11. Kevaṭṭasuttavaṇṇanā
Kevaṭṭagahapatiputtavatthuvaṇṇanā
481. Pāvārikambavaneti
M1.388V1.344P1.506 pāvārikaseṭṭhino ambabahule upavane .Taṃ kira so seṭṭhī bhagavato anucchavikaṃ gandhakuṭiṃ , bhikkhusaṅghassa ca rattiṭṭhānadivāṭṭhānakuṭimaṇḍapādīni sampādetvā pākāraparikkhittaṃ dvārakoṭṭhakasampannaṃ katvā buddhappamukhassa saṅghassa niyyātesi , purimavohārena pana ‘‘ pāvārikambavanan ’’ ti vuccati , tasmiṃ pāvārikambavane .
Kevaṭṭoti idaṃ tassa nāmaṃ kevaṭṭehi saṃrakkhitattā , tesaṃ vā santike saṃvaḍḍhitattāti keci .
‘‘ Gahapatiputtassā ’’ ti ettha kāmaṃ tadā so gahapatiṭṭhāne ṭhito , pitu panassa acirakālaṃkatatāya purimasamaññāya ‘‘ gahapatiputto ’’ tveva voharīyati , tenāha ‘‘ gahapati mahāsālo ’’ ti .
Mahāvibhavatāya mahāsāro , gahapatīti attho ra-kārassa la-kāraṃ katvā ‘‘ mahāsālo sukhumālo ahan ’’ tiādīsu ( a . ni .3.39) viya .
Saddhāsampannoti pothujjanikāya saddhāya vasena saddhā samannāgato .
Samiddhāti sammadeva iddhā , iddhiyā vibhavasampattiyā vepullappattāti attho .
‘‘ Ehi tvaṃ bhikkhu anvaddhamāsaṃ , anumāsaṃ , anusaṃvaccharaṃ vā manussānaṃ pasādāya iddhipāṭihāriyaṃ karohī ’’ ti ekassa bhikkhuno āṇāpanaṃ tasmiṃ ṭhāne tassa ṭhapanaṃ nāma hotīti āha ‘‘ ṭhānantare ṭhapetū ’’ ti .
Uttarimanussānaṃ
P1.507 dhammatoti uttarimanussānaṃ buddhādīnaṃ adhigamadhammato .Niddhāraṇe cetaṃ nissakkaṃ .
Iddhipāṭihāriyañhi tato niddhāreti .
Manussadhammato uttarīti pakatimanussadhammato upari .
Pajjalitapadīpoti pajjalanto padīpo .
482. Na dhaṃsemīti guṇasampattito na cāvemi , tenāha ‘‘ sīlabhedan ’’ tiādi .
Vissāsaṃ vaḍḍhetvā bhagavati attano vissatthabhāvaṃ brūhetvā vibhūtaṃ pākaṭaṃ katvā .
Iddhipāṭihāriyavaṇṇanā
483-4.
Ādīnavan ti
V1.345M1.389 dosaṃ .Gandhārīti cūḷagandhārī , mahāgandhārīti dve gandhārīvijjā .
Tattha cūḷagandhārī nāma tivassato oraṃ matānaṃ sattānaṃ upapannaṭṭhānajānanavijjā .
Mahāgandhārī tampi jānāti tato uttaripi iddhividhañāṇakappaṃ yebhuyyena iddhividhakiccaṃ sādheti .
Tassā kira vijjāya sādhako puggalo tādise desakāle mantaṃ parijappitvā bahudhāpi attānaṃ dasseti , hatthiādīnipi dasseti , dassanīyopi hoti , aggithambhampi karoti , jalathambhampi karoti , ākāsepi attānaṃ dasseti .
Sabbaṃ indajālasadisaṃ daṭṭhabbaṃ .
Aṭṭoti dukkhito bādhito , tenāha ‘‘ pīḷito ’’ ti .
Ādesanāpāṭihāriyavaṇṇanā
485. Kāmaṃ ‘‘ cetasikan ’’ ti padaṃ ye cetasi niyuttā cittena sampayuttā , tesaṃ sādhāraṇavacanaṃ , sādhāraṇe pana gahite cittaviseso gahitova hoti , sāmaññajotanā ca visese avatiṭṭhatīti cetasikaggahaṇassa adhippāyaṃ vivaranto ‘‘ somanassadomanassaṃ adhippetan ’’ ti āha .
Somanassaggahaṇena cettha tadekaṭṭhā rāgādayo , saddhādayo ca dassitā honti , domanassaggahaṇena dosādayo .
Vitakkavicārā pana sarūpeneva dassitā .
Evaṃ tava manoti iminā ākārena tava mano pavattoti attho
P1.508 .Kena pakārena pavattoti āha ‘‘ somanassito vā ’’ tiādi .
‘‘ Evaṃ tava mano ’’ ti idaṃ pana somanassitatādimattadassanaṃ , na pana yena yena somanassito vā domanassito vā , taṃ taṃ dassanaṃ .
Dutiyan ti ‘‘ itthampi te mano ’’ ti idaṃ .
Itipīti ettha iti -saddo nidassanattho ‘‘ atthīti kho , kaccāna , ayameko anto ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.15;3.90) viya , tenāha ‘‘ imañca imañca atthaṃ cintayamānan ’’ ti pi -saddo vuttatthasampiṇḍanattho .
Parassa cintaṃ manati jānāti etenāti cintāmaṇi .
Tassā kira vijjāya sādhako puggalo tādise desakāle mantaṃ parijappitvā yassa cittaṃ jānitukāmo , tassa diṭṭhasutādivisesasañjānanamukhena cittācāraṃ
M1.390 anuminanto kathetīti keci .Apare ‘‘ vācaṃ niccharāpetvā tattha akkharasallakkhaṇavasenā ’’ ti vadanti .
Anusāsanīpāṭihāriyavaṇṇanā
486. Pavattentāti pavattanakā hutvā , pavattanavasenāti attho .
‘‘ Evan ’’ ti hi padaṃ yathānusiṭṭhāya
V1.346 anusāsaniyā vidhivasena , paṭisedhavasena ca pavattiākāraparāmasanaṃ , sā ca sammāvitakkānaṃ micchāvitakkānañca pavattiākāradassanavasena pavattati tattha ānisaṃsassa ādīnavassa ca vibhāvanatthaṃ .Aniccasaññameva na niccasaññanti attho .
Paṭiyogīnivattanatthañhi eva -kāraggahaṇaṃ .
Idhāpi evaṃ saddaggahaṇassa attho , payojanañca vuttanayeneva veditabbaṃ .
Idaṃ gahaṇepi eseva nayo .
Pañcakāmaguṇikarāgan ti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ , tadaññarāgassa , dosādīnañca pahānassa icchitattā , tappahānassa ca tadaññarāgādikhepanassa upāyabhāvato tathā vuttaṃ duṭṭhalohitavimocanassa
P1.509 pubbaduṭṭhamaṃsakhepanūpāyatā viya .Lokuttaradhammamevāti avadhāraṇaṃ paṭipakkhabhāvato sāvajjadhammanivattanaparaṃ daṭṭhabbaṃ tassādhigamūpāyānisaṃsabhūtānaṃ tadaññesaṃ anavajjadhammānaṃ nānantariyabhāvato .
Iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyanti dasseti iddhidassanena parasantāne pasādādīnaṃ paṭipakkhassa haraṇato .
Iminā nayena sesapadadvayepi attho veditabbo .
Satataṃ dhammadesanāti sabbakālaṃ desetabbadhammadesanā .
Iddhipāṭihāriyenāti sahayoge karaṇavacanaṃ , iddhipāṭihāriyena saddhinti attho .
Ādesanāpāṭihāriyenāti etthāpi eseva nayo .
Dhammasenāpatissa āciṇṇanti yojanā .
‘‘ Cittācāraṃ ñatvā ’’ ti iminā ādesanāpāṭihāriyaṃ dasseti .
