Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā
428. Āhito ahaṃ māno etthāti attā , attabhāvoti āha ‘‘ attapaṭilābhoti attabhāvapaṭilābho ’’ ti .
Kāmabhavaṃ dasseti tassa itaradvayattabhāvato oḷārikattā .
Rūpabhavaṃ dasseti
M1.379 jhānamanena nibbattaṃ hutvā rūpībhāvena upalabbhanato .Saṃkilesikā dhammā nāma dvādasa akusalacittuppādā tadabhāve kassaci saṃkilesassāpi asambhavato .
Vodāniyā dhammā nāma samathavipassanā tāsaṃ vasena sabbaso cittavodānassa sijjhanato .
429. Paṭipakkhadhammānaṃ asamucchede pana na kadācipi anavajjadhammānaṃ pāripūrī , vepullaṃ vā sambhavati , samucchede pana sati eva sambhavatīti maggapaññāphalapaññā -ggahaṇaṃ .
Tā hi sakiṃ paripuṇṇā paripuṇṇā eva aparihānadhammattā .
Taruṇapītīti uppannamattā aladdhāsevanā dubbalā pīti .
Balavatuṭṭhīti punappunaṃ uppattiyā laddhāsevanā
P1.495 uparivisesādhigamassa paccayabhūtā thiratarā pīti .‘‘ Yaṃ avocumhā ’’ tiādīsu ayaṃ saṅkhepattho
V1.336 – yaṃ vohāraṃ ‘‘ saṃkilesikavodāniyadhammānaṃ pahānābhivuddhiniṭṭhaṃ paññāya pāripūrivepullabhūtaṃ imasmiṃyeva attabhāve aparappaccayena ñāṇena paccakkhato sampādetvā viharissatī ’’ ti kathayimha .Tattha tasmiṃ vihāre tassa mama ovādakarassa bhikkhuno evaṃ vuttappakārena viharaṇanimittaṃ pamodappabhāvitā pīti ca bhavissati , tassā ca paccayabhūtaṃ passaddhidvayaṃ sammadeva upaṭṭhitā sati ca ukkaṃsagataṃ ñāṇañca tathābhūto ca so vihāro .
Santapaṇītatāya atappako anaññasādhāraṇo sukhavihāroti vattabbataṃ arahatīti .
Paṭhamajjhāne paṭiladdhamatte hīnabhāvato pīti dubbalā pāmojjapakkhikā , suvibhāvite pana tasmiṃ paguṇe sā paṇītā balavabhāvato paripuṇṇakiccā pītīti vuttaṃ ‘‘ paṭhamajjhāne pāmojjādayo chapi dhammā labbhantī ’’ ti .
‘‘ Sukho vihāro ’’ ti iminā samādhi gahito .
Sukhaṃ gahitanti apare , tesaṃ matena santasukhatāya upekkhā catutthajjhāne ‘‘ sukhan ’’ ti icchitā , tenāha ‘‘ tathā catutthe ’’ tiādi .
Pāmojjaṃ nivattatīti dubbalapītisaṅkhātaṃ pāmojjaṃ chasu dhammesu nivattati hāyati .
Vitakkavicārakkhobhavirahena dutiyajjhāne sabbadā pīti balavatī eva hoti , na paṭhamajjhāne viya kadāci dubbalā .
Suddhavipassanā pādakajjhānamevāti upari maggaṃ akathetvā kevalaṃ vipassanāpādakajjhānaṃ kathitaṃ .
Catūhi maggehi saddhiṃ vipassanā kathitāti vipassanāya
M1.380 pādakabhāvena jhānāni kathetvā tato paraṃ vipassanāpubbakā cattāropi maggā kathitāti attho .Catutthajjhānikaphalasamāpatti kathitāti paṭhamajjhānikādikā phalasamāpattiyo akathetvā catutthajjhānikā eva phalasamāpatti
P1.496 kathitā .Pītivevacanameva katvāti dvinnaṃ pītīnaṃ ekasmiṃ cittuppāde anuppajjanato pāmojjaṃ pītivevacanameva katvā .
Pītisukhānaṃ apariccattattā ,‘‘ sukho ca vihāro ’’ ti sātisayassa sukhavihārassa gahitattā ca dutiyajjhānikaphalasamāpatti nāma kathitā .
Kāmaṃ paṭhamajjhānepi pītisukhāni labbhanti , tāni pana vitakkavicārakkhobhena na santapaṇītāni , santapaṇītāni ca idhādhippetāni .
432-437.
Vibhāvanatthoti pakāsanattho sarūpato nirūpanattho , tenāha ‘‘ ayaṃ so ’’ tiādi .
Nan ti oḷārikaṃ attapaṭilābhaṃ .
Sappaṭiharaṇan ti parena coditavacanena saparihāraṃ sauttaraṃ .
Tucchoti musā abhūto .
Svevāti so eva attapaṭilābho .
Tasmiṃ samaye hotīti tasmiṃ paccuppannasamaye vijjamāno hoti .
Attapaṭilābhotveva niyyātesi , na naṃ sarūpato nīharitvā dassesi .
Rūpādayo cettha dhammāti rūpavedanādayo eva ettha loke sabhāvadhammā .
Attapaṭilābhoti pana te rūpādike pañcakkhandhe upādāya paññatti , tenāha ‘‘ nāmamattametan ’’ ti .
Nāmapaṇṇattivasenāti nāmabhūtapaññattimattatāvasena .
438. Evañca
V1.337 pana vatvāti ‘‘ attapaṭilābhoti rūpādike upādāya paññattimattan ’’ ti imamatthaṃ ‘‘ yasmiṃ citta samaye ’’ tiādinā vatvā .Paṭipucchitvā vinayanatthan ti yathā pare puccheyyuṃ , tenākārena
P1.497 kālavibhāgato paṭipadāni pucchitvā tassa atthassa ñāpanavasena vinayanatthaṃ .Tasmiṃ samaye sacco ahosīti tasmiṃ atītasamaye upādānassa vijjamānatāya saccabhūto vijjamāno viya vattabbo ahosi , na pana anāgato idāni paccuppanno vā attapaṭilābho tadupādānassa tadā avijjamānattā .
Ye te atītā dhammā atītasamaye atītattapaṭilābhassa upādānabhūtā rūpādayo .
Te etarahi natthi niruddhattā .
Tato eva ahesunti saṅkhyaṃ gatā .
Tasmāti tasmiṃyeva samaye labbhanato .
Sopi tadupādāno
M1.381 me attapaṭilābho tasmiṃyeva atīta samaye sacco bhūto vijjamāno viya ahosi .Anāgatapaccuppannānan ti anāgatānañceva paccuppannānañca rūpadhammānaṃ upādānabhūtānaṃ tadā tasmiṃ atītasamaye abhāvā tadupādāno anāgato paccuppanno ca attapaṭilābho tasmiṃ atīta samaye mogho tuccho musā natthīti attho .
Nāmamattamevāti samaññāmattameva .
Attapaṭilābhaṃ paṭijānāti paramatthato anupalabbhamānattā .
‘‘ Eseva nayo ’’ ti iminā ye te anāgatā dhammā , te etarahi natthi ,‘‘ bhavissantī ’’ ti pana saṅkhyaṃ gamissanti , tasmā sopi me attapaṭilābho tasmiṃyeva samaye sacco bhavissati .
Atītapaccuppannānaṃ pana dhammānaṃ tadā abhāvā tasmiṃ samaye mogho atīto mogho paccuppanno .
Ye ime paccuppannā dhammā , te etarahi atthi , tasmā yoyaṃ me attapaṭilābho , so idāni sacco .
Atītānāgatānaṃ pana dhammānaṃ idāni abhāvā tasmiṃ samaye mogho atīto mogho anāgatoti evaṃ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṃ paṭijānātīti imamatthaṃ atidisati .
439-443.
Saṃsanditun ti samānetuṃ .
Yasmiṃ samaye khīraṃ hotīti yasmiṃ kāle bhūtupādāyasaññitaṃ
P1.498 upādānavisesaṃ upādāya khīrapaññatti hoti .Na tasmiṃ … pe … gacchati khīrapaññattiupādānassa dadhiādipaññattiyā anupādānato .
Paṭiniyatavatthukā hi ekā lokasamaññā , tenāha ‘‘ ye dhamme upādāyā ’’ tiādi .
Tattha saṅkhāyati etāyāti saṅkhā , paññatti .
Niddhāretvā vacanti vadanti etāyāti nirutti .
Namanti etenāti nāmaṃ .
Voharanti etenāti vohāro , paññattiyeva .
Esa nayo sabbatthāti ‘‘ yasmiṃ samaye ’’ tiādinā khīre vuttanayaṃ dadhiādīsu atidisati .
Samanujānanamattakānīti ‘‘ idaṃ khīraṃ , idaṃ dadhī ’’ tiādinā tādise bhūtupādāyarūpavisese loke
V1.338 paramparābhataṃ paññattiṃ appaṭikkhipitvā samanujānanaṃ viya paccayavisesavisiṭṭhaṃ rūpādikhandhasamūhaṃ upādāya ‘‘ oḷāriko attapaṭilābho ’’ ti ca ‘‘ manomayo attapaṭilābho ’’ ti ca ‘‘ arūpoM1.382 attapaṭilābho ’’ ti ca tathā tathā samanujānanamattakāni , na ca tabbinimutto upādānato añño koci attho atthīti attho .Niruttimattakānīti saddaniruttiyā gahaṇūpāyamattakāni .
‘‘ Satto phassoti hi saddaggahaṇuttarakālaṃ tadanuviddhapaṇṇattiggahaṇamukheneva tadatthāvabodho .
Vacanapathamattakānīti tasseva vevacanaṃ .
Vohāramattakānīti tathā tathā vohāramattakāni .
Nāmapaṇṇattimattakānīti tasseva vevacanaṃ , taṃtaṃnāmapaññāpanamattakāni .
Sabbametan ti ‘‘ attapaṭilābho ’’ ti vā ‘‘ satto ’’ ti vā ‘‘ poso ’’ ti vā sabbametaṃ vohāramattakaṃ paramatthato anupalabbhanato , tenāha ‘‘ yasmā paramatthato satto nāma natthī ’’ tiādi .
Yadi evaṃ kasmā taṃ buddhehipi vuccatīti āha ‘‘ buddhānaṃ pana dve kathā ’’ tiādi .
Sammutiyā vohārassa kathanaṃ sammutikathā .
Paramatthassa sabhāvadhammassa kathanaṃ paramatthakathā .
Aniccādikathāpi paramatthasannissitakathā paramatthakathāti katvā paramatthakathā .
Paramatthadhammo hi ‘‘ anicco , dukkho , anattā ’’ ti ca vuccati
P1.499 , na sammutidhammo .Kasmā panevaṃ duvidhā buddhānaṃ kathāpavattīti tattha kāraṇamāha ‘‘ tattha yo ’’ tiādinā .
Yasmā paramatthakathāya saccasampaṭivedho , ariyasaccakathā ca sikhāppattā desanā , tasmā vineyyapuggalavasena sammutikathaṃ kathentopi bhagavā paramatthakathaṃyeva kathetīti āha ‘‘ tassa bhagavā āditova … pe … kathetī ’’ ti , tenāha ‘‘ tathā ’’ tiādi , tenassa katthaci sammutikathāpubbikā paramatthakathā hoti puggalajjhāsayavasena , katthaci paramatthakathāpubbikā sammutikathā .
Iti vineyyadamanakusalassa satthu vineyyajjhāsayavasena tathā tathā desanāpavattīti dasseti .
Sabbattha pana bhagavā dhammataṃ avijahanto eva sammutiṃ anuvattati , sammutiṃ apariccajantoyeva dhammataṃ vibhāveti , na tattha abhinivesātidhāvanāni .
Vuttañhetaṃ ‘‘ janapadaniruttiṃ nābhiniviseyya , samaññaṃ nātidhāveyyā ’’ ti .
Paṭhamaṃ sammutiṃ katvā kathanaṃ pana veneyyavasena yebhuyyena buddhānaṃ āciṇṇanti taṃ kāraṇena saddhiṃ dassento ‘‘ pakatiyā panā ’’ tiādimāha .
Nanu ca sammuti nāma paramatthato avijjamānattā abhūtā , taṃ kathaṃ buddhā kathentīti āha ‘‘ sammutikathaṃ kathentāpī ’’ tiādi .
Saccamevāti
M1.383 tathameva .Sabhāvamevāti sammutibhāvena taṃsabhāvameva , tenāha ‘‘ amusāvā ’’ ti .
Paramatthassa pana saccādibhāve vattabbameva natthi .
Imesaṃ
V1.339 pana sammutiparamatthānaṃ ko viseso ?Yasmiṃ bhinne , buddhiyā vā avayavavinibbhoge kate na taṃsaññā , so ghaṭapaṭādippabhedo sammuti , tabbipariyāyato paramattho .
Na hi kakkhaḷaphusanādisabhāve ayaṃ nayo labbhati .
Evaṃ santepi vuttanayena sammutipi
P1.500 saccasabhāvā evāti āha ‘‘ duve saccāni akkhāsī ’’ tiādi .Idāni nesaṃ saccasabhāvaṃ kāraṇena dassento ‘‘ saṅketavacanaṃ saccan ti gāthamāha .
Tattha saṅketavacanaṃ saccaṃ visaṃvādanābhāvato .
Tattha hetumāha ‘‘ lokasammutikāraṇan ’’ ti .
Lokasiddhā hi sammuti saṅketavacanassa avisaṃvādanatāya kāraṇaṃ .
Paramo uttamo attho paramattho , dhammānaṃ yathābhūtasabhāvo .
Tassa vacanaṃ saccaṃ yāthāvato avisaṃvādanavasena ca pavattanato .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ dhammānaṃ bhūtalakkhaṇan ’’ ti , sabhāvadhammānaṃ yo bhūto aviparīto sabhāvo , tassa lakkhaṇaṃ aṅganaṃ ñāpananti katvā .
Yadi tathāgato paramatthasaccaṃ sammadeva abhisambujjhitvā ṭhitopi lokasamaññaṃ gahetvāva vadati , ko ettha lokiyamahājanehi visesoti āha .
‘‘ Yāhi tathāgato voharati aparāmāsan ’’ tiādi .
Lokiyamahājano appahīnaparāmāsattā ‘‘ etaṃ mamā ’’ tiādinā parāmasanto voharati , tathāgato pana sabbaso pahīnaparāmāsattā aparāmasanto yasmā lokasamaññāhi vinā lokiyo attho loke kenaci duviññeyyo , tasmā tāhi taṃ voharati .
Tathā voharanto eva ca attano desanāvilāsena veneyyasatte paramatthasacce patiṭṭhapeti .
Desanaṃ vinivaṭṭetvāti heṭṭhā pavattitakathāya vinivaṭṭetvā vivecetvā desanaṃ ‘‘ aparāmāsan ’’ ti taṇhāmānaparāmāsappahānakittanena arahattanikūṭena niṭṭhāpesi .
Yaṃ yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Poṭṭhapādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .