Satisampajaññakathāvaṇṇanā

214. Samantato , pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno , sampajānassa bhāvo sampajaññaṃ , tathāpavattañāṇaṃ .

Tassa vibhajanaṃ sampajaññabhājanīyaṃ , tasmiṃ sampajaññabhājanīyamhi .

Abhikkamanaṃ abhikkantan ti āha ‘‘ abhikkantaṃ vuccati gamanan ’’ ti .

Tathā paṭikkamanaṃP1.315 paṭikkantan ti āha ‘‘ paṭikkantaṃ nivattanan ’’ ti .

Nivattanan ti ca nivattimattaṃ .

Nivattitvā pana gamanaṃ gamanameva .

Abhiharantoti gamanavasena kāyaṃ upanento .

Ṭhānanisajjāsayanesu yo gamanavidhuro kāyassa purato abhihāro , so abhikkamo , pacchato apaharaṇaṃ paṭikkamoti dassento ‘‘ ṭhānepī ’’ tiādimāha .

ĀsanassātiM1.243 pīṭhakādiāsanassa .

Purimaaṅgābhimukhoti aṭanikādipurimāvayavābhimukho .

Saṃsarantoti saṃsappanto .

Paccāsaṃsarantoti paṭiāsappanto .

‘‘ Eseva nayo ’’ ti iminā nipannasseva abhimukhasaṃsappanapaṭiāsappanāni nidasseti .

Sammā pajānanaṃ sampajānaṃ , tena attanā kātabbakiccassa karaṇasīlo sampajānakārīti āha ‘‘ sampajaññena sabbakiccakārī ’’ ti .

Sampajānasaddassa sampajaññapariyāyatā pubbe vuttā eva .

Sampajaññaṃ karotevāti abhikkantādīsu asammohaṃ uppādeti eva .

Sampajaññassa vā kāro etassa atthīti sampajānakārī .

Dhammato vaḍḍhisaṅkhātena saha atthena vattatīti sātthakaṃ , abhikkantādi .

Sātthakassa sampajānanaṃ sātthakasampajaññaṃ .

Sappāyassa attano hitassa sampajānanaṃ sappāyasampajaññaṃ .

Abhikkamādīsu bhikkhācāragocare , aññatthāpi ca pavattesu avijahite kammaṭṭhānasaṅkhāte gocare sampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ .

Abhikkamādīsu asammuyhanameva sampajaññaṃ asammohasampajaññaṃ .

Pariggahetvāti tūletvā tīretvā paṭisaṅkhāyāti , attho .

Saṅghadassaneneva uposathapavāraṇādiatthaṃ gamanaṃ saṅgahitaṃ .

Asubhadassanādīti ādi -saddena kasiṇaparikammādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabboP1.316 .

Saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hī ’’ tiādi vuttaṃ .

Arahattaṃ pāpuṇātīti ukkaṭṭhaniddeso eso .

Samathavipassanuppādanampi hi bhikkhuno vaḍḍhiyeva .

Kecīti abhayagirivāsino .

Tasmiṃ panāti sātthakasampajaññavasena pariggahitaatthe .

‘‘ Atthoti dhammato vaḍḍhī ’’ ti yaṃ sātthakantiV1.216 adhippetaṃ , taṃ sappāyaṃ evāti siyā kassaci āsaṅkāti tannivattanatthaṃ ‘‘ cetiyadassanaṃ tāvā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Cittakammarūpakāni viyāti cittakammakatā paṭimāyo viya , yantapayogena vā vicittakammā paṭimāyo viya .

Asamapekkhanaṃ gehassita aññāṇupekkhāvasena ārammaṇassa ayoniso gahaṇaṃ .

Yaṃ sandhāya vuttaṃ .

‘‘ Cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassā ’’ tiādi ( ma . ni .3.308).

Hatthiādisammaddena jīvitantarāyo .

Visabhāgarūpadassanādinā brahmacariyantarāyo .

PabbajitadivasatoM1.244 paṭṭhāya bhikkhūnaṃ anuvattanakathā āciṇṇā , ananuvattanakathā pana tassā dutiyā nāma hotīti āha ‘‘ dve kathā nāma na kathitapubbā ’’ ti .