‘‘ Dhammaṃ desesī ’’ ti iminā anusāsanīpāṭihāriyaṃ ‘‘ buddhānaṃ satataṃ dhammadesanā ’’ ti anusāsanīpāṭihāriyassa tattha sātisayatāya vuttaṃ .
Saupārambhāni patirūpena upārambhitabbato .
Sadosāni dosasamucchindanassa anupāyabhāvato .
Sadosattā eva addhānaṃ na tiṭṭhanti cirakālaṭṭhāyīni na honti .
Addhānaṃ atiṭṭhanato na niyyantīti phalena hetuno anumānaṃ .
Aniyyānikatāya hi tāni anaddhaniyāni .
Anusāsanīpāṭihāriyaṃ anupārambhaṃ visuddhippabhavato , visuddhinissayato
M1.391 ca .Tato eva niddosaṃ .
Na hi tattha pubbāparavirodhādidosasambhavo .
Niddosattā eva addhānaṃ tiṭṭhati paravādavātehi , kilesavātehi ca anupahantabbato .
Tasmāti yathāvuttakāraṇato , tena saupārambhādiṃ , anupārambhādiṃ cāti ubhayaṃ ubhayattha yathākkamaṃ gārayhapāsaṃsabhāvānaṃ hetubhāvena paccāmasati .
Bhūtanirodhesakavatthuvaṇṇanā
487. Aniyyānikabhāvadassanatthan ti
P1.510 yasmā mahābhūtapariyesako bhikkhu purimesu dvīsu pāṭihāriyesu vasippatto kusalopi samāno mahābhūtānaṃ aparisesanirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nāvabujjhiV1.347 , tasmā tāni niyyānāvahatābhāvato aniyyānikānīti tesaṃ aniyyānikabhāvadassanatthaṃ .Tatiyaṃ pana takkarassa ekantato niyyānāvahanti tasseva niyyānikabhāvadassanatthaṃ .
Evametissā desanāya mukhyapayojanaṃ dassetvā idāni anusaṅgikampi dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Mahābhūte pariyesantoti aparisesaṃ nirujjhanavasena mahābhūte gavesanto , tesaṃ anavasesanirodhaṃ vīmaṃsantoti attho .
Vicaritvāti dhammatāya codiyamāno vicaritvā .
Dhammatāsiddhaṃ kiretaṃ , yadidaṃ tassa bhikkhuno tathā vicaraṇaṃ , yathā abhijātiyaṃ mahāpathavikampādi .
Mahantabhāvappakāsanatthan ti sadevake loke anaññasādhāraṇassa buddhānaṃ mahantabhāvassa mahānubhāvatāya dīpanatthaṃ .
Idañca kāraṇan ti sabbesampi buddhānaṃ sāsane īdiso eko bhikkhu tadānubhāvappakāsano hotīti idampi kāraṇaṃ dassento .
Katthāti nimitte bhummaṃ , tasmā katthāti kismiṃ ṭhāne kāraṇabhūte .
Kiṃ āgammāti kiṃ ārammaṇaṃ paccayabhūtaṃ adhigantvā , tenāha ‘‘ kiṃ pattassā ’’ ti .
Teti mahābhūtā .
Appavattivasenāti anuppajjanavasena .
Sabbākārenāti vacanatthalakkhaṇādisamuṭṭhānakalāpacuṇṇanānattekattavinibbhogāvinibbhoga- sabhāgavisabhāgaajjhattikabāhirasaṅgahapaccayasamannāhārapaccayavibhāgākārato , sasambhārasaṅkhepasasambhāravibhattisalakkhaṇasaṅkhepasalakkhaṇavibhattiākārato cāti sabbena ākārena .
488. Dibbanti
M1.392 ettha pañcahi kāmaguṇehi samaṅgībhūtā hutvā vicaranti , kīḷanti , jotanti cāti devo , devaloko .Taṃ yanti upagacchanti etenāti devayāniyo .
Vasaṃ vattentoti
P1.511 ettha vasavattanaṃ nāma yathicchitaṭṭhānagamanaṃ .Cattāro mahārājāno etesaṃ issarāti cātumahārājikā yā devatā maggaphalalābhino tā tamatthaṃ ekadesena jāneyyuṃ buddhavisayo panāyaṃ pañhoti cintetvā ‘‘ na jānāmā ’’ ti āhaṃsu , tenāha ‘‘ buddhavisaye ’’ tiādi .
Ajjhottharaṇaṃ nāmettha nippīḷananti āha ‘‘ punappunaṃ pucchatī ’’ ti .
Abhikkantatarāti rūpasampattiyā ceva paññāpaṭibhānādiguṇehi ca amhe abhibhuyya paresaṃ kāmanīyatarā .
Paṇītatarāti uḷāratarā , tenāha ‘‘ uttamatarā ’’ ti .
491-3.
Devayāniyasadiso iddhividhañāṇasseva adhippetattā .
‘‘ Devayāniyamaggoti vā
V1.348 … pe … sabbametaṃ iddhividhañāṇasseva nāman ’’ ti idaṃ pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca tattha tattha āgataruḷhivasena vuttaṃ . 494. Āgamanapubbabhāge nimittan ti brahmuno āgamanassa pubbabhāge uppajjananimittaṃ .
Pāturahosīti āvi bhavi .
Pākaṭo ahosīti pakāso ahosi .
497. Padesenāti ekadesena , upādinnakavasena , sattasantānapariyāpannenāti attho .
Anupādinnakepīti anindriyabaddhepi .
Nippadesato anavasesato .
Pucchāmūḷhassāti pucchituṃ ajānantassa .
Pucchāya dosaṃ dassetvāti tena katapucchāya pucchitākāre dosaṃ vibhāvetvā .
Yasmā vissajjanaṃ nāma pucchānurūpaṃ pucchāsabhāgena vissajjetabbato , na ca tathāgatā virajjhitvā katapucchānurūpaṃ vissajjenti , atthasabhāgatāya ca vissajjanassa pucchakā tadatthaṃ anavabujjhantā sammuyhanti , tasmā pucchāya sikkhāpanaṃ buddhāciṇṇaṃ , tenāha ‘‘ pucchaṃ sikkhāpetvā ’’ tiādi .
498. Appatiṭṭhāti appaccayā , sabbaso samucchinnakāraṇāti attho .
Upādinnaṃ yevāti indriyabaddhameva .
Yasmā ekadisābhimukhaṃ santānavasena saṇṭhite rūpappabandhe dīghasamaññā taṃ upādāya tato appake rassasamaññā tadubhayañca visesato rūpaggahaṇamukhena
P1.512 gayhati , tasmā āhaM1.393 ‘‘ dīghañca rassañcāti saṇṭhānavasena upādārūpaṃ vuttan ’’ ti .Appaparimāṇe rūpasaṅghāte aṇusamaññā , taṃ upādāya tato mahati thūlasamaññā .
Idampi dvayaṃ visesato rūpaggahaṇamukhena gayhati , tenāha ‘‘ imināpī ’’ tiādi .
Pi -saddena cettha ‘‘ saṇṭhānavasena upādārūpaṃ vuttan ’’ ti etthāpi vaṇṇamattameva kathitanti imamatthaṃ samuccinatīti vadanti .
Subhan ti sundaraṃ , iṭṭhanti attho .
Asubhan ti asundaraṃ , aniṭṭhanti vuttaṃ hoti .
Tenevāha ‘‘ iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ panevaṃ kathitan ’’ ti .
Dīghaṃ rassaṃ , aṇuṃ thūlaṃ , subhāsubhanti tīsu ṭhānesu upādārūpasseva gahaṇaṃ , bhūtarūpānaṃ visuṃ gahitattā .
Nāman ti vedanādikkhandhacatukkaṃ tañhi ārammaṇābhimukhaṃ namanato , nāmakaraṇato ca ‘‘ nāman ’’ ti vuccati .
Heṭṭhā ‘‘ dīghaṃ rassan ’’ tiādinā vuttameva idha ruppanaṭṭhena ‘‘ rūpan ’’ ti gahitanti āha ‘‘ dīghādibhedaṃ rūpañcā ’’ ti .
Dīghādīti ca ādi -saddena āpādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo .
Yasmā vā dīghādisamaññā na rūpāyatanavatthukāva , atha kho bhūtarūpavatthukāpi .
Tathā hi saṇṭhānaṃ phusanamukhenapi gayhati , tasmā dīgharassādiggahaṇena bhūtarūpampi gayhatevāti ‘‘ dīghādibhedaṃ rūpa ’’ micceva vuttaṃ .
Kiṃ āgammāti kiṃ adhigantvā kissa
V1.349 adhigamahetu .‘‘ Uparujjhatī ’’ ti idaṃ anuppādanirodhaṃ sandhāya vuttaṃ , na khaṇanirodhanti āha ‘‘ asesametaṃ nappavattatī ’’ ti .
499. Viññātabban ti visiṭṭhena ñātabbaṃ , ñāṇuttamena ariyamaggañāṇena paccakkhato jānitabbanti attho , tenāha ‘‘ nibbānassetaṃ nāman ’’ ti .
Nidissatīti nidassanaṃ , cakkhuviññeyyaṃ .
Na nidassanaṃ anidassanaṃ , acakkhuviññeyyanti etamatthaṃ vadanti .
Nidassanaṃ
P1.513 vā upamā , taṃ etassa natthīti anidassanaṃ .Na hi nibbānassa niccassa ekassa accantasantapaṇītasabhāvassa sadisaṃ nidassanaṃ kutoci labbhatīti .
Yaṃ ahutvā sambhoti , hutvā paṭiveti taṃ saṅkhataṃ udayavayantehi saantaṃ , asaṅkhatassa pana nibbānassa niccassa te ubhopi antā na santi , tato eva navabhāvāpagamasaṅkhāto jarantopi tassa natthīti āha ‘‘ uppādanto … pe … anantan ’’ ti .
‘‘ Titthassa nāman ’’ ti vatvā tattha nibbacanaṃ dassetuṃ ‘‘ papanti etthāti papan ’’ ti vuttaṃ .
Ettha hi papanti pānatitthaṃ .
Bha-kāro kato niruttinayena .
Visuddhaṭṭhena vā sabbatopabhaṃ , kenaci anupakkiliṭṭhatāya samantato pabhassaranti attho
M1.394 .Yena nibbānaṃ adhigataṃ , taṃ santatipariyāpannānaṃyeva idha anuppādanirodho adhippetoti vuttaṃ ‘‘ upādinnakadhammajātaṃ nirujjhati appavattaṃ hotī ’’ ti .
Tatthāti ‘‘ viññāṇassa nirodhenā ’’ ti yaṃ padaṃ vuttaṃ , tasmiṃ .
‘‘ Viññāṇan ’’ ti viññāṇaṃ uddharati vibhattabbattā etthetaṃ uparujjhatīti etasmiṃ nibbāne etaṃ nāmarūpaṃ carimakaviññāṇanirodhena anuppādavasena nirujjhati anupādisesāya nibbānadhātuyā , tenāha ‘‘ vijjhātadīpasikhā viya apaṇṇattikabhāvaṃ yātī ’’ ti .
‘‘ Carimakaviññāṇan ’’ ti hi arahato cuticittaṃ adhippetaṃ .
‘‘ Abhisaṅkhāraviññāṇassāpī ’’ tiādināpi saupādisesanibbānamukhena anupādisesanibbānameva vadati nāmarūpassa anavasesato uparujjhanassa adhippetattā , tenāha ‘‘ anuppādavasena uparujjhatī ’’ ti .
Sotāpattimaggañāṇenāti kattari , karaṇe vā karaṇavacanaṃ .
Nirodhenāti pana hetumhi .
Etthāti etasmiṃ nibbāne .
Sesamettha yaṃ atthato na vibhattaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Kevaṭṭasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .