseti devatāya saṃvejitadivasato , jetavanavihāraṃ paviṭṭhadivasato vā dutiyadivase .
Āṇāva cakkaṃ āṇācakkaṃ .
Etadaggan ti eso aggo .
Liṅgavipallāsena hi ayaṃ niddeso .
Yadidan ti ca yo ayaṃ , yadidaṃ khandhapañcakanti vā yojetabbaṃ .
‘‘ PaṭhamaṃP1.29 āvuso upāli pārājikaṃ kattha paññattan ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu tassa saṅgītiyā purimakāle paṭhamabhāvo na yuttoti ?
No na yutto , bhagavatā paññattānukkamena pātimokkhuddesānukkamena ca paṭhamabhāvassa siddhattā .
Yebhuyyena hi tīṇi piṭakāni bhagavato dharamānakāle ṭhitānukkameneva saṅgītāni , visesato vinayābhidhammapiṭakānīti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Vatthumpi pucchī ’’ tiādi ‘ kattha paññattan ’ tiādinā dassitena saha tadavasiṭṭhampi saṅgahetvā dassanavasena vuttaṃ .
Paṭhamapārājiketi paṭhamapārājikapāḷiyaṃ ( pārā .24), tenevāha –
‘‘ na hi tathāgatā ekabyañjanampi niratthakaṃ vadantī ’’ ti .
JātakādikeM1.24 khuddakanikāyapariyāpanne , yebhuyyena ca dhammaniddesabhūte tādise abhidhammapiṭake saṅgaṇhituṃ yuttaṃ , na pana dīghanikāyādippakāre suttantapiṭake , nāpi paññattiniddesabhūte vinayapiṭaketi dīghabhāṇakā ‘‘ jātakādīnaṃ abhidhammapiṭake saṅgaho ’’ ti vadanti .
Cariyāpiṭakabuddhavaṃsānañcettha aggahaṇaṃ , jātakagatikattā .
Majjhimabhāṇakā pana ‘‘ aṭṭhuppattivasena desitānaṃ jātakādīnaṃ yathānulomadesanābhāvato tādise suttantapiṭake saṅgaho yutto , na pana sabhāvadhammaniddesabhūte yathādhammasāsane abhidhammapiṭake ’’ ti jātakādīnaṃ suttantapiṭakapariyāpannataṃ kathayanti .
Tattha ca yuttaṃ vicāretvā gahetabbaṃ .
EvaṃV1.23 nimittapayojanakāladesakārakakaraṇappakārehi paṭhamaṃ saṅgītiṃ dassetvā idāni tattha vavatthāpitasiddhesu dhammavinayesu nānappakārakosallatthaṃ ekavidhādibhede dassetuṃ ‘‘ evametan ’’ tiādimāha .
Tattha vimuttirasan ti vimuttiguṇaṃ , vimuttisampattikaṃ vā , aggaphalanipphādanato , vimuttikiccaṃ vā , kilesānaṃP1.30 accantaṃ vimuttisampādanato .
Keci pana ‘‘ vimuttiassādan ’’ ti vadanti .
Kiñcāpi avisesena sabbampi buddhavacanaṃ kilesavinayanena vinayo , yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyapatanādito dhāraṇena dhammo , idhādhippete pana dhammavinaye niddhāretuṃ ‘‘ tattha vinayapiṭakan ’’ tiādimāha .
Avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo , khandhādivasena sabhāvadhammadesanābāhullato .
Atha vā yadipi dhammoyeva vinayopi , pariyattiyādibhāvato , vinayasaddasannidhāne pana bhinnādhikaraṇabhāvena payutto dhamma-saddo vinayatantividhuraṃ tantiṃ dīpeti yathā ‘‘ puññañāṇasambhārā , gobalibaddhan ’’ ti ca .
‘‘ Anekajātisaṃsāran ’’ ti ayaṃ gāthā bhagavatā attano sabbaññutañāṇapadaṭṭhānaṃ arahattappattiṃ paccavekkhantena ekūnavīsatimassa paccavekkhaṇañāṇassa anantaraṃ bhāsitā .
Tenāha ‘‘ idaṃ paṭhamabuddhavacanan ’’ ti .
Idaṃ kira sabbabuddhehi avijahitaṃ udānaṃ .
Ayamassa saṅkhepattho – ahaṃ imassa attabhāvagehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ gavesanto yena ñāṇena taṃ daṭṭhuṃ sakkā , tassa bodhiñāṇassatthāya dīpaṅkarapādamūle katābhinīhāroM1.25 ettakaṃ kālaṃ anekajātisaṃsāraṃ anekajātisatasahassasaṅkhyaṃ saṃsāravaṭṭaṃ anibbisaṃ taṃ ñāṇaṃ avindanto alabhantoyeva sandhāvissaṃ saṃsariṃ .
Yasmā jarāvyādhimaraṇamissatāya jāti nāmesā punappunaṃ upagantuṃ dukkhā , na ca sā tasmiṃ adiṭṭhe nivattati , tasmā taṃ gavesanto sandhāvissanti attho .
Diṭṭhosīti idāni mayā sabbaññutañāṇaṃ paṭivijjhantena diṭṭho asi .
Puna gehan ti puna imaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ mama gehaṃ .
Na kāhasi na karissasi .
Tava sabbā avasesākilesa phāsukā mayā bhaggā .
Imassa tayā katassa attabhāvagehassa kūṭaṃ avijjāsaṅkhātaṃ kaṇṇikamaṇḍalaṃ visaṅkhataṃ viddhaṃsitaṃ .
Visaṅkhāraṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavasena gataṃ anupaviṭṭhaṃ idāni mama cittaṃ , ahañcaP1.31 taṇhānaṃ khayasaṅkhātaṃ arahattamaggaṃ ajjhagā adhigato pattosmīti .
Ayaṃ manasā pavattitadhammānamādi .
‘‘ Yadā have pātubhavanti dhammā ’’ ti ( udā .1,2,3) ayaṃ pana vācāya pavattitadhammānaṃ ādīti vadanti .
Antojappanavasena kira bhagavā ‘‘ anekajātisaṃsāran ’’ tiādimāha ( dha . pa .153).
‘‘ Pāṭipadadivase ’’ ti idaṃ ‘‘ sabbaññubhāvappattassā ’’ tiV1.24 na etena sambandhitabbaṃ ,‘‘ paccavekkhantassa uppannā ’’ ti etena pana sambandhitabbaṃ .
Visākhapuṇṇamāyameva hi bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaṃ pattoti .
Vayadhammāti aniccalakkhaṇamukhena dukkhānattalakkhaṇampi saṅkhārānaṃ vibhāveti ‘‘ yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ , yaṃ dukkhaṃ tadanattā ’’ ti ( saṃ . ni .3.15; paṭi . ma .2.10) vacanato .
Lakkhaṇattayavibhāvananayeneva ca tadārammaṇaṃ vipassanaṃ dassento sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ buddhāveṇikaṃ catusaccakammaṭṭhānādhiṭṭhānaṃ aviparītaṃ nibbānagāminippaṭipadaṃ pakāsetīti daṭṭhabbaṃ .
Idāni tattha sammāpaṭipattiyaṃ niyojeti ‘‘ appamādena sampādethā ’’ ti .
Atha vā ‘‘ vayadhammā saṅkhārā ’’ ti etena saṅkhepena saṃvejetvā ‘‘ appamādena sampādethā ’’ ti saṅkhepeneva niravasesaṃ sammāpaṭipattiṃ dasseti .
Appamādapadañhi sikkhāttayasaṅgahitaṃ kevalaparipuṇṇaṃ sāsanaṃ pariyādiyitvā tiṭṭhatīti .
