Sāmaññaphalapucchāvaṇṇanā
160. Bhagavato tejoti buddhānubhāvo .
Rañño sarīraṃ phari yathā taṃ soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa bhagavato santikaṃ gacchantassa antovanasaṇḍagatassa .
Eketi uttaravihāravāsino .
161. Yena , tenāti ca bhummatthe karaṇavacananti āha ‘‘ yattha bhagavā , tattha gato ’’ ti .
Tadā
V1.193 tasmiṃ bhikkhusaṅghe tuṇhībhāvassa anavasesato byāpibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtan ’’ ti vuttanti āha ‘‘ yato yato … pe … mevāti attho ’’ ti .Hatthassa kukatattā asaṃyamo asampajaññakiriyā hatthakukkuccan ti veditabbo .
Vā -saddo avuttavikappattho , tena tadañño asaṃyamabhāvo vibhāvitoti daṭṭhabbaṃ .
Tattha pana cakkhuasaṃyamo sabbapaṭhamo , dunnivāro cāti tadabhāvaṃ dassetuṃ
P1.281 ‘‘ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitan ’’ tiādi vuttaṃ .Kāyikavācasikena upasamena laddhena itaropi anumānato laddho eva hotīti āha ‘‘ mānasikena cā ’’ ti .
Upasaman ti saṃyamaṃ , ācārasampattinti attho .
Pañcaparivaṭṭeti pañcapurisaparivaṭṭe .
Pañcahākārehīti ‘‘ iṭṭhāniṭṭhe
M1.218 tādī ’’ ti ( mahāni .38,192) evaṃ ādinā āgatehi , pañcavidhaariyiddhisiddhehi ca pañcahi pakārehi .Tādilakkhaṇeti tādibhāve .
162. Na me pañhavissajjane bhāro atthīti satthu sabbattha appaṭihatañāṇacāratādassanaṃ .
Yadākaṅkhasīti na vadanti , kathaṃ pana vadantīti āha ‘‘ sutvā vedissāmā ’’ ti padesañāṇe ṭhitattā .
Buddhā pana sabbaññupavāraṇaṃ pavārentīti sambandho .
‘‘ Yakkhanarindadevasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānan ’’ ti idaṃ ‘‘ pucchāvuso yadākaṅkhasī ’’ tiādīni ( saṃ . ni .1.237,246; su . ni . āḷavakasutte ) suttapadāni pucchantānaṃ yesaṃ puggalānaṃ vasena āgatāni , taṃ dassanatthaṃ .
‘‘ Pucchāvuso yadākaṅkhasī ’’ ti idaṃ āḷavakassa yakkhassa okāsakaraṇaṃ , sesāni narindādīnaṃ .
Manasicchasīti manasā icchasi .
Pucchavho , yaṃ kiñci manasicchathāti bāvarissa saṃsayaṃ manasā pucchavho .
Tumhākaṃ pana sabbesaṃ yaṃ kiñci sabbasaṃsayaṃ manasā , aññathā ca , yathā icchatha , tathā pucchavhoti adhippāyo .
Sādhurūpāti sādhusabhāvā .
Dhammoti paveṇīdhammo .
Vuddhan ti sīlādīhi buddhippattaṃ , garunti attho .
Esa bhāroti esa saṃsayūpacchedanasaṅkhāto bhāro , āgato bhāro avassaṃ āvahitabboti adhippāyo .
Ñatvā sayan ti parūpadesena vinā sayameva ñatvā .
Suciratenāti evaṃ nāmakena brāhmaṇena .
Tagghāti
P1.282 ekaṃsena .Yathāpi kusalo tathāti yathā sabbadhammakusalo sabbavidū jānāti katheti , tathā ahamakkhissaṃ .
Rājā ca kho taṃ yadi kāhati vā na vāti yo taṃ idha pucchituṃ pesesi , so rājānaṃ tayā pucchitaṃ karotu vā mā vā , ahaṃ pana te akkhissaṃ akkhissāmi , ācikkhissāmīti attho .
163. Sippanaṭṭhena sikkhitabbatāya ca sippameva sippāyatanaṃ jīvikāya kāraṇabhāvato
V1.194 .Seyyathidan ti nipāto , tassa te katameti attho .
Puthu sippāyatanānīti hi sādhāraṇato sippāni uddisitvā upari taṃtaṃsippūpajīvino niddiṭṭhā puggalādhiṭṭhānakathāya papañcaṃ pariharituṃ .
Aññathā yathādhippetāni tāva sippāyatanāni dassetvā puna taṃtaṃsippūpajīvīsu dassiyamānesu papañco siyāti .
Tenāha ‘‘ hatthārohā ’’ tiādi .
Hatthiṃ
M1.219 ārohanti , ārohāpayanti cāti hatthārohā .Yehi payogehi puriso hatthino ārohanayoggo hoti , hatthissa taṃ payogaṃ vidhāyataṃ sabbesaṃ petesaṃ gahaṇaṃ .
Tenāha ‘‘ sabbepī ’’ tiādi .
Tattha hatthācariyā nāma ye hatthino hatthārohakānañca sikkhapakā .
Hatthivejjā nāma hatthibhisakkā .
Hatthimeṇḍā nāma hatthīnaṃ pādarakkhakā .
Ādi -saddena hatthīnaṃ yavasadāyakādike saṅgaṇhāti .
Assārohā rathikāti etthāpi eseva nayo .
Rathe niyuttā rathikā .
Ratharakkhā nāma rathassa āṇirakkhakā .
Dhanuṃ gaṇhanti , gaṇhāpenti cāti dhanuggahā , issāsā
P1.283 dhanusippassa sikkhāpakā ca .Tenāha ‘‘ dhanuācariyā issāsā ’’ ti .
Celena celapaṭākāya yuddhe akanti gacchantīti celakāti āha ‘‘ ye yuddhe jayadhajaṃ gahetvā purato gacchantī ’’ ti .
Yathā tathā ṭhite senike byūhakaraṇavasena tato calayanti uccālentīti calakā .
Sakuṇagghiādayo viya maṃsapiṇḍaṃ parasenāsamūhaṃ sāhasikamahāyodhatāya chetvā chetvā dayanti uppatitvā uppatitvā gacchantīti piṇḍadāyakā .
Dutiyavikappe piṇḍe dayanti janasammadde uppatantā viya gacchantīti piṇḍadāyakāti attho veditabbo .
Uggatuggatāti thāmajavaparakkamādivasena ativiya uggatā uggāti attho .
Pakkhandantīti attano vīrasūrabhāvena asajjamānā parasenaṃ anupavisantīti attho .
Thāmajavabalaparakkamādisampattiyā mahānāgā viya mahānāgā .
Ekantasūrāti ekākisūrā attano sūrabhāveneva ekākino hutvā yujjhanakā .
Sajālikāti savammikā .
Saraparittāṇacamman ti cammaparisibbitaṃ kheṭakaṃ , cammamayaṃ vā phalakaṃ .
Gharadāsayodhāti antojātayodhā .
Āḷāraṃ vuccati mahānasaṃ , tattha niyuttāti āḷārikā , bhattakārā .
Pūvikāti pūvasampādakā , ye pūvameva nānappakārato sampādetvā vikkiṇantā jīvanti .
Kesanakhalikhanādivasena manussānaṃ alaṅkāravidhiṃ kappenti saṃvidahantīti kappakā .
Nhāpakāti cuṇṇavilepanādīhi
P1.284 malaharaṇavaṇṇasampādanavidhinā nhāpentīti nhāpakā .Navantādividhinā pavatto gaṇanagantho antarā chiddābhāvena acchiddakoti vuccati , taṃ gaṇanaṃ upanissāya jīvantā acchiddakapāṭhakā .
Hatthena adhippāyaviññāpanaṃ hatthamuddā
M1.220 hattha -saddo cettha tadekadesesu aṅgulīsu daṭṭhabbo .‘‘ Na bhuñjamāno sabbaṃ hatthaṃ mukhe pakkhipissāmī ’’ tiādīsu viya , tasmā aṅgulisaṅkocanādinā
V1.195 gaṇanā hatthamuddāya gaṇanā .Cittakārādīnīti .
Ādi -saddena bhamakārakoṭṭakalekhaka vilīvakārādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve .
Sandiṭṭhikamevāti asamparāyikatāya sāmaṃ daṭṭhabbaṃ , sayaṃ anubhavitabbaṃ attapaccakkhaṃ diṭṭhadhammikanti attho .
Sukhitan ti sukhappattaṃ .
Uparīti devaloke .
So hi manussalokato uparimo .
Kammassa katattā nibbattanato tassa phalaṃ tassa aggisikhā viya hoti , tañca uddhaṃ devaloketi āha ‘‘ uddhaṃ aggaṃ assā atthīti uddhaggikā ’’ ti .
Saggaṃ arahatīti attano phalabhūtaṃ saggaṃ arahati , tattha sā nibbattanārahoti attho .
Sukhavipākāti iṭṭhavipākavipaccanīkā .
Suṭṭhu aggeti ativiya uttame uḷāre .
Dakkhanti vaḍḍhanti etāyāti dakkhiṇā , pariccāgamayaṃ puññanti āha ‘‘ dakkhiṇaṃ dānan ’’ ti .
Maggo
P1.285 sāmaññaṃ samitapāpasamaṇabhāvoti katvā .Yasmā ayaṃ rājā pabbajitānaṃ dāsakassakādīnaṃ lokato abhivādanādilābho sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalanti cintetvā ‘‘ atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā īdisamatthaṃ jānanto ’’ ti vīmaṃsanto pūraṇādike pucchitvā tesaṃ kathāya anārādhitacitto bhagavantampi tamatthaṃ pucchi , tasmā vuttaṃ ‘‘ upari āgataṃ pana dāsakassakopamaṃ sandhāya pucchatī ’’ ti .
Kaṇhapakkhan ti yathāpucchite atthe labbhamānaṃ diṭṭhigatūpasañhitaṃ saṃkilesapakkhaṃ .
Sukkapakkhan ti tabbidhuraṃ uparisuttāgataṃ vodānapakkhaṃ .
Samaṇakolāhalan ti samaṇakotūhalaṃ taṃtaṃsamaṇavādānaṃ aññamaññavirodhaṃ .
Samaṇabhaṇḍanan ti teneva virodhena ‘‘ evaṃvādīnaṃ tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ayaṃ doso , evaṃvādīnaṃ ayaṃ doso ’’ ti evaṃ taṃtaṃvādassa paribhāsanaṃ .
Rañño bhāraṃ karonto attano desanākosallenāti adhippāyo .
164. Paṇḍitapatirūpakānan ti āmaṃ viya pakkānaṃ paṇḍitābhāsānaṃ .