10. Subhasuttavaṇṇanā
Subhamāṇavakavatthuvaṇṇanā
444.‘‘ Aciraparinibbute ’’ ti
P1.501V1.340M1.384 satthu parinibbutabhāvassa cirakālatāpaṭikkhepena āsannatā dassitā , kālaparicchedo na dassitoti taṃ paricchedato dassetuṃ ‘‘ parinibbānato uddhaṃ māsamatte kāle ’’ ti vuttaṃ .Tattha matta -ggahaṇena kālassa asampuṇṇataṃ joteti .
Tudisaññito gāmo nivāso etassāti todeyyo .
Taṃ panesa yasmā soṇadaṇḍo viya campaṃ , kūṭadanto viya ca khāṇumataṃ ajjhāvasati , tasmā vuttaṃ ‘‘ tassa adhipatittā ’’ ti issarabhāvatoti attho .
Samāhāran ti sannicayaṃ .
Paṇḍito gharamāvaseti yasmā appatarappatarepi vayamāne bhogā khiyanti , appatarappatarepi sañciyamāne vaḍḍhanti , tasmā viññujātiko kiñci vayaṃ akatvā āyameva uppādento gharāvāsaṃ anutiṭṭheyyāti lobhādesitaṃ paṭipattiṃ upadisati .
Adānameva sikkhāpetvā lobhābhibhūtatāya tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatti .
Lobhavasikassa hi duggati pāṭikaṅkhā .
Ativiya piyāyati pubbaparicayena .
Piṇḍāya pāvisi subhaṃ māṇavaṃ anuggaṇhitukāmo .
Niraye nibbattissasi katokāsassa kammassa paṭibāhituṃ asakkuṇeyyabhāvato .
Brāhmaṇacārittassa bhāvitataṃ sandhāya , tathā pitaraṃ ukkaṃsento ca ‘‘ brahmaloke nibbatto ’’ ti āha .
Taṃ pavattiṃ pucchīti sutametaṃ mayā ‘‘ mayhaṃ pitā sunakho hutvā nibbatto ’’ ti tumhehi vuttaṃ , kimidaṃ saccanti pucchi .
Tatheva
P1.502 vatvāti yathā pubbe sunakhassa vuttaṃ , tatheva vatvā .Avisaṃvādanatthan ti saccāpanatthaṃ ‘‘ todeyyabrāhmaṇo sunakho hutvā nibbatto ’’ ti attano vacanassa avisaṃvādanatthaṃ avisaṃvādabhāvassa dassanatthanti attho .
Sabbaṃ dassesīti
V1.341 buddhānubhāvena so sunakho taṃ sabbaṃ netvā dassesi , na jātissaratāya .Bhagavantaṃ disvā bhukkaraṇaṃ pana purimajātisiddhavāsanāvasena .
Cuddasa pañhe pucchitvāti ‘‘ dissanti hi bho
M1.385 gotama manussā appāyukā , dissanti dīghāyukā .Dissanti bavhābādhā , dissanti appābādhā .
Dissanti dubbaṇṇā , dissanti vaṇṇavanto .
Dissanti appesakkhā , dissanti mahesakkhā .
Dissanti appabhogā , dissanti mahābhogā .
Dissanti nīcakulīnā , dissanti uccākulīnā .
Dissanti duppaññā , dissanti paññāvanto ’’ ti ( ma . ni .3.289).
Ime cuddasa pañhe pucchitvā , aṅgasubhatāya kiresa ‘‘ subho ’’ ti nāmaṃ labhi .
445.‘‘ Ekā ca me kaṅkhā atthī ’’ ti iminā upari pucchiyamānassa pañhassa pageva tena abhisaṅkhatabhāvaṃ dasseti .
Visabhāgavedanāti dukkhavedanā .
Sā hi kusalakammanibbatte attabhāve uppajjanakasukhavedanāpaṭipakkhabhāvato ‘‘ visabhāgavedanā ’’ ti .
Kāyaṃ gāḷhā hutvā bādhati pīḷetīti ‘‘ ābādho ’’ ti ca vuccati .
Ekadese uppajjitvāti sarīrassa ekadese uṭṭhitāpi ayapaṭṭena ābandhitvā viya gaṇhāti aparivattabhāvakaraṇato , etena balavarogo ābādho nāmāti dasseti .
Kicchajīvitakaroti asukhajīvitāvaho , etena dubbalo appamattako rogo ātaṅkoti dasseti .
Uṭṭhānan ti sayananisajjādito uṭṭhahanaṃ , tena yathā tathā aparāparaṃ sarīrassa parivattanaṃ vadati .
Garukan ti bhāriyaṃ kicchasiddhikaṃ
P1.503 .Kāye balaṃ na hotīti etthāpi ‘‘ gilānassevā ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
Heṭṭhā catūhi padehi aphāsuvihārābhāvaṃ pucchitvā idāni phāsuvihārasabbhāvaṃ pucchati , tena saviseso phāsuvihāro pucchitoti daṭṭhabbo , asatipi atisayatthajotane sadde atisayatthassa labbhanato yathā ‘‘ abhirūpāya deyyaṃ dātabban ’’ ti .
447. Kālañca samayañca upādāyāti .
Ettha kālo nāma upasaṅkamanassa yuttapattakālo .
Samayo nāma tasseva paccayasāmaggī , atthato tajjaṃ sarīrabalañceva tappaccayaparissayābhāvo ca .
Upādānaṃ nāma ñāṇena tesaṃ gahaṇaṃ sallakkhaṇanti dassetuṃ ‘‘ kālañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pharissatīti vaḍḍhissati .
448. Cetiyaraṭṭheti cetiraṭṭhe .
Ya-kārena hi padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ .
Cetiraṭṭhato aññaṃ visuṃyevekaṃ raṭṭhanti ca vadanti .
Maraṇapaṭisaṃyuttan ti maraṇaṃ
M1.386 nāma tādisānaṃ roga vaseneva hotīti yena rogena taṃ jātaṃ , tassa sarūpapucchā , kāraṇapucchā , maraṇahetukacittasantāpapucchā , tassa ca santāpassa sabbalokasādhāraṇatā , tathā maraṇassa ca appatikāratāti evaṃ ādinā maraṇapaṭisaṃyuttaṃV1.342 sammodanīyaṃ kathaṃ kathesīti dassetuṃ ‘‘ bho ānandā ’’ tiādi vuttaṃ .Na randhagavesī māro viya , na vīmaṃsanādhippāyo uttaramāṇavo viyāti adhippāyo .
Yesu dhammesūti vimokkhupāyesu niyyānadhammesu .
Dharantīti tiṭṭhanti , pavattantīti attho .
449. Atthappayuttatāya saddapayogassa saddappabandhalakkhaṇāni tīṇi piṭakāni tadatthabhūtehi sīlādīhi dhammakkhandhehi saṅgayhantīti vuttaṃ ‘‘ tīṇi piṭakāni tīhi khandhehi saṅgahetvā ’’ ti .
Saṅkhittena kathitan ti ‘‘ tiṇṇaṃ khandhānan ’’ ti evaṃ gahaṇato sāmaññato cāti saṅkhepeneva kathitaṃ .
‘‘ Katamesaṃ tiṇṇan ’’ ti
P1.504 ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā , na kathetukamyatā pucchāti vuttaṃ ‘‘ vitthārato pucchissāmī ‘ ti cintetvā ‘ katamesaṃ tiṇṇan ’ ti āhā ’’ ti .Kathetukamyatābhāve panassa therassa vacanatā siyā .
Sīlakkhandhavaṇṇanā
450-453.
Sīlakkhandhassāti ettha iti -saddo ādiattho , pakārattho vā , tena ‘‘ ariyassa samādhikkhandhassa … pe … patiṭṭhāpesī ’’ ti ayaṃ ettako pāṭho dassitoti daṭṭhabbaṃ tenāha ‘‘ tesu dassitesū ’’ ti , uddesavasenāti adhippāyo .
Bhagavatā vuttanayenevāti sāmaññaphaladesanādīsu bhagavatā desitanayeneva , tenassa suttassa satthubhāsitabhāvaṃ jinavacanabhāvaṃ dasseti .
Sāsane na sīlameva sāroti ariyamaggasāre bhagavato sāsane yathā dassitaṃ sīlaṃ sāro eva na hoti sāravato mahato rukkhassa papaṭikaṭṭhāniyattā .
Yadi evaṃ kasmā idha gahitanti āha ‘‘ kevalañhetaṃ patiṭṭhāmattakamevā ’’ ti .
Jhānādiuttarimanussadhamme adhigantukāmassa adhiṭṭhānamattaṃ tattha appatiṭṭhitassa tesaṃ asambhavato .
Atha vā na sīlameva sāroti kāmañcettha sāsane ‘‘ maggasīlaṃ , phalasīlan ’’ ti idaṃ lokuttarasīlampi sārameva , tathāpi na sīlakkhandho eva sāro atha kho samādhikkhandhopi paññākkhandhopi
M1.387 sāro evāti evamettha attho daṭṭhabbo .Purimo eva sāro , tenāha ‘‘ ito uttarī ’’ tiādi .
Samādhikkhandhavaṇṇanā
454. Kasmā panettha thero samādhikkhandhaṃ puṭṭho indriyasaṃvarādike vissajjesi , nanu evaṃ sante aññaṃ puṭṭho aññaṃ byākaronto ambaṃ puṭṭho labujaṃ byākaronto viya hotīti īdisī codanā idha anokāsāti dassento ‘‘ kathañca māṇava bhikkhu … pe … samādhikkhandhaṃ dassetukāmo
V1.343 ārabhī ’’ ti āha , tenettha indriyasaṃvarādayopi samādhiupakārataṃ upādāya samādhikkhandhapakkhikāni uddiṭṭhānīti dasseti rūpajjhānāneva āgatāni , na arūpajjhānāni rūpāvacaracatutthajjhānadesanānantaraṃ abhiññādesanāya avasaroti katvā .Rūpāvacaracatutthajjhānapādikā hi saparibhaṇḍā chapi abhiññāyo .
Lokiyā abhiññā
P1.505 pana sijjhamānā yasmā aṭṭhasu samāpattīsu cuddasavidhena cittaparidamanena vinā na ijjhanti , tasmā abhiññāsu desiyamānāsu arūpajjhānānipi desitāneva honti nānantariyabhāvato , tenāha ‘‘ ānetvā pana dīpetabbānī ’’ ti .Vuttanayena desitāneva katvā saṃvaṇṇakehi pakāsetabbānīti attho .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ catutthajjhānaṃ upasampajja viharatī ’’ ti imināva arūpajjhānampi saṅgahitanti dassetuṃ ‘‘ catutthajjhānena hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Catutthajjhānañhi rūpavirāgabhāvanāvasena pavattaṃ ‘‘ arūpajjhānan ’’ ti vuccatīti .
471-480.
Na cittekaggatāmattakenevāti ettha heṭṭhā vuttanayānusārena attho veditabbo .
Lokiyassa samādhikkhandhassa adhippetattā ‘‘ na citte … pe … atthī ’’ ti vuttaṃ .
Ariya-saddo cettha suddhapariyāyo , na lokuttarapariyāyo .
Tathā heṭṭhāpi lokiyābhiññāpaṭisambhidāhi vināva arahatte adhigate nattheva uttariṃkaraṇīyanti sakkā vattuṃ yadatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussati , tassa siddhattā .
Idha pana lokiyābhiññāpi āgatā eva .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Subhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .