Soṇadaṇḍaguṇakathāvaṇṇanā
303. Visiṭṭhaṃ rajjaṃ virajjaṃ , virajjameva verajjaṃ yathā ‘‘ vekataṃ vesayan ’’ ti , nānāvidhaṃ verajjaṃ nānāverajjaṃ , tattha jātātiādinā sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Uttamabrāhmaṇoti
V1.278 abhijanasampattiyā vittasampattiyā vijjāsampattiyā uggatataro , uḷāro vā brāhmaṇo .Asannipātoti lābhamaccharena nippīḷitatāya asannipāto viya bhavissati .
‘‘ Aṅgeti
M1.314 gameti ñāpetīti aṅgaṃ , hetūti āha ‘‘ imināpi kāraṇenā ’’ ti .‘‘ Ubhato sujāto ’’ ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā viññāyeyya .
Sujāta-saddo ca ‘‘ sujāto cārudassano ’’ tiādīsu ( theragā .818) ārohasampattipariyāyoti jātivaseneva sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ mātito ca pitito cā ’’ ti vuttaṃ .
Anorasaputtavasenāpi loke mātupitusamaññā dissati , idha panassa orasaputtavaseneva icchitāti dassetuṃ ‘‘ saṃsuddhagahaṇiko ’’ ti vuttaṃ .
Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī , gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso .
Yathābhuttassa
P1.410 āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī , kammajatejodhātu .Pitā ca mātā ca pitaro , pitūnaṃ pitaro pitāmahā , tesaṃ yugo dvando pitāmahayugo , tasmā , yāva sattamā pitāmahayugā pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti .
So aṭṭhakathāyaṃ visuṃ na uddhaṭo .
Yuga-saddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘ yugo ca yugo ca yugā ’’ ti .
Evañhi tattha tattha dvandaṃ gahitameva hoti , tenāha ‘‘ tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā ’’ ti .
Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ .
Evañhi ‘‘ mātito ’’ ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti .
Akkhittoti appattakhepo .
Anavakkhittoti saddhathālipākādīsu na avakkhitto na chaḍḍito .
Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘ kena kāraṇenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ettha ca ‘‘ ubhato … pe … pitāmahayugā ’’ ti etena brāhmaṇassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikabhāvakittanato ,‘‘ akkhitto ’’ ti iminā kiriyāparādhābhāvo .
Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti .
‘‘ Anupakkuṭṭho ’’ ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo .
Ayuttasaṃsaggampi hi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti .
Issaroti ādhipateyyasaṃvattaniyakammabalena īsanasīlo , sā panassa issaratā vibhavasampattipaccayā pākaṭā jātāti aḍḍhatāpariyāyabhāveneva vadanto ‘‘ aḍḍhoti issaro ’’ ti āha .
Mahantaṃ dhanaṃ assa bhūmigatañceva vehāsaṭṭhañcāti mahaddhano .
Tassāti tassa tassa
M1.315P1.411 .Vadanti ‘‘ anvayato , byatirekato ca anupasaṅkamanakāraṇaṃ kittemā ’’ ti .
Adhikarūpoti
V1.279 visiṭṭharūpo uttamasarīro .Dassanaṃ arahatīti dassanīyo , tenāha ‘‘ dassanayoggo ’’ ti .
Pasādaṃ āvahatīti pāsādiko , tenāha ‘‘ cittappasādajananato ’’ ti .
Vaṇṇassāti vaṇṇadhātuyā .
Sarīran ti sannivesavisiṭṭhaṃ karacaraṇagīvāsīsādiavayavasamudāyaṃ , so ca saṇṭhānamukhena gayhatīti ‘‘ paramāya vaṇṇapokkharatāyāti … pe … sampattiyā cā ’’ ti vuttaṃ .
Sabbavaṇṇesu suvaṇṇavaṇṇova uttamoti vuttaṃ ‘‘ seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgato ’’ ti .
Tathā hi buddhā , cakkavattino ca suvaṇṇavaṇṇāva honti .
Brahmavacchasīti uttamasarīrābho , suvaṇṇābho icceva attho .
Imameva hi atthaṃ sandhāya ‘‘ mahābrahmuno sarīrasadiseneva sarīrena samannāgato ’’ ti vuttaṃ , na brahmujugattataṃ .
Akhuddāvakāso dassanāyāti ārohapariṇāhasampattiyā , avayavapāripūriyā ca dassanāya okāso na khuddako , tenāha ‘‘ sabbānevā ’’ tiādi .
Yamaniyamalakkhaṇaṃ sīlamassa atthīti sīlavā .
Taṃ panassa rattaññutāya vuddhaṃ vaḍḍhitaṃ atthīti vuddhasīlī .
Tena ca sabbadā sammāyogato vuddhasīlena samannāgato .
Sabbametaṃ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti tato paraṃ sīlassa tattha abhāvato , tesañca ajānanato .
Ṭhānakaraṇasampattiyā , sikkhāsampattiyā ca katthacipi anūnatāya parimaṇḍalapadāni byañjanāni akkharāni etissāti parimaṇḍalapadabyañjanā .
Atha vā pajjati attho
P1.412 etenāti padaṃ , nāmādi .Yathādhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ , vākyaṃ .
Tesaṃ paripuṇṇatāya parimaṇḍalapadabyañjanā .
Atthañāpane sādhanatāya vācāva karaṇanti vākkaraṇaṃ , udāhāraghoso .
Guṇaparipuṇṇabhāvena tassa brāhmaṇassa , tena vā bhāsitabbaatthassa .
Pūre puṇṇabhāve .
Pūreti ca purimasmiṃ atthe ādhāre bhummaṃ , dutiyasmiṃ visaye .
‘‘ Sukhumālattanenā ’’ ti iminā tassā vācāya mudusaṇhabhāvamāha .
Apalibuddhāya pittasemhādīhi .
Sandiṭṭhaṃ sabbaṃ dassetvā viya ekadesaṃ kathanaṃ .
Vilambitaṃ saṇikaṃ cirāyitvā kathanaṃ .
‘‘ Sandiddhavilambitādī ’’ ti vā pāṭho .
Tattha sandiddhaṃ sandehajanakaṃ .
Ādi -saddena dukkhalitānukaḍḍhitādiṃ
M1.316 saṅgaṇhāti .‘‘ Ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā ’’ ti iminā tassā vācāya atthapāripūriṃ vadanti .
‘‘ Jiṇṇo ’’ tiādīni padāni suviññeyyāni , heṭṭhā vuttatthāni ca .
Dutiyanaye pana jiṇṇoti nāyaṃ jiṇṇatā vayomattena , atha kho kulaparivaṭṭena purāṇatāti āha ‘‘ jiṇṇoti porāṇo ’’ tiādi , tena tassa brāhmaṇassa kulavasena uditoditabhāvamāha .
Jātivuddhiyā ‘‘ vayoanuppatto ’’ ti vakkhamānattā , guṇavuddhiyā tato sātisayattā ca ‘‘ vuddhoti sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto ’’ ti āha .
Tathā jātimahallakatāya
P1.413 vakkhamānattā ‘‘ mahallako ’’ tiV1.280 padena vibhavamahattatā yojitā .Maggapaṭipannoti brāhmaṇānaṃ paṭipattivīthiṃ upagato taṃ avokkamma caraṇato .
Antimavayan ti pacchimavayaṃ .