Evan ti ‘‘ sace panā ’’ tiādikaṃ sabbampi vuttākāraṃ paccāmasati , na ‘‘ purisassa mātugāmāsubhan ’’ tiādikaṃ vuccamānaṃ .

Yogakammassa pavattiṭṭhānatāya bhāvanāya ārammaṇaṃ ‘‘ kammaṭṭhānan ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaran ’’ ti .

Uggahetvāti yathā uggahanimittaṃ uppajjati , evaṃ uggahakosallassa sampādanavasena uggahetvāP1.317 .

Haratīti kammaṭṭhānaṃ pavatteti , yāva piṇḍapātapaṭikkamā anuyuñjatīti attho .

Na paccāharatīti āhārūpayogato yāva divāṭhānupasaṅkamanā kammaṭṭhānaṃ na paṭineti .

Sarīraparikamman ti mukhadhovanādisarīrapaṭijagganaṃ .

Dve tayo pallaṅketi dve tayo nisajjāvāre dve tīṇi uṇhāsanāni .

Tenāha ‘‘ usumaṃ gāhāpento ’’ ti .

Kammaṭṭhānasīsenevāti kammaṭṭhānamukheneva kammaṭṭhānaṃ avijahanto eva , tena ‘‘ pattopi acetano ’’ tiādinā ( dī . ni . aṭṭha .1.214) vakkhamānaṃ kammaṭṭhānaṃ , yathāparihariyamānaṃ vā avijahitvāti dasseti .

Tathevāti tikkhattumeva .

Paribhogacetiyato sārīrikacetiyaṃ garutaranti katvā ‘‘ cetiyaṃ vanditvā ’’ ti pubbakālakiriyāya vasena vuttaṃ .

Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ cetiyaṃ bādhayamānā bodhisākhā haritabbā ’’ ti vuttā .

Buddhaguṇānussaraṇavaseneva bodhiyaṃ paṇipātakaraṇanti āha ‘‘ buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccakāraṃ dassetvā ’’ ti .

Gāmasamīpeti gāmassa upacāraṭṭhāne .

Janasaṅgahatthan ti ‘‘ mayi akathente etesaṃ ko kathessatī ’’ ti dhammānuggahena janasaṅgahatthaṃ .

Tasmāti yasmā ‘‘ dhammakathā nāma kathetabbā evā ’’ ti aṭṭhakathācariyā vadanti , yasmā ca dhammakathā kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi , tasmā .

Kammaṭṭhānasīsenevāti attanā parihariyamānaṃ kammaṭṭhānaṃ avijahantoV1.217 tadanuguṇaṃyeva dhammakathaṃ kathetvā .

Anumodanaṃ vatvāti etthāpi ‘‘ kammaṭṭhānasīsenevā ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .

Sampattaparicchedenevāti ‘‘ paricito aparicito ’’ tiādi vibhāgaṃ akatvā sampattakoṭiyā eva , samāgamamattenevāti attho .

Bhayeti paracakkādibhaye .

‘‘ Kammajatejo ’’ tiM1.245P1.318 gahaṇiṃ sandhāyāha .

Kammaṭṭhānaṃ vīthiṃ nārohati khudāparissamena kilantakāyattā samādhānābhāvato .

Avasesaṭṭhāneti yāguyā aggahitaṭṭhāne .

Poṅkhānupoṅkhan ti kammaṭṭhānupaṭṭhānassa avicchedadassanametaṃ , yathā poṅkhānupoṅkhaṃ pavattāya sarapaṭipātiyā anavicchedo , evametassapīti .

Nikkhittadhuro bhāvanānuyoge .

Vattapaṭipattiyā apūraṇena sabbavattāni bhinditvā .

‘‘ Kāmesu avītarāgo hoti , kāye avītarāgo , rūpe avītarāgo , yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati , aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratī ’’ ti ( dī . ni .3.320; ma . ni .1.186) evaṃ vutta pañcavidhacetokhilavinibandhacitto .

Caritvāti pavattitvā .

Gatapaccāgatikavattavasenāti bhāvanāsahitaṃyeva bhikkhāya gatapaccāgataṃ gamanapaccāgamanaṃ etassa atthīti gatapaccāgatikaṃ , tadeva vattaṃ , tassa vasena .

Attakāmāti attano hitasukhaṃ icchantā , dhammacchandavantoti attho .

Dhammo hi hitaṃ tannimittakañca sukhanti .

Atha vā viññūnaṃ nibbisesattā , attabhāvapariyāpannattā ca attā nāma dhammo , taṃ kāmenti icchantīti attakāmā .

Usabhaṃ nāma vīsati yaṭṭhiyo .

Tāya saññāyāti tāya pāsāṇasaññāya , ettakaṃ ṭhānaṃ āgatāti jānantāti adhippāyo .

Soyeva nayoti ‘‘ ayaṃ bhikkhū ’’ tiādiko yo ṭhāne vutto , so eva nisajjāyapi nayo .

Pacchato āgacchantānaṃ chinnabhattabhāvabhayenapi yonisomanasikāraṃ paribrūheti .

MaddantātiP1.319 dhaññakaraṇaṭṭhāne sālisīsāni maddantā .

Mahāpadhānaṃ pūjessāmīti amhākaṃ atthāya lokanāthena chavassāni kataṃ dukkaracariyamevāhaṃ yathāsatti pūjessāmīti .

Paṭipattipūjā hi satthupūjā , na āmisapūjāti .

‘‘ Ṭhānacaṅkamamevā ’’ tiV1.218 adhiṭṭhātabbairiyāpathavasena vuttaṃ , na bhojanādikālesu avassaṃ kattabbanisajjāya paṭikkhepavasena .

Vīthiṃ otaritvā ito cito ca anoloketvā paṭhamameva vīthiyo sallakkhetabbāti āha ‘‘ vīthiyo sallakkhetvā ’’ ti .

Yaṃ sandhāya vuccatiM1.246 ‘‘ pāsādikena abhikkantenā ’’ ti , taṃ dassetuṃ ‘‘ tattha cā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Āhāre paṭikkūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā ’’ tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ parato āgamissati .

Aṭṭhaṅgasamannāgatan ti ‘‘ yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā ’’ tiādinā ( ma . ni .1.23; a . ni .6.58; mahāni .206) vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ katvā .

‘‘ Neva davāyā ’’ tiādi paṭikkhepadassanaṃ .

Paccekabodhiṃ sacchikaroti , yadi upanissayasampanno hotīti sambandho .

Evaṃ sabbattha ito paresupi .

Tattha paccekabodhiyā upanissayasampadā kappānaṃ dve asaṅkhyeyyāni , satasahassañca tajjāpuññañāṇasambharaṇaṃ .

Sāvakabodhiyā aggasāvakānaṃ asaṅkhyeyyaṃ , kappasatasahassañca , mahāsāvakānaṃ ( theragā . aṭṭha .2.1288) satasahassameva tajjāpuññañāṇasambharaṇaṃ .

Itaresaṃ atītāsu jātīsu vivaṭṭasannissayavasena nibbattitaṃ nibbedhabhāgiyaṃ kusalaṃ .

Bāhiyo dārucīriyoti bāhiyavisaye sañjātasaṃvaḍḍhatāya bāhiyo , dārucīrapariharaṇena dārucīriyoti ca samaññāto .

So hi āyasmā ‘‘ tasmātihaP1.320 te , bāhiya , evaṃ sikkhitabbaṃ ‘ diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati , sute , mute , viññāte viññātamattaṃ bhavissatī ’ ti , evañhi te bāhiya sikkhitabbaṃ .

Yato kho te bāhiya diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati , sute , mute , viññāte viññātamattaṃ bhavissati , tato tvaṃ , bāhiya , na tena .

Yato tvaṃ , bāhiya , na tena , tato tvaṃ , bāhiya , na tattha .

Yato tvaṃ , bāhiya , na tattha , tato tvaṃ , bāhiya , nevidha na huraṃ na ubhayamantarena .

Esevanto dukkhassā ’’ ti ( udā .10) ettakāya desanāya arahattaṃ sacchākāsi .

Evaṃ sāriputtattherādīnaṃ mahāpaññatādidīpanāni suttapadāni vitthārato veditabbāni .

Tan ti asammuyhanaṃ evan ti idāni vuccamānamākāreneva veditabbaṃ .

‘‘ Attā abhikkamatī ’’ ti iminā andhaputhujjanassa diṭṭhigāhavasena abhikkame sammuyhanaṃ dasseti ,‘‘ ahaṃ abhikkamāmī ’’ ti pana iminā mānagāhavasena .

Tadubhayaṃ pana taṇhāya vinā na hotīti taṇhagāhavasenapi sammuyhanaṃ dassitameva hoti .

‘‘ Tathā asammuyhanto ’’ ti vatvā taṃ asammuyhanaṃ yena ghanavinibbhogena hoti , taṃ dassento ‘‘ abhikkamāmī ’’ tiādimāha .

TatthaM1.247 yasmāV1.219 vāyodhātuyā anugatā tejodhātu uddharaṇassa paccayo .

Uddharaṇagatikā hi tejodhātūti .

Uddharaṇe vāyodhātuyā tassā anugatabhāvo , tasmā imāsaṃ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā , itarāsañca omattatāti dassento ‘‘ ekekapāduddharaṇe … pe … balavatiyoti āha .

Yasmā pana tejodhātuyā anugatā vāyodhātu atiharaṇavītiharaṇānaṃ paccayo .

Tiriyagatikāya hi vāyodhātuyā atiharaṇavītiharaṇesu sātisayo byāpāroti .

Tejodhātuyā tassā anugatabhāvo , tasmā imāsaṃ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā , itarāsañca omattatāti dassentoP1.321 ‘‘ tathā atiharaṇavītiharaṇesū ’’ ti āha .

Satipi anugamakaanugantabbatāvisese tejodhātuvāyodhātubhāvamattaṃ sandhāya tathā -saddaggahaṇaṃ ,.

Tattha akkantaṭṭhānato pādassa ukkhipanaṃ uddharaṇaṃ .

Ṭhitaṭṭhānaṃ atikkamitvā purato haraṇaṃ atiharaṇaṃ , khāṇuādipariharaṇatthaṃ , patiṭṭhitapādaghaṭṭanapariharaṇatthaṃ vā passena haraṇaṃ vītiharaṇaṃ .

Yāva patiṭṭhitapādo , tāva āharaṇaṃ atiharaṇaṃ , tato paraṃ haraṇaṃ vītiharaṇan ti ayaṃ vā etesaṃ viseso .

Yasmā pathavīdhātuyā anugatā āpodhātu vossajjanassa paccayo .

Garutarasabhāvā hi āpodhātūti .

Vossajjane pathavīdhātuyā tassā anugatabhāvo , tasmā tāsaṃ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā , itarāsañca omattatāti dassento āha ‘‘ vossajjane … pe … balavatiyo ’’ ti .

Yasmā pana āpodhātuyā anugatā pathavīdhātu sannikkhepanassa paccayo , patiṭṭhābhāve viya patiṭṭhāpanepi tassā sātisayakiccattā āpodhātuyā tassā anugatabhāvo , tathā ghaṭṭanakiriyāya pathavīdhātuyā vasena sannirujjhanassa sijjhanato tatthāpi pathavīdhātuyā āpodhātuanugatabhāvo , tasmā vuttaṃ ‘‘ tathā sannikkhepanasannirujjhanesū ’’ ti .

Tatthāti tasmiṃ abhikkamane , tesu vā vuttesu uddaraṇādīsu koṭṭhāsesu .

Uddharaṇeti uddharaṇakkhaṇe .

Rūpārūpadhammāti uddharaṇākārena pavattā rūpadhammā , taṃsamuṭṭhāpakā arūpadhammā ca .

AtiharaṇaṃM1.248 na pāpuṇanti khaṇamattāvaṭṭhānato .

Tattha tatthevāti yattha yattha uppannā , tattha tattheva .

Na hi dhammānaṃ desantarasaṅkamanaṃ atthi .

‘‘ Pabbaṃ pabba ’’ tiādi uddharaṇādikoṭṭhāse sandhāya sabhāgasantativasena vuttanti veditabbaṃ .

Atiittaro hi rūpadhammānampiP1.322 pavattikkhaṇo , gamanassādīnaṃ , devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi pāde ca bandhakhuradhārā samāgamatopi sīghataro .

Yathā tilānaṃ bhajjiyamānānaṃ paṭapaṭāyanena bhedo lakkhīyati , evaṃ saṅkhatadhammānaṃ uppādenāti dassanatthaṃ ‘‘ paṭapaṭāyantā ’’ ti vuttaṃ .

Uppannā hi ekantato bhijjantīti .

‘‘ Saddhiṃ rūpenā ’’ ti idaṃ tassa tassa cittassa nirodhena saddhiṃ nirujjhanakarūpadhammānaṃ vasena vuttaṃ , yaṃ tato sattarasamacittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ .

Aññathā yadiV1.220 rūpārūpadhammā samānakkhaṇā siyuṃ ,‘‘ rūpaṃ garupariṇāmaṃ dandhanirodhan ’’ tiādivacanehi virodho siyā , tathā ‘‘ nāhaṃ bhikkhave aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ , yathayidaṃ cittan ’’ ti ( a . ni .1.48) evaṃ ādipāḷiyā .

Cittacetasikā hi sārammaṇasabhāvā yathābalaṃ attano ārammaṇapaccayabhūtamatthaṃ vibhāvento eva uppajjantīti tesaṃ taṃsabhāvanipphattianantaraṃ nirodho .

Rūpadhammā pana anārammaṇā pakāsetabbā , evaṃ tesaṃ pakāsetabbabhāvanipphatti soḷasahi cittehi hotīti taṅkhaṇāyukatā tesaṃ icchitā , lahuviññāṇavisayasaṅgatimattappaccayatāya tiṇṇaṃ khandhānaṃ , visayasaṅgatimattatāya ca viññāṇassa lahuparivattitā , dandhamahābhūtappaccayatāya rūpadhammānaṃ dandhaparivattitā .

Nānādhātuyā yathābhūtañāṇaṃ kho pana tathāgatasseva , tena ca purejātapaccayo rūpadhammova vutto , pacchājātapaccayo ca tathevāti rūpārūpadhammānaṃ samānakkhaṇatā na yujjateva .

Tasmā vuttanayenevettha attho veditabbo .

AññaṃP1.323 uppajjate cittaṃ , aññaṃ cittaṃ nirujjhatīti yaṃ purimuppannaṃ cittaṃ , taṃ aññaṃ , taṃ pana nirujjhantaṃ aparassa anantarādipaccayabhāveneva nirujjhatīti tathāladdhapaccayaṃ aññaṃ uppajjate cittaṃ .

Yadi evaṃ tesaṃ antaro labbheyyāti ?

Noti āha ‘‘ avīci manuppabandho ’’ ti , yathā vīci antaro na labbhati ,‘‘ tadevetan ’’ ti avisesavidū maññanti , evaṃ anu anu pabandho cittasantāno rūpasantāno ca nadīsotova nadiyaṃ udakappavāho viya vattati .

AbhimukhaṃM1.249 lokitaṃ ālokitanti āha ‘‘ purato pekkhanan ’’ ti .

Yasmā yaṃdisābhimukho gacchati , tiṭṭhati , nisīdati vā tadabhimukhaṃ pekkhanaṃ ālokitaṃ , tasmā tadanugatavidisālokanaṃ vilokitanti āha ‘‘ vilokitaṃ nāma anudisāpekkhanan ’’ ti .

Sammajjanaparibhaṇḍādikaraṇe olokitassa , ullokaharaṇādīsu ullokitassa , pacchato āgacchantaparissayassa parivajjanādīsu apalokitassa siyā sambhavoti āha ‘‘ iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevā ’’ ti .

Kāyasakkhin ti kāyena sacchikatavantaṃ , paccakkhakārinanti attho .

So hi āyasmā vipassanākāle ‘‘ yamevāhaṃ indriyesu aguttadvārataṃ nissāya sāsane anabhiratiādivippakāraṃ patto , tameva suṭṭhu niggahessāmī ’’ ti ussāhajāto balavahirottappo , tattha ca katādhikārattā indriyasaṃvare ukkaṃsapāramippatto , teneva naṃ satthā ‘‘ etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ indriyesu guttadvārānaṃ , yadidaṃ nando ’’ ti ( a . ni .1.235) etadagge ṭhapesi .

SātthakatāV1.221 ca sappāyatā ca veditabbā ālokitavilokitassāti ānetvā sambandho .

Tasmāti kammaṭṭhānāvijahanasseva gocarasampajaññabhāvatoti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati .

AttanoP1.324 kammaṭṭhānavaseneva ālokanavilokanaṃ kātabbaṃ , khandhādikammaṭṭhānā añño upāyo na gavesitabboti adhippāyo .

Ālokitādisamaññāpi yasmā dhammamattasseva pavattiviseso , tasmā tassa yāthāvato pajānanaṃ asammohasampajaññanti dassetuṃ ‘‘ abbhantare ’’ tiādi vuttaṃ .

Cittakiriyavāyodhātuvipphāravasenāti kiriyamayacittasamuṭṭhānāya vāyodhātuyā calanākārappavattivasena .

Adho sīdatīti adho gacchati .

Uddhaṃ laṅghetīti laṅghaṃ viya upari gacchati .

Aṅgakiccaṃ sādhayamānan ti padhānabhūtaaṅgakiccaṃ nipphādentaṃ hutvāti attho .

‘‘ Paṭhamajavanepi … pe … na hotī ’’ ti idaṃ pañcadvāravīthiyaṃ ‘‘ itthī puriso ’’ ti rajjanādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .

Tattha hi āvajjana voṭṭhabbapanānaṃ ayoniso āvajjanavoṭṭhabbanavasena iṭṭhe itthirūpādimhi lobhamattaṃ , aniṭṭheM1.250 ca paṭighamattaṃ uppajjati , manodvāre pana ‘‘ itthī puriso ’’ ti rajjanādi hoti .

Tassa pañcadvārajavanaṃ mūlaṃ , yathāvuttaṃ vā sabbaṃ bhavaṅgādi .

Evaṃ manodvārajavanassa mūlavasena mūlapariññā vuttā .

Āgantukatāvakālikatā pana pañcadvārajavanasseva apubbabhāvavasena , ittarabhāvavasena ca vuttā .

‘‘ Heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesū ’’ ti heṭṭhimassa uparimassa ca aparāparaṃ bhaṅgappattimāha .

Tan ti javanaṃ , tassa ayuttanti sambandho .

Āgantuko abbhāgato .

Udayabbayaparicchinno tāvatako kālo etesanti tāvakālikāni .

Etaṃ asammohasampajaññaṃ .

Samavāyeti sāmaggiyaṃP1.325 .

Tatthāti pañcakkhandhavasena ālokanavilokane paññāyamāne tabbinimutto ko eko āloketi , ko viloketi .

‘‘ Upanissayapaccayo ’’ ti idaṃ suttantanayena pariyāyato vuttaṃ .

Sahajātapaccayoti nidassanamattametaṃ aññamaññasampayuttaatthiavigatādipaccayānampi labbhanato .

Kāle samañchituṃ yuttakāle samañchantassa .

Tathā pasārentassāti etthāpi .

Maṇisappo nāma ekā sappajātīti vadanti .

Laḷanan ti kampanaṃ , līḷākaraṇaṃ vā .

UṇhapakatikoV1.222 pariḷāhabahulakāyo .

Sīlavidūsanena ahitāvahattā micchājīvavasena uppannaṃ asappāyaṃ .

‘‘ Cīvarampi acetanan ’’ tiādinā cīvarassa viya kāyopi acetanoti kāyassa attasuññatāvibhāvanena ‘‘ abbhantare ’’ tiādinā vuttamevatthaṃ paridīpento itarītarasantosassa kāraṇaṃ dasseti , tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .

Catupañcagaṇṭhikāhatoti āhatacatupañcagaṇṭhiko , catupañcagaṇṭhikāhi vā āhato tathā .

AṭṭhavidhopiM1.251 atthoti aṭṭhavidhopi payojanaviseso mahāsivattheravādavasena ‘‘ imassa kāyassa ṭhitiyā ’’ tiādinā ( ma . ni .1.23,422; ma . ni .2.387; a . ni .2.341;8.9; dha . sa .1355; vibha .518; mahāni .206) nayena vutto daṭṭhabbo .

Imasmiṃ pakkhe ‘‘ neva davāyātiādinā ( ma . ni .1.23,422; ma . ni .2.387; a . ni .8.9; dha . sa .1355; vibha .518; mahāni .206) nayenā ’’ ti pana paṭikkhepaṅgadassanamukhena desanāya āgatattā vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Pathavisandhārakajalassa taṃsandhārakavāyunā viya paribhuttassa āhārassa vāyodhātuyāva āsaye avaṭṭhānanti āha ‘‘ vāyodhātuvaseneva tiṭṭhatī ’’ ti .

Atiharatīti yāva mukhā abhiharati .

Vītiharatīti tato kucchiyaṃ vīmissaṃ karontoP1.326 harati .

Atiharatīti vā mukhadvāraṃ atikkāmento harati .

Vītiharatīti kucchigataṃ passato harati , parivattetīti aparāparaṃ cāreti .

Ettha ca āhārassa dhāraṇaparivattanasañcuṇṇanavisosanāni pathavīdhātusahitā eva vāyodhātu karoti , na kevalāti tāni pathavīdhātuyāpi kiccabhāvena vuttāni .

Allattañca anupāletīti yathā vāyodhātu ādīhi aññehi visosanaṃ na hoti , tathā allattañca anupāleti .

Tejodhātūti gahaṇīsaṅkhātā tejodhātu .

Sā hi antopaviṭṭhaṃ āhāraṃ paripāceti .

Añjaso hotīti āhārassa pavesanādīnaṃ maggo hoti .

Ābhujatīti pariyesanavasena , ajjhoharaṇajiṇṇājiṇṇatādipaṭisaṃvedanavasena ca āvajjeti , vijānātīti attho .

Taṃtaṃvijānanassa paccayabhūtoyeva hi payogo ‘‘ sammāpayogo ’’ ti vutto .

Yena hi payogena pariyesanādi nipphajjati , so tabbisayavijānanampi nipphādeti nāma tadavinābhāvato .

Atha vā sammāpayogaṃ sammāpaṭipatti manvāya āgamma ābhujati samannāharati .

Ābhogapubbako hi sabbopi viññāṇabyāpāroti tathā vuttaṃ .

Gamanatoti bhikkhācāravasena gocaragāmaṃ uddissa gamanato .

Pariyesanatoti gocaragāme bhikkhatthaṃV1.223 āhiṇḍanato .

Paribhogatoti āhārassa paribhuñjanato .

Āsayatoti pittādiāsayato .

Āsayati ettha ekajjhaṃ pavattamānopi kammaphalavavatthito hutvā mariyādavasena aññamaññaṃ asaṅkarato sayati tiṭṭhati pavattatīti āsayoM1.252 , āmāsayassa upari tiṭṭhanako pittādiko .

Mariyādattho hi ayamākāro .

Nidhānan ti yathābhutto āhāroP1.327 nicito hutvā tiṭṭhati etthāti nidhānaṃ , āmāsayo .

Tato nidhānato .

Aparipakkatoti gahaṇīsaṅkhātena kammajatejena avipakkato .

Paripakkatoti yathābhuttassa āhārasa vipakkabhāvato .

Phalatoti nipphattito .

Nissandatoti ito cito ca nissandanato .

Sammakkhanatoti sabbaso makkhanato .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāya ( visuddhi . ṭī .1.294) gahetabbo .

Sarīrato sedā muccantīti vegasaṃdhāraṇena uppannapariḷāhato sarīrato sedā muccanti .

Aññe ca rogā kaṇṇasūlabhagandarādayo .

Aṭṭhāneti manussāmanussapariggahite ayuttaṭṭhāne khettadevāyatanādike .

Kuddhā hi amanussā , manussāpi vā jīvitakkhayaṃ pāpenti .

Nissaṭṭhattā neva attano , kassaci anissajjitattā , jigucchanīyattā ca na parassa .

Udakatumbatoti veḷunāḷiādiudakabhājanato .

Tan ti chaḍḍitaudakaṃ .

Addhānairiyāpathā ciratarappavattikā dīghakālikā iriyāpathā .

Majjhimā bhikkhācaraṇādivasena pavattā .

Cuṇṇiyairiyāpathā vihāre , aññatthāpi ito cito ca parivattanādivasena pavattāti vadanti .

‘‘ Gateti gamane ’’ ti pubbe abhikkamapaṭikkamaggahaṇena gamanenapi purato pacchato ca kāyassa abhiharaṇaṃ vuttanti idha gamanameva gahitanti keci .

Yasmā mahāsivattheravāde anantare anantare iriyāpathe pavattarūpārūpadhammānaṃ tattha tattheva nirodhadassanavasena sampajānakāritā gahitāti taṃ sampajaññavipassanācāravasena veditabbaṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ tayidaṃ mahāsivattherena vuttaṃ asammohadhuraṃ mahāsatipaṭṭhānasutte adhippetan ’’ ti .

Imasmiṃ pana sāmaññaphale sabbampiP1.328 catubbidhaṃ sampajaññaṃ labbhati yāvadeva sāmaññaphalavisesadassanaparattā imissā desanāya .

‘‘ Satisampayuttassevā ’’ ti idaṃ yathā sampajaññassa kiccato padhānatā gahitā , evaṃ satiyā pīti dassanatthaṃ vuttaṃ , na satiyā sabbhāvamattadassanatthaṃ .

Na hi kadāci satirahitā ñāṇappavatti atthi .

‘‘ Etassa hi padassa ayaṃ vitthāro ’’ ti iminā satiyā ñāṇena samadhurataṃyeva vibhāveti .

EtāniM1.253 padānīti ‘‘ abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī ’’ tiādīniV1.224 padāni .

Vibhattānevāti visuṃ katvā vibhattāniyeva , imināpi sampajaññassa viya satiyāpettha padhānatameva vibhāveti .

Majjhimabhāṇakā pana bhaṇanti – eko bhikkhu gacchanto aññaṃ cintento aññaṃ vitakkento gacchati , eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva gacchati .

Tathā eko tiṭṭhanto … pe … nisīdanto … pe … sayanto aññaṃ cintento aññaṃ vitakkento sayati , eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva sayati , ettakena pana na pākaṭaṃ hotīti caṅkamanena dīpenti .

Yo hi bhikkhu caṅkamaṃ otaritvā ca caṅkamanakoṭiyaṃ ṭhito pariggaṇhāti ‘‘ pācīnacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattā rūpārūpadhammā pacchimacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā , pacchimacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattāpi pācīnacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā , caṅkamanamajjhe pavattā ubho koṭiyo appatvā ettheva niruddhā , caṅkamane pavattā rūpārūpadhammā ṭhānaṃ appatvā ettheva niruddhā , ṭhāne pavattā nisajjaṃ appatvā ettheva niruddhā , nisajjāya pavattā sayanaṃ appatvā ettheva niruddhā ’’ ti evaṃ pariggaṇhanto pariggaṇhantoyeva bhavaṅgaṃ otarati .

Uṭṭhahanto kammaṭṭhānaṃ gahetvāva uṭṭhahati , ayaṃ bhikkhu gatādīsu sampajānakārī nāma hotītiP1.329 .

Evampi na sotte kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ hoti , tasmā bhikkhu yāva sakkoti , tāva caṅkamitvā ṭhatvā nisīditvā sayamāno evaṃ pariggahetvā sayati ‘‘ kāyo acetano , mañco acetano , kāyo na jānāti ‘ ahaṃ mañce sayito ’ ti , mañco na jānāti ‘ mayi kāyo sayito ’ ti , acetano kāyo acetane mañce sayito ’’ ti evaṃ pariggaṇhanto eva cittaṃ bhavaṅge otāreti .

Pabujjhanto kammaṭṭhānaṃ gahetvāva pabujjhati , ayaṃ sotte sampajānakārī nāma hoti .

Kāyādīkiriyānibbattanena tammayattā , āvajjanakiriyā samuṭṭhitattā ca javanaṃ sabbampi vā chadvārappavattaṃ kiriyamayapavattaṃ nāma .

Tasmiṃ sati jāgaritaṃ nāma hotīti pariggaṇhanto jāgarite sampajānakārī nāma .

Api ca rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pañca koṭṭhāse jaggantopi jāgarite sampajānakārī nāma hoti .

Vimuttāyatanasīsena dhammaṃ desentopi battiṃsatiracchānakathaṃ pahāya dasakathāvatthunissitasappāyakathaṃ kathentopi bhāsite sampajānakārī nāma .

Aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittaruciyaṃ manasikāraṃ pavattentopi dutiyaṃ jhānaṃ samāpannopiM1.254 tuṇhībhāve sampajānakārī nāma .

Dutiyañhi jhānaṃ vacīsaṅkhāravirahato visesato tuṇhībhāvo nāmāti .

Evan ti vuttappakārena , sattasupi ṭhānesu catudhāti attho .

Issues

Sīlakkhandhavaggaṭīkā

Sīlakkhandhavaggaṭīkā