Paṭhamasaṅgītiyaṃ asaṅgītaṃ saṅgītikkhandhakakathāvatthuppakaraṇādi .
Keci pana ‘‘ subhasuttampi ( dī . ni .1.444) paṭhamasaṅgītiyaṃ asaṅgītan ’’ ti vadanti , taṃ pana na yujjati .
PaṭhamasaṅgītitoM1.26 puretarameva hi āyasmatā ānandena jetavane viharantena subhassa māṇavassa bhāsitanti .
Daḷhikammasithilīkaraṇappayojanā yathākkamaṃ pakatisāvajjapaṇṇattisāvajjesu sikkhāpadesu .
Tenāti vividhanayattādinā .
Etan ti vividhavisesanayattāti gāthāvacanaṃ .
Etassāti vinayassa .
AttatthaparatthādibhedetiP1.32 yo taṃ suttaṃ sajjhāyati , suṇāti , vāceti , cinteti , deseti ca , suttena saṅgahito sīlādiattho tassāpi hoti , tena parassa sādhetabbato parassāpi hotīti , tadubhayaṃ taṃ suttaṃ sūceti dīpeti .
Tathā diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ lokiyalokuttarañcāti evamādibhede atthe ādi -saddena saṅgaṇhāti .
Attha -saddo cāyaṃ hitapariyāyavacanaṃ , na bhāsitatthavacanaṃ , yadi siyā , suttaṃ attanopi bhāsitatthaṃ sūceti , parassāpīti ayamattho vutto siyā .
Suttena ca yo attho pakāsito so tasseva hotīti , na tena parattho sūcito hoti , tena sūcetabbassa paratthassa nivattetabbassa abhāvā atthagahaṇañca na kattabbaṃ .
Attatthaparatthavinimmuttassa bhāsitatthassa abhāvā ādiggahaṇañca na kattabbaṃ .
Tasmā yathāvuttassa hitapariyāyassa atthassa sutte asambhavato suttadhārassa puggalassa vasena attatthaparatthā vuttā .
AthaV1.25 vā suttaṃ anapekkhitvā ye attatthādayo atthappabhedā vuttā ‘‘ na haññadatthatthipasaṃsalābhā ’’ ti etassa padassa niddese ( mahāni .63; cūḷani .85)‘‘ attattho , parattho , ubhayattho , diṭṭhadhammiko attho , samparāyiko attho , uttāno attho , gambhīro attho , gūḷho attho , paṭicchanno attho , neyyo attho , nīto attho , anavajjo attho , nikkileso attho , vodāno attho , paramattho ’’ ti te suttaṃ sūcetīti attho .
Imasmiṃ atthavikappe attha -saddo bhāsitatthapariyāyopi hoti .
Ettha hi purimakā pañca atthappabhedā hitapariyāyā , tato pare cha bhāsitatthabhedā , pacchimakā pana ubhayasabhāvā .
Tattha duradhigamatāya vibhāvane aladdhagādho gambhīro .
Na vivaṭo gūḷho .
Mūludakādayo viya paṃsunā akkharasannivesādinā tirohito paṭicchannoM1.27 .
NiddhāretvāP1.33 ñāpetabbo neyyo .
Yathārutavasena veditabbo nīto .
Anavajjanikkilesavodānā pariyāyavasena vuttā , kusalavipākakiriyādhammavasena vā .
Paramattho nibbānaṃ , dhammānaṃ aviparītasabhāvo eva vā .
Atha vā ‘‘ attanā ca appiccho hotī ’’ ti attatthaṃ ,‘‘ appicchākathañca paresaṃ kattā hotī ’’ ti paratthaṃ sūceti .
Evaṃ ‘‘ attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hotī ’’ tiādi ( a . ni .4.99,265) suttāni yojetabbāni .
Vinayābhidhammehi ca visesetvā sutta-saddassa attho vattabbo .
Tasmā veneyyajjhāsayavasappavattāya desanāya attahitaparahitatādīni sātisayaṃ pakāsitāni hoti tapparabhāvato , na āṇādhammasabhāvavasappavattāyāti idameva ca ‘‘ atthānaṃ sūcanato suttan ’’ ti vuttaṃ .
Sutte ca āṇādhammasabhāvā ca veneyyajjhāsayaṃ anuvattanti , na vinayābhidhammesu viya veneyyajjhāsayo āṇādhammasabhāve .
Tasmā veneyyānaṃ ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanā hotīti ‘‘ suvuttā cetthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pasavatīti phalati .
‘‘ Suttāṇā ’’ ti etassa atthaṃ pakāsetuṃ ‘‘ suṭṭhu ca ne tāyatī ’’ ti vuttaṃ .
Attatthādividhānesu ca suttassa pamāṇabhāvo , attatthādīnañca saṅgāhakattaṃ yojetabbaṃ tadatthappakāsanapadhānattā suttassa .
Vinayābhidhammehi visesanañca yojetabbaṃ .
Etan ti ‘‘ atthānaṃ sūcanato ’’ tiādikaṃ atthavacanaṃ .
Etassāti suttassa .
Abhikkamantīti ettha abhi -saddo kamanakiriyāya vuddhibhāvaṃ atirekataṃ dīpeti , abhiññātā abhilakkhitāti ettha ñāṇalakkhaṇakiriyānaṃ supākaṭatāvisesaṃ , abhikkantenātiP1.34 ettha kantiyā adhikattaṃ visiṭṭhatanti yuttaṃ kiriyāvisesakattā upasaggassa .
Abhirājā abhivinayeti pana pūjitaparicchinnesu rājavinayesu abhi -saddo pavattatīti kathametaṃ yujjeyyātiV1.26 ?
Pūjanaparicchedanakiriyādīpanato , tāhi ca kiriyāhi rājavinayānaṃ yuttattā .
Ettha hi atimālādīsu ati-saddo viya , abhi-saddo yathā saha sādhanena kiriyaṃ vadatīti abhirājaabhivinaya-saddā siddhā , evaṃ abhidhammasadde abhi-saddo saha sādhanena vuḍḍhiyādikiriyaṃ dīpetīti ayamattho dassitoti daṭṭhabbo .
BhāvanāpharaṇavuḍḍhīhiM1.28 vuḍḍhimantopi dhammā vuttā .
Ārammaṇādīhīti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi .
Avisiṭṭhan ti aññamaññavisiṭṭhesu vinayasuttābhidhammesu avisiṭṭhaṃ samānaṃ .
Taṃ piṭakasaddanti attho .
Yathāvuttenāti ‘‘ evaṃ duvidhatthenā ’’ tiādinā vuttappakārena .
Kathetabbānaṃ atthānaṃ desakāyattena āṇādividhinā atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā .
Sāsitabbapuggalagatena yathāparādhādisāsitabbabhāvena anusāsanaṃ vinayanaṃ sāsanaṃ .
Kathetabbassa saṃvarāsaṃvarādino atthassa kathanaṃ vacanapaṭibaddhatākaraṇaṃ kathā .
Kathīyati vā etthāti kathā .
Saṃvarāsaṃvarassa kathā saṃvarāsaṃvarakathā .
Esa nayo itaresupi .
Bheda -saddo visuṃ visuṃ yojetabbo ‘‘ desanābhedaṃ sāsanabhedaṃ kathābhedañca yathārahaṃ paridīpaye ’’ ti .
Bhedan ti ca nānattanti attho .
Sikkhā ca pahānāni ca gambhīrabhāvo ca sikkhāppahānagambhīrabhāvaṃ , tañca paridīpaye .
Ettha yathāti upārambhanissaraṇadhammakosarakkhaṇahetupariyāpuṇanaṃP1.35 suppaṭipatti duppaṭipattīti etehi pakārehi .
Āṇaṃ paṇetuṃ arahatīti āṇāraho sammāsambuddhattā .
Vohāraparamatthānampi sabbhāvato āha āṇābāhullatoti .
Ito paresupi eseva nayo .
Pacurāparādhā seyyasakādayo .
Ajjhāsayo āsayova atthato diṭṭhi , ñāṇañca .
Vuttañcetaṃ –
‘‘ Sassatucchedadiṭṭhi ca , khanti cevānulomike ;
Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ , etaṃ āsayasadditan ’’ ti .( visuddhi . ṭī .1.136);
Anusayā kāmarāgabhavarāgadiṭṭhipaṭighavicikicchāmānāvijjāvasena satta anāgatā kilesā , atītā paccuppannā ca tatheva vuccanti .
Na hi kālabhedena dhammānaṃ sabhāvabhedo atthīti .
Cariyāti cha mūlacariyā , antarabhedena anekavidhā , saṃsaggavasena tesaṭṭhi honti .
Te pana amhehi asammohantaradhānasuttaṭīkāyaṃ vibhāgato dassitā , atthikehi tato gahetabbā .
Atha vā cariyāti caritaṃ , taṃ sucaritaduccaritavasena duvidhaṃ .
Adhimutti nāma sattānaṃ pubbaparicayavasena abhiruci , sā duvidhā hīnapaṇītabhedena .
Ghanavinibbhogābhāvato diṭṭhimānataṇhāvasenaV1.27 ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti saññino .
Mahanto saṃvaro asaṃvaro .
Buddhiattho hi aya ’ makāro yathā ‘‘ asekkhā dhammā ’’ ti ( dha . sa .11).
TīsupiM1.29 cetesu ete dhammatthadesanā paṭivedhāti ettha tantiattho tantidesanā tantiatthapaṭivedho ca tantivisayā hontīti vinayapiṭakādīnaṃ atthadesanāpaṭivedhādhārabhāvoP1.36 yutto , piṭakāni pana tanti yevāti tesaṃ dhammādhārabhāvo kathaṃ yujjeyyāti ?
Tantisamudāyassa avayavatantiyā ādhārabhāvato .
Avayavassa hi samudāyo ādhārabhāvena vuccati , yathā –
‘‘ rukkhe sākhā ’’ ti .
Dhammādīnañca dukkhogāhabhāvato tehi vinayādayo gambhīrāti vinayādīnañca catubbidho gambhīrabhāvo vutto .
Tasmā dhammādayo eva dukkhogāhattā gambhīrā , na vinayādayoti na codetabbametaṃ samukhena , visayavisayīmukhena ca vinayādīnaṃyeva gambhīrabhāvassa vuttattā .
Dhammo hi vinayādayo , tesaṃ visayo attho , dhammatthavisayā ca desanāpaṭivedhoti .
Tattha paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ , desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya ca dukkhogāhabhāvo veditabbo , paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā , tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā .
‘‘ Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ’’ ti etena vacanena dhammassa hetubhāvo kathaṃ ñātabboti ?
‘‘ Dhammapaṭisambhidā ’’ ti etassa samāsapadassa avayavapadatthaṃ dassentena ‘‘ hetumhi ñāṇan ’’ ti vuttattā .
‘‘ Dhamme paṭisambhidā ’’ ti ettha hi ‘‘ dhamme ’’ ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘ hetumhī ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ paṭisambhidā ’’ ti etassa ca atthaṃ dassentena ‘‘ ñāṇan ’’ ti .
Tasmā hetudhamma-saddā ekatthā , ñāṇapaṭisambhidā-saddā cāti imamatthaṃ vadantena sādhito dhammassa hetubhāvo , atthassa hetuphalabhāvo ca evameva daṭṭhabbo .
Yathādhamman ti cettha dhamma -saddo hetuṃ hetuphalañca sabbaṃ saṅgaṇhāti .
Sabhāvavācako hesa , na pariyattihetubhāvavācako , tasmā yathādhamman ti yo yo avijjāsaṅkhārādidhammoP1.37 , tasmiṃ tasminti attho .
Dhammānurūpaṃ vā yathādhammaṃ .
Desanāpi hi paṭivedho viya aviparītasavisayavibhāvanato dhammānurūpaṃ pavattati , yato ‘ aviparītābhilāpo ’ ti vuccati .
Dhammābhilāpoti atthabyañjanako aviparītābhilāpo , etena ‘‘ tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .718) ettha vuttaṃ sabhāvadhammaniruttiṃ dasseti , saddasabhāvattā desanāya .
Tathā hi niruttipaṭisambhidāyaM1.30 parittārammaṇādibhāvo paṭisambhidāvibhaṅgapāḷiyaṃ ( vibha .749) vutto .
Aṭṭhakathāyañca ‘‘ taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā ’’ tiādinā ( vibha . aṭṭha .642) saddārammaṇatāV1.28 dassitā .
‘‘ Imassa atthassa ayaṃ saddo vācako ’’ ti vacanavacanīye vavatthapetvā taṃtaṃvacanīya vibhāvanavasena pavattito hi saddo desanāti .
‘‘ Anulomādivasena vā kathanan ’’ ti etena tassā dhammaniruttiyā abhilāpaṃ kathanaṃ tassa vacanassa pavattanaṃ dasseti .
‘‘ Adhippāyo ’’ ti etena ‘‘ desanāti paññattī ’’ ti etaṃ vacanaṃ dhammaniruttābhilāpaṃ sandhāya vuttaṃ , na tabbinimuttaṃ paññattiṃ sandhāyāti dasseti .
Nanu ca ‘‘ dhammo tantī ’’ ti imasmiṃ pakkhe dhammassa saddasabhāvattā dhammadesanānaṃ viseso na siyāti ?
Na , tesaṃ tesaṃ atthānaṃ bodhakabhāvena ñāto , uggahaṇādivasena ca pubbe vavatthāpito saddappabandho dhammo , pacchā paresaṃ avabodhanatthaṃ pavattito tadatthappakāsakoP1.38 saddo desanāti .
Atha vā yathāvuttasaddasamuṭṭhāpako cittuppādo desanā , musāvādādayo viya .
‘‘ Vacanassa pavattanan ’’ ti ca yathāvuttacittuppādavasena yujjati .
So hi vacanaṃ pavatteti , tañca tena pavattīyati desīyati .
‘‘ So ca lokiyalokuttaro ’’ ti evaṃ vuttaṃ abhisamayaṃ yena pakārena abhisameti , yaṃ abhisameti , yo ca tassa sabhāvo , tehi pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ visayato asammohato ca atthānurūpaṃ dhammesū ’’ tiādimāha .
Tattha hi visayato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho avijjādidhammasaṅkhārādiatthatadubhayapaññāpanārammaṇo lokiyo abhisamayo , asammohato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho nibbānārammaṇo maggasampayutto yathāvuttadhammatthapaññattīsu sammohaviddhaṃsano lokuttaro abhisamayoti .
Abhisamayato aññampi paṭivedhatthaṃ dassetuṃ ‘‘ tesaṃ tesaṃ vā ’’ tiādimāha .
‘ Paṭivedhanaṃ paṭivedho ’ ti iminā hi vacanatthena abhisamayo ,‘ paṭivijjhīyatīti paṭivedho ’ ti iminā taṃtaṃrūpādidhammānaṃ aviparītasabhāvo ca ‘‘ paṭivedho ’’ ti vuccatīti .
Yathāvuttehi dhammādīhi piṭakānaṃ gambhīrabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ idāni yasmā etesu piṭakesū ’’ tiādimāha .
Yo cetthāti etesu taṃtaṃpiṭakagatesu dhammādīsu yo paṭivedho , etesu ca piṭakesu tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ yo aviparītasabhāvoti yojetabbaṃ .
Dukkhogāhatā ca avijjāsaṅkhārādīnaṃM1.31 dhammatthānaṃ duppaṭivijjhatāya , tesaṃ paññāpanassa dukkarabhāvato taṃdesanāya , paṭivedhanasaṅkhātassa paṭivedhassa uppādanavisayikaraṇānaṃ asakkuṇeyyattā , aviparītasabhāvasaṅkhātassa paṭivedhassa duviññeyyatāya eva veditabbā .
Yan tiP1.39 yaṃ pariyattiduggahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ .
Atthan ti bhāsitatthaṃ , payojanatthañca .
Na upaparikkhantīti na vicārenti .
Na nijjhānaṃ khamantīti nijjhānapaññaṃ nakkhamanti , nijjhāyitvāV1.29 paññāya disvā rocetvā gahetabbā na hontīti adhippāyo .
Itīti evaṃ etāya pariyattiyā .
Vādappamokkhānisaṃsā attano upari parehi āropitavādassa niggahassa pamokkhappayojanā hutvā dhammaṃ pariyāpuṇanti , vādappamokkhā vā nindāpamokkhā .
Yassa catthāyāti yassa ca sīlādipūraṇassa anupādāvimokkhassa vā atthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti ñāyena pariyāpuṇantīti adhippāyo .
Assāti assa dhammassa .
Nānubhontīti na vindanti .
Tesaṃ te dhammā duggahitattā upārambhamānadabbamakkhapalāsādihetubhāvena dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti .
Bhaṇḍāgāre niyutto bhaṇḍāgāriko , bhaṇḍāgāriko viya bhaṇḍāgāriko , dhammaratanānupālako .
Aññatthaṃ anapekkhitvā bhaṇḍāgārikasseva sato pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti .
‘‘ Tāsaṃyevā ’’ ti avadhāraṇaṃ pāpuṇitabbānaṃ chaḷabhiññācatuppaṭisambhidādīnaṃ vinaye pabhedavacanābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .
Verañjakaṇḍe ( pārā .12) hi tisso vijjāva vibhattā .
Dutiye pana ‘‘ tāsaṃyevā ’’ ti avadhāraṇaṃ catasso paṭisambhidā apekkhitvā kataṃ , na tisso vijjā .
Tā hi chasu abhiññāsu antogadhāti sutte vibhattā yevāti .
Duggahitaṃ gaṇhāti ,‘‘ tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi , yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anaññan ’’ tiādinā ( ma . ni .1.396).
Dhammacintan tiP1.40 dhammasabhāvavicāraṇaṃ ,‘‘ cittuppādamatteneva dānaṃ hoti , sayameva cittaṃ attano ārammaṇaṃ hoti , sabbaṃ cittaṃ asabhāvadhammārammaṇan ’’ ti ca evamādi .
Tesan ti tesaṃ piṭakānaṃ .
Etan ti etaṃ buddhavacanaṃ .
Atthānulomato anulomiko .
Anulomikataṃyeva vibhāvetuṃ ‘‘ kasmā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ekanikāyampīti ekasamūhampiM1.32 .
Poṇikā cikkhallikā ca khattiyā , tesaṃ nivāso poṇikanikāyo cikkhallikanikāyo ca .
Navappabhedan ti ettha kathaṃ navappabhedaṃ ?
Sagāthakañhi suttaṃ geyyaṃ , niggāthakañca suttaṃ veyyākaraṇaṃ , tadubhayavinimuttañca suttaṃ udānādivisesasaññārahitaṃ natthi , yaṃ suttaṅgaṃ siyā , maṅgalasuttādīnañca ( khu . pā .5.2; su . ni .225) suttaṅgasaṅgaho na siyā , gāthābhāvato , dhammapadādīnaṃ viya , geyyaṅgasaṅgaho vā siyā , sagāthakattā , sagāthavaggassa viya , tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānanti ?
Vuccate –
‘‘ SuttantiV1.30 sāmaññavidhi , visesavidhayo pare ;
Sanimittā niruḷhattā sahatāññena nāññato ’’.( sārattha . ṭī .1. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā );
Sabbassāpi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ sāmaññavidhi .
Tenevāha āyasmā mahākaccāno nettiyaṃ –
‘‘ navavidhasuttantapariyeṭṭhī ’’ ti ( netti . saṅgahavāra ).
‘‘ Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ ( pāci .255,1242), sakavāde pañcasuttasatānī ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha . nidānakathā ; kathā . aṭṭha . nidānakathā ) evamādi ca etassa atthassa sādhakaṃ .
VisesavidhayoP1.41 pare sanimittā tadekadesesu geyyādayo visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitā .
Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ .
Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ ( netti . aṭṭha .13) cuṇṇiyaganthaṃ ‘ geyyan ’ ti vadanti .
Gāthāvirahe pana sati pucchaṃ katvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittaṃ .
Pucchāvissajjanañhi ‘ byākaraṇan ’ ti vuccati , byākaraṇameva veyyākaraṇaṃ .
Evaṃ sante sagāthakādīnampi pucchaṃ katvā vissajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti ?
Nāpajjati , geyyādisaññānaṃ anokāsabhāvato ,‘ gāthāvirahe satī ’ ti visesitattā ca .
Tathā hi dhammapadādīsu kevalaṃ gāthābandhesu , sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāyuttesu ,‘ vuttañhetan ’ tiādivacanasambandhesu , abbhutadhammapaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthāudānaitivuttakaabbhutadhammasaññā patiṭṭhitā , tathā satipiM1.33 gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā , satipi pañhāvissajjanabhāve , sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitāti evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyādayo .
Yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ , taṃ suttaṅgaṃ visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanatoti .
Nanu ca sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ , niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇanti suttaṅgaṃ na sambhavatīti codanā tadavatthā vāti ?
Na tadavatthā , sodhitattā .
Sodhitañhi pubbe gāthāvirahe sati pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittanti .
Yañca vuttaṃ –
‘‘ gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ ( khu . pā .5.1,2,3) suttaṅgasaṅgahoP1.42 na siyā ’’ ti , taṃ na , niruḷhattā .
Niruḷho hi maṅgalasuttādīnaṃ suttabhāvo .
Na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayoV1.31 viya gāthābhāvena paññātāni , atha kho suttabhāvena .
Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ suttanāmakan ’’ ti nāmaggahaṇaṃ kataṃ .
Yañca pana vuttaṃ –
‘‘ sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho siyā ’’ ti , tadapi natthi , yasmā sahatāññena .
Saha gāthāhīti hi sagāthakaṃ .
Sahabhāvo nāma atthato aññena hoti , na ca maṅgalasuttādīsu kathāvinimutto koci suttapadeso atthi , yo ‘ saha gāthāhī ’ ti vucceyya , na ca samudāyo nāma koci atthi , yadapi vuttaṃ –
‘‘ ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā ’’ ti tadapi na , aññato .
Aññā eva hi tā gāthā jātakādipariyāpannattā .
Ato na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti .
Evaṃ suttādīnaṃ aṅgānaṃ aññamaññasaṅkarābhāvo veditabbo .
‘‘ Ayaṃ dhammo … pe … ayaṃ vinayo , imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassānī ’’ ti buddhavacanaṃ dhammavinayādibhedena vavatthapetvā saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasigaṇena anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitāya saṅgītiyā imassa dīghāgamassa paṭhamamajjhimabuddhavacanādibhāvo vavatthāpitoti dasseti ,‘‘ evametaṃ abhedato ’’ tiādinā .
Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .