6. Mahālisuttavaṇṇanā
Brāhmaṇadūtavatthuvaṇṇanā
359. Punappunaṃ
V1.298M1.337P1.440 visālībhāvūpagamanatoti pubbe kira puttadhītuvasena dve dve hutvā soḷasakkhattuṃ jātānaṃ licchavīrājakumārānaṃ saparivārānaṃ anukkameneva vaḍḍhantānaṃ nivāsanaṭṭhānārāmuyyānapokkharaṇīādīnaṃ patiṭṭhānassa appahonakatāya nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena parikkhipiṃsu , tenassa punappunaṃ visālībhāvaṃ gatattā ‘‘ vesālī ’’ tveva nāmaṃ jātaṃ , tena vuttaṃ ‘‘ punappunaṃ visālībhāvūpagamanato vesālīti laddhanāmake nagare ’’ ti .Sayaṃjātan ti sayameva jātaṃ aropimaṃ .
Mahantabhāvenevāti rukkhagacchānaṃ , ṭhitokāsassa ca mahantabhāvena , tenāha ‘‘ himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ’’ ti .
Kūṭāgārasālāsaṅkhepenāti haṃsavaṭṭakacchannena kūṭāgārasālāniyāmena .
Kosalesu jātā , bhavā vā , taṃ vā raṭṭhaṃ nivāso etesanti kosalakā .
Evaṃ māgadhakā veditabbā .
Yassa akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti , taṃ karaṇaṃ arahatīti karaṇīyaṃ tena karaṇīyena , tenāha ‘‘ avassaṃ kattabbakammenā ’’ ti .
Taṃ kiccanti vuccati sati samavāye kātabbato .
360. Yā buddhānaṃ uppajjanārahā nānattasaññā , tāsaṃ
P1.441 vasena nānārammaṇācārato .Sambhavantasseva paṭisedho .
Paṭikkammāti nivattitvā tathā cittaṃ anuppādetvā .
Sallīnoti jhānasamāpattiyā ekattārammaṇaṃ allīno .
Oṭṭhaddhalicchavīvatthuvaṇṇanā
361. Addhoṭṭhatāyāti tassa kira uttaroṭṭhaṃ appakatāya tiriyaṃ phāletvā apanītaddhaṃ viya khāyati cattāro dante , dve ca dāṭhā na chādeti , tena naṃ ‘‘ oṭṭhaddho ’’ ti voharanti .
Ayaṃ
V1.299 kira upāsako saddho pasanno dāyako dānapati buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako , tenāha purebhattan tiādi . 362. Sāsane
M1.338 yuttapayuttoti bhāvanaṃ anuyutto .Sabbattha sīhasamānavuttinopi bhagavato parisāya mahante sati tadajjhāsayānurūpaṃ pavattiyamānāya dhammadesanāya viseso hotīti āha ‘‘ mahantena ussāhena dhammaṃ desessatī ’’ ti .
‘‘ Vissāsiko ’’ ti vatvā tamassa vissāsikabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ ayañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Therassa khīṇā savassasato ālasiyabhāvo ‘‘ appahīno ’’ ti na vattabbo , vāsanālesaṃ pana upādāyāha ‘‘ īsakaṃ appahīno viya hotī ’’ ti .
Na hi sāvakānaṃ savāsanā kilesā pahīyanti .
363. Vineyyajanānurodhena buddhānaṃ pāṭihāriyavijambhanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘ atha kho bhagavā ’’ tiādi , tenevāha ‘‘ saṃsūcitanikkhamano ’’ ti .
Gandhakuṭito nikkhamanavelāyañhi chabbaṇṇā buddharasmiyo āveḷāveḷāyamalāyamalā hutvā savisesā pabhassarā vinicchariṃsu .
364. Tato paran ti ‘‘ hiyyo ’’ ti vuttadivasato anantaraṃ paraṃ purimataraṃ atisayena purimattā .
Iti imesu dvīsu vavatthito yathākkamaṃ purimapurimatarabhāvo .
Evaṃ santepi yadettha ‘‘ purimataran ’’ ti vuttaṃ , tato pabhuti yaṃ
P1.442 yaṃ oraṃ , taṃ taṃ purimaṃ , yaṃ yaṃ paraṃ , taṃ taṃ purimataraṃ , orapārabhāvassa viya purimapurimatarabhāvassa ca apekkhāsiddhito , tenāha ‘‘ tato paṭṭhāyā ’’ tiādi .Mūladivasato paṭṭhāyātiādidivasato paṭṭhāya .
Aggan ti paṭhamaṃ .
Taṃ panettha parā atītā koṭi hotīti āha ‘‘ parakoṭiṃ katvā ’’ ti .
Yaṃ -saddayogena cāyaṃ ‘‘ viharāmī ’’ ti vattamānappayogo , attho pana atītakālavaseneva veditabbo , tenāha ‘‘ vihāsinti vuttaṃ hotī ’’ ti .
Paṭhamavikappe ‘‘ viharāmī ’’ ti padassa ‘‘ yadagge ’’ ti iminā ujukaṃ sambandho dassito , dutiyavikappe pana ‘‘ tīṇi vassānī ’’ ti imināpi .
Piyajātikānīti iṭṭhasabhāvāni .
Sātajātikānīti madhurasabhāvāni .
Madhuraṃ viyāti hi ‘‘ madhuran ’’ ti vuccati manoramaṃ yaṃ kiñci .
Kāmūpasañhitānīti ārammaṇaṃ karontena kāmena upasaṃhitāni , kāmanīyānīti attho , tenāha ‘‘ kāmassādayuttānī ’’ ti , kāmassādassa yuttāni yogyānīti attho .
Sarīrasaṇṭhāneti sarīrabimbe , ādhāre cetaṃ bhummaṃ .
Tasmā saddenāti
M1.339 taṃ nissāyaV1.300 tato uppannena saddenāti attho .Madhurenāti iṭṭhena .
Ettāvatāti dibbasotañāṇassa parikammākathanamattena .
‘‘ Attanā ñātampi na katheti , kimassa sāsane adhiṭṭhānenā ’’ ti kujjhanto āghātaṃ bandhitvā saha kujjhaneneva jhānābhiññāhi parihāyi .
Cintesīti ‘‘ kasmā nu kho mayhaṃ taṃ parikammaṃ na kathesī ’’ ti parivitakkento ayoniso ummujjanavasena cintesi .
Anukkamenāti pāthikasutte āgatanayena
P1.443 taṃ taṃ ayuttameva cintento , bhāsanto , karonto ca anukkamena .Bhagavati baddhāghātatāya sāsane patiṭṭhaṃ alabhanto gihibhāvaṃ patvā .
Ekaṃsabhāvitasamādhivaṇṇanā
366-371.
Ekaṃsāyāti tadattheyeva catutthī , tasmā ekaṃsatthanti attho .
Aṃsa -saddo cettha koṭṭhāsapariyāyo , so ca adhikārato dibbarūpadassanadibbasaddassavanavasena veditabboti āha ‘‘ ekakoṭṭhāsāyā ’’ tiādi .
Anudisāyāti puratthimadakkhiṇādibhedāya catubbidhāya anudisāya .
Ubhayakoṭṭhāsāyāti dibbarūpadassanatthāya , dibbasaddassavanatthāya ca .
Bhāvitoti yathā dibbacakkhuñāṇaṃ , dibbasotañāṇañca samadhigataṃ hoti , evaṃ bhāvito .
Tayidaṃ visuṃ visuṃ parikammakaraṇena ijjhantīsu vattabbaṃ natthi , ekajjhaṃ ijjhantīsupi kameneva kiccasiddhi ekajjhaṃ kiccasiddhiyā asambhavato .
Pāḷiyampi ekassa ubhayasamatthatāsandassanatthameva ‘‘ dibbānañca rūpānaṃ dassanāya , dibbānañca saddānaṃ savanāyā ’’ ti vuttaṃ , na ekajjhaṃ kiccasiddhisambhavato .
‘‘ Ekaṃsabhāvito samādhihetū ’’ ti iminā sunakkhatto dibbacakkhuñāṇāya eva parikammassa katattā vijjamānampi dibbasaddaṃ nāssossīti dasseti .
Apaṇṇakan ti avirajjhanakaṃ , anavajjanti vā attho .
372.‘‘ Samādhi eva ’’ bhāvetabbaṭṭhena samādhibhāvanā .
‘‘ Dibbasotañāṇaṃ seṭṭhan ’’ ti maññamānenāpi mahālinā dibbacakkhuñāṇampi tena saha gahetvā ‘‘ etāsaṃ nūna bhante ’’ tiādinā pucchitanti ‘‘ ubhayaṃsabhāvitānaṃ samādhīnanti attho ’’ ti vuttaṃ .
Bāhirā
P1.444 etā samādhibhāvanā aniyyānikattā .Tā hi ito bāhirakānampi ijjhanti .
Na ajjhattikā bhagavato sāmukkaṃsikabhāvena
M1.340 appaveditattā .Yadatthan ti yesaṃ atthāya .
Teti te ariyaphaladhamme .
Te hi sacchikātabbāti .
Catuariyaphalavaṇṇanā
373. Tasmāti
V1.301 vaṭṭadukkhe saṃyojanato .‘‘ Maggasotaṃ āpanno ’’ ti phalaṭṭhassa vasena vuttaṃ .
Maggaṭṭho hi maggasotaṃ āpajjati .
Tenevāha ‘‘ sotāpanne ’’ ti ,‘‘ sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne ’’ ti ( ma . ni .3.379) ca .
Apatanadhammoti anuppajjana- ( ma . ni .3.379) sabhāvo .
Dhammaniyāmenāti maggadhammaniyāmena .
Heṭṭhimantato sattamabhavato upari anuppajjanadhammatāya vā niyato .
Paraṃ ayanaṃ parāgati .
Tanuttaṃ nāma pavattiyā mandatā , viraḷatā cāti āha ‘‘ tanuttā ’’ tiādi .
Heṭṭhābhāgiyānan ti heṭṭhābhāgassa kāmabhavassapaccayabhāvena hitānaṃ .
Opapātikoti upapātiko upapatane sādhukārīti katvā .
Vimuccatīti vimutti , cittameva vimutti cetovimuttīti āha ‘‘ sabbakilesa … pe … adhivacanan ’’ ti .
Cittasīsena cettha samādhi gahito ‘‘ cittaṃ
P1.445 paññañca bhāvayan ’’ ti .Ādīsu ( saṃ . ni .1.23; peṭako .22; mi . pa .2.9) viya .
Paññāvimuttīti etthāpi eseva nayo , tenāha ‘‘ paññāva paññāvimuttī ’’ ti .
Sāman ti attanāva , aparappaccayenāti attho .
Abhiññāti ya-kāralopena niddesoti āha ‘‘ abhijānitvā ’’ ti .
Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā
374-5.
Ariyasāvako nibbānaṃ , ariyaphalañca paṭipajjati etāyāti paṭipadā , sā ca tassa pubbabhāgo evāti idha ‘‘ pubbabhāgapaṭipadāyā ’’ ti ariyamaggamāha .
‘‘ Aṭṭha aṅgāni assā ’’ ti aññapadatthasamāsaṃ akatvā aṭṭhaṅgāni assa santīti aṭṭhaṅgikoti padasiddhi daṭṭhabbā .
Sammā aviparītaṃ yāthāvato catunnaṃ ariyasaccānaṃ paccakkhato dassanasabhāvā sammā dassanalakkhaṇā .
Sammadeva nibbānārammaṇe cittassa abhiniropanasabhāvo sammā abhiniropanalakkhaṇo .
Caturaṅgasamannāgatā vācā janaṃ saṅgaṇhātīti tabbipakkhaviratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācāpahānena
M1.341 jane sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī hotīti sammā pariggahaṇalakkhaṇā .Yathā cīvarakammādiko kammanto ekaṃ kātabbaṃ samuṭṭhāpeti , taṃ taṃ kiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto hatthapādacalanādikaṃ kiriyaṃ samuṭṭhāpeti , evaṃ sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena
P1.446 sammākammanto niravajjasamuṭṭhāpanakiccavāV1.302 hoti , sampayutte ca samuṭṭhāpento eva pavattatīti sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto .Kāyavācānaṃ , khandhasantānassa ca saṃkilesabhūtamicchājīvappahānena sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo .
Kosajjapakkhato patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanasabhāvoti sammā paggāhalakkhaṇo sammāvāyāmo .
Sammadeva upaṭṭhānasabhāvāti sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati .
Vikkhepaviddhaṃsanena sammadeva cittassa samādahanasabhāvoti sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi .
Attano paccanīkakilesā diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo .
Passatīti pakāseti kiccapaṭivedhena paṭivijjhati , tenāha ‘‘ tappaṭicchādaka … pe … asammohato ’’ ti .
Teneva hi sammādiṭṭhisaṅkhātena aṅgena tattha paccavekkhaṇā pavattatīti tathevāti attano paccanīkakilesehi saddhinti attho .
Kiccatoti pubbabhāgehi dukkhādiñāṇehi kātabbassa kiccassa idha sātisayaṃ nipphattito imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato .
Cattāri nāmāni labhati catūsu saccesu kātabbakiccanipphattito .
Tīṇi nāmāni labhati kāmasaṅkappādippahānakiccanipphattito .
Sikkhāpadavibhaṅge ( vibha .703)‘‘ viraticetanā , sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānī ’’ ti vuccantīti tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘ viratiyopi
P1.447 honti cetanāyopī ’’ ti āha .Musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo , subhāsitādivācābhāsanādikāle ca cetanāyo yojetabbā .
Maggakkhaṇe viratiyova cetanānaṃ amaggaṅgattā ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya , ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvābhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito , taṃsiddhiyañca aṅgattayattāsiddhito ca .
Sammappadhānasatipaṭṭhānavasenāti
M1.342 catusammappadhānacatusatipaṭṭhānabhāvavasena .Pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyevāti .
Yadipi samādhiupakārakānaṃ abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhānaṃ vitakkādīnaṃ vasena catūhi jhānehi sammāsamādhi vibhatto , tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ , sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāpahānacatusatikiccaṃ eko samādhi catukkajjhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi paṭhamajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepi , tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepīti attho .
Tasmāti
V1.303 paññāpajjotattā avijjandhakāraṃ vidhamitvā paññāsatthattā kilesacore ghātento .Bahukārattāti yvāyaṃ anādimati saṃsāre iminā kadācipi asamugghāṭitapubbo kilesagaṇo tassa samugghāṭako ariyamaggo
P1.448 .Tattha cāyaṃ sammādiṭṭhi pariññābhisamayādivasena pavattiyā pubbaṅgamā hotīti bahukārā , tasmā bahukārattā .
Tassāti sammādiṭṭhiyā .
‘‘ Bahukāro ’’ ti vatvā taṃ bahukārataṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Ayaṃ ’’ tambakaṃsādimayattā kūṭo .
Ayaṃ samasāratāya mahāsāratāya cheko .
Evan ti yathā heraññikassa cakkhunā disvā kahāpaṇavibhāgajānane karaṇantaraṃ bahukāraṃ yadidaṃ hattho , evaṃ yogāvacarassa paññāya oloketvā dhammavibhāgajānane dhammantaraṃ bahukāraṃ yadidaṃ vitakko vitakketvā tadavabodhato , tasmā sammāsaṅkappo sammādiṭṭhiyā bahukāroti adhippāyo .
Dutiyaupamāyaṃ evan ti yathā tacchako parena parivattetvā parivattetvā dinnaṃ dabbasambhāraṃ vāsiyā tacchetvā gehakaraṇakamme upaneti , evaṃ yogāvacaro vitakkena lakkhaṇādito vitakketvā dinnadhamme yāthāvato paricchinditvā pariññābhisamayādikamme upanetīti yojanā .
Vacībhedassa upakārako vitakko sāvajjānavajjavacībhedanivattanapavattanakarāya sammāvācāyapi upakārako evāti ‘‘ svāyan ’’ tiādi vuttaṃ .
Vacībhedassa
M1.343 niyāmikā vācā kāyikakiriyāniyāmakassa kammantassa upakārikā .Tadubhayānantaran ti duccaritadvayapahāyakassa sucaritadvayapāripūrihetubhūtassa sammāvācāsammākammantadvayassa anantaraṃ .
Idaṃ vīriyan ti catubbidhaṃ sammappadhānavīriyaṃ .
Indriyasamatādayo samādhissa upakāradhammā .
Tabbipariyāyato apakāradhammā
P1.449 veditabbā .Gatiyoti nipphattiyo , kiccādisabhāve vā .
Samannesitvāti upadhāretvā .
Dvepabbajitavatthuvaṇṇanā
376-7.
‘‘ Kasmā āraddhan ’’ ti anusandhikāraṇaṃ pucchitvā taṃ vibhāvetuṃ ‘‘ ayaṃ kirā ’’ tiādi vuttaṃ , tena ajjhāsayānusandhivasena upari desanā pavattāti dasseti .
Tenāti tathāladdhikattā .
Assāti licchavīrañño .
Desanāyāti saṇhasukhumāyaṃ suññatapaṭisaṃyuttāyaṃ yathādesitadesanāyaṃ .
Nādhimuccatīti na saddahati na pasīdati .
Tantidhammaṃ nāma kathentoti yesaṃ atthāya dhammo kathīyati , tasmiṃ tesaṃ asatipi maggapaṭivedhe kevalaṃ sāsane tantidhammaṃ katvā kathento .
Evarūpassāti sammāsambuddhattā aviparītadhammadesanatāya evaṃpākaṭadhammakāyassa satthu .
Yuttaṃ
V1.304 nu kho etaṃ assāti assa paṭhamajjhānādisamadhigamena samāhitacittassa kulaputtassa etaṃ ‘‘ taṃ jīvan ’’ tiādinā ucchedādigāhagahaṇaṃ api nu yuttanti pucchati .Laddhiyā pana jhānādhigamamattena na tāva vivecitattā ‘‘ tehi yuttan ’’ ti vuttaṃ taṃ vādaṃ paṭikkhipitvāti jhānalābhinopi taṃ gahaṇaṃ ‘‘ ayuttamevā ’’ ti taṃ ucchedavādaṃ sassatavādaṃ vā paṭikkhipitvā .
Attamanā ahesun ti yasmā khīṇāsavo vigatasammoho tiṇṇavicikiccho ,‘‘ tasmā tassa tathā vattuṃ na yuttan ’’ ti uppannanicchayatāya taṃ mama vacanaṃ sutvā attamanā ahesunti attho .
Sopi licchavī rājā te viya sañjātanicchayattā attamano ahosi .
Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Mahālisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .