Majjhimasīlavaṇṇanā
11. Tattha yathāti opammatthe nipāto .
Vāti vikappanatthe .
Panāti vacanālaṅkāre .
Eketi aññe .
Bhontoti sādhūnaṃ piyasamudāhāro .
Sādhavo hi pare ‘‘ bhonto ’’ ti vā ,‘‘ devānaṃ piyā ’’ ti vā ‘‘ āyasmanto ’’ ti vā samālapanti .
Yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatā samaṇā .
Jātimattena brāhmaṇā .
Idaṃ vuttaṃ hoti – ussāhaṃ katvā mama vaṇṇaṃ vadamānopi puthujjano ‘‘ pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato ’’ tiādinā parānuddesikanayena vā yathā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇabhāvaṃ paṭijānamānā , parehi ca tathāsambhāviyamānā tadanurūpapaṭipattiṃ ajānanato , asamatthato ca na abhisambhuṇanti , na evamayaṃ , ayaṃ pana samaṇo gotamo sabbathāpi samaṇasāruppapaṭipadaṃ pūresiyevāti evaṃ aññuddesikanayena vā sabbathāpi ācārasīlamattameva vadeyyuṃ , na taduttarinti .
Bījagāmabhūtagāmasamārambhapade
M1.126 saddakkamena appadhānabhūtopi bījagāmabhūtagāmo niddisitabbatāya padhānabhāvaṃ paṭilabhati .Añño hi saddakkamo añño atthakkamoti āha ‘‘ katamo so bījagāmabhūtagāmo ’’ ti .
Tasmiñhi vibhatte tabbisayatāya samārambhopi vibhattova hotīti
V1.112 .Tenevāha bhagavā ‘‘ mūlabījan ’’ tiādi .
Mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ , mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Phaḷubījan ti pabbabījaṃ .
Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhaṇasamatthe sāraphale niruḷho bīja -saddo tadatthasaṃsiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘ bījabījan ’’ ti .
‘‘ Rūparūpaṃ
P1.162 , dukkhadukkhan ’’ ti ( saṃ . ni .4.327) ca yathā .Kasmā panettha bījagāmabhūtagāmaṃ pucchitvā bījagāmo eva vibhattoti ?
Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ .
Nanu avocumha ‘‘ mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ , mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījanti ’’.
Tattha purimena bījagāmo niddiṭṭho , dutiyena bhūtagāmo , duvidhopesa sāmaññaniddesena , mūlabījañca mūlabījañca mūlabījanti ekasesanayena vā pāḷiyaṃ niddiṭṭhoti veditabbo .
Tenevāha ‘‘ sabbañhetan ’’ tiādi .
12.‘‘ Sannidhikatassā ’’ ti etena ‘‘ sannidhikāraparibhogan ’’ ti ettha kāra -saddassa kammatthataṃ dasseti .
Yathā vā ‘‘ ācayaṃgamino ’’ ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ ācayagāmino ’’ ti ( dha . sa .10) niddeso kato , evaṃ ‘‘ sannidhikāraṃ paribhogan ’’ ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ sannidhikāraparibhogan ’’ ti vuttaṃ , sannidhiṃ katvā paribhoganti attho .
Sammā kilese likhatīti sallekho , suttantanayena paṭipatti .
Pariyāyati kappīyatīti pariyāyo , kappiyavācānusārena paṭipatti .
Kilesehi āmasitabbato āmisaṃ , yaṃ kiñci upabhogārahaṃ vatthu .
Tenevāha ‘‘ āmisanti vuttāvasesan ’’ ti .
Nayadassanañhetaṃ sannidhivatthūnaṃ .
Udakakaddameti udake ca kaddame ca .
Acchathāti nisīdatha .
Gīvāyāmakan ti gīvaṃ āyamitvā , yathā ca bhutte atibhuttatāya gīvā āyamitabbāva hoti , evanti attho .
Catubhāgamattan ti kuḍubamattaṃ .
‘‘ Kappiyakuṭiyan ’’ tiādi vinayavasena vuttaṃ .
13. Ettakampīti
M1.127 vinicchayavicāraṇāvatthukittanampiP1.163 .Payojanamattamevāti padatthayojanamattameva .
Yassa pana padassa vitthārakathaṃ vinā na sakkā attho viññātuṃ , tattha vitthārakathāpi padatthasaṅgahameva gacchati .
Kutūhalavasena pekkhitabbato pekkhā , naṭasatthavidhinā naṭānañca payogo .
Naṭasamūhena pana janasamūhe karaṇavasena ‘‘ naṭasamajjan ’’ ti vuttaṃ , sārasamāse ‘‘ pekkhā mahan ’’ ti vuttaṃ .
Ghanatāḷaṃ nāma daṇḍamayatāḷaṃ , silāsalākatāḷaṃ vā .
Eketi sārasamāsācariyā , uttaravihāravāsino ca .
Yathā cettha , evaṃ ito paresupi ‘‘ eke ’’ ti āgataṭṭhānesu .
Caturassaambaṇakatāḷaṃ nāma rukkhasāradaṇḍādīsu yena kenaci caturassaambaṇakaṃ katvā
V1.113 catūsu passesu cammena onandhitvā katavāditaṃ .Abbhokkiraṇaṃ raṅgabalīkaraṇaṃ , yā ‘‘ nandī ’’ ti vuccati .
Sobhanakaran ti sobhanakaraṇaṃ ,‘‘ sobhanagharakan ’’ ti sārasamāse vuttaṃ .
Caṇḍālānamidanti caṇḍālaṃ .
Sāṇe udakena temetvā aññamaññaṃ ākoṭanakīḷā sāṇadhovanaṃ .
Indajālenāti aṭṭhidhovanamantaṃ parijappitvā yathā pare aṭṭhīniyeva passanti , evaṃ tacādīnaṃ antaradhāpanamāyāya .
Sakaṭabyūhādīti ādi -saddena cakkapadumakaḷīrabyūhādiṃ saṅgaṇhāti .
14. Padānīti
P1.164 sārīnaṃ patiṭṭhānaṭṭhānāni .Dasapadaṃ nāma dvīhi pantīhi vīsatiyā padehi kīḷanajūtaṃ .
Pāsakaṃ vuccati chasu passesu ekekaṃ yāva chakkaṃ dassetvā katakīḷanakaṃ , taṃ vaḍḍhetvā yathāladdhaṃ ekakādivasena sāriyo apanentā upanentā ca kīḷanti .
Ghaṭena kīḷā ghaṭikāti eke .
Bahūsu salākāsu visesarahitaṃ ekaṃ salākaṃ gahetvā tāsu pakkhipitvā puna tasseva uddharaṇaṃ salākahatthan ti eke .
Paṇṇena vaṃsākārena katā nāḷikā .
Tenevāha ‘‘ taṃ dhamantā ’’ ti .
‘‘ Pucchantassa mukhāgataṃ akkharaṃ gahetvā naṭṭhamutti lābhālābhādijānanakīḷā akkharikā ’’ tipi vadanti .
‘‘ Vāditānurūpaṃ naccanaṃ gāyanaṃ vā yathāvajjaṃ ’’ tipi vadanti .
‘‘ Evaṃ kate jayo bhavissati , aññathā parājayo ’’ ti jayaparājaye purakkhatvā payogakaraṇavasena parihārapathādīnampi jūtapamādaṭṭhānabhāvo veditabbo .
Paṅgacīrādīhipi vaṃsādīhi kātabbakiccasiddhiasiddhijayaparājayāvaho payogo vuttoti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Yathāvajjan ’’ ti ca
M1.128 kāṇādīhi sadisatākāradassanehi jayaparājayavasena jūtakīḷitabhāvena vuttaṃ . 15. Vāḷarūpānīti āharimāni vāḷarūpāni .
‘‘ Akappiyamañcova pallaṅko ’’ ti sārasamāse .
Vānavicittan ti bhitticchadādivasena vānena vicitraṃ .
Rukkhatūlalatātūlapoṭakītūlānaṃ vasena tiṇṇaṃ tūlānaṃ .
Uddalomiyaṃ kecīti sārasamāsācariyā , uttaravihāravāsino ca .
Tathā ekantalomiyaṃ .
Koseyyakaṭṭissamayan ti koseyyakassaṭamayaṃ .
Suddhakoseyyan ti
P1.165 ratanaparisibbanarahitaṃ .‘‘ Ṭhapetvā tūlikan ’’ ti etena ratanaparisibbanarahitāpi tūlikā na vaṭṭatīti dīpeti .
‘‘ Ratanaparisibbitānī ’’ ti iminā yāni ratanaparisibbitāni , tāni bhūmattharaṇavasena , yathānurūpaṃ mañcapīṭhādīsu ca upanetuṃ vaṭṭatīti dīpitaṃ hoti .
Ajinacammehīti ajinamigacammehi .
Tāni kira cammāni sukhumāni , tasmā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ ajinappaveṇī ’’ ti .
Vuttanayenāti vinaye vuttanayena .
16. Alaṅkārañjanameva na bhesajjaṃ maṇḍanānuyogassa adhippetattā .
Mālā-saddo sāsane suddhapupphesupi
V1.114 niruḷhoti āha ‘‘ baddhamālā vā ’’ ti .Mattikakakkan ti osadhehi abhisaṅkhataṃ yogamattikakakkaṃ .
Caliteti kupite .
Lohite sannisinneti duṭṭhalohite khīṇe .
17. Duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ , saggamaggo mokkhamaggo ca .
Taṃ niyyānaṃ arahati , niyyāne vā niyuttā , niyyānaṃ vā phalabhūtaṃ etissā atthīti niyyānikā , vacīduccaritasaṃkilesato niyyātīti vā ī-kārassa rassattaṃ , ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā niyyānikā , cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi .
Tappaṭipakkhato aniyyānikā , tassā bhāvo aniyyānikattaṃ , tasmā aniyyānikattā .
Tiracchānabhūtāti tirokaraṇabhūtā .
Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve .
Saha atthenāti sātthakaṃ , hitapaṭisaṃyuttanti attho .
Visikhāti gharasanniveso , visikhāgahaṇena ca tannivāsino gahitā ‘‘ gāmo āgato ’’ tiādīsu viya .
Tenevāha ‘‘ sūrā samatthā ’’ ti ,‘‘ saddhā pasannā ’’ ti ca .
Kumbhaṭṭhānāpadesena
M1.129P1.166 kumbhadāsiyo vuttāti āha ‘‘ kumbhadāsīkathā vā ’’ ti .Uppattiṭhitisambhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti lokakkhāyikā .
18. Sahitan ti pubbāparāviruddhaṃ .
19. Dūtassa kammaṃ dūteyyaṃ , tassa kathā dūteyyakathā .
20. Tividhenāti sāmantajappanairiyāpathasannissitapaccayapaṭisevanabhedato tippakārena .
Vimhāpayantīti ‘‘ aho acchariyapuriso ’’ ti attani paresaṃ vimhayaṃ uppādenti .
Lapantīti attānaṃ , dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti , evaṃ ukkācetvā kathenti .
Nimittena caranti , nimittaṃ vā karontīti nemittikā nimittanti ca paresaṃ paccaya dānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ vuccati .
Nippiṃsantīti nippesā , nippesāyeva nippesikā , nippesoti ca saṭhapuriso viya lābhasakkāratthaṃ akkosakhuṃsanuppaṇḍanaparapiṭṭhimaṃsikatādi .
Majjhimasīlavaṇṇanā niṭṭhitā .