Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā
248. Vipassanāpādakan ti
M1.269 vipassanāya padaṭṭhānabhūtaṃ .Vipassanā ca tividhā vipassakapuggalabhedena .
Mahābodhisattānañhi paccekabodhisattānañca vipassanā cintāmayañāṇasaṃvaddhitā sayambhuñāṇabhūtā , itaresaṃ sutamayañāṇasaṃvaddhitā paropadesasambhūtā nāma .
Sā ‘‘ ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāyā ’’ tiādinā anekadhā , arūpamukhavasena catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānañca aññataramukhavasena anekadhā ca visuddhimagge nānānayato vibhāvitā .
Mahābodhisattānaṃ pana catuvīsatikoṭisatasahassamukhena pabhedagamanato nānānayaṃ sabbaññutañāṇasannissayassa ariyamaggañāṇassa adhiṭṭhānabhūtaṃ pubbabhāgañāṇagabbhaṃ gaṇhāpentaṃ pariṇataṃ gacchantaṃ paramagambhīraṃ saṇhasukhumataraṃ anaññasādhāraṇaṃ vipassanāñāṇaṃ hoti , yaṃ aṭṭhakathāsu ‘‘ mahāvajirañāṇan ’’ ti vuccati .
Yassa ca pavattivibhāgena catuvīsatikoṭisatasahassappabhedassa pādakabhāvena samāpajjiyamānā catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā devasikaṃ satthu vaḷañjanakasamāpattiyo vuccanti , svāyaṃ buddhānaṃ vipassanācāro paramatthamañjusāyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ ( visuddhi . ṭī .1.216) uddesato dassito .
Atthikehi tato gahetabbo , idha pana sāvakānaṃ vipassanā adhippetā .
Āsavānaṃ khayañāṇāyāti āsavānaṃ khepanato samucchindanato āsavakkhayo , ariyamaggo , tattha ñāṇaṃ āsavānaṃ khayañāṇaṃ , tadatthaṃ tenāha ‘‘ āsavānaṃ khayañāṇanibbattanatthāyā ’’ ti .
Āsavā ettha khīyantīti āsavānaṃ khayo nibbānaṃ .
Khepeti pāpadhammeti khayo , maggo .
So pana pāpakkhayo āsavakkhayena vinā natthīti ‘‘ khaye ñāṇan ’’ ti ettha khayaggahaṇena
P1.350 āsavakkhayo vuttoti āha ‘‘ khaye ñāṇan ’’ tiādi .Samitapāpo samaṇoti katvā āsavānaṃ khīṇattā samaṇo nāma hotīti āha ‘‘ āsavānaṃ khayā samaṇo hotīti ettha phalan ’’ ti .
Āsavavaḍḍhiyā saṅkhāre vaḍḍhento visaṅkhārato suvidūravidūroti ‘‘ ārā so āsavakkhayā ’’ ti ettha āsavakkhayapadaṃ visaṅkhārādhivacananti āha
V1.239 ‘‘ āsavakkhayāti ettha nibbānaṃ vuttan ’’ ti .Bhaṅgoti
M1.270 āsavānaṃ khaṇanirodho ‘‘ āsavānaṃ khayo ’’ ti vuttoti yojanā .‘‘ Idaṃ dukkhan ’’ ti dukkhassa ariyasaccassa tadā bhikkhuno paccakkhato gahitabhāvadassanaṃ .
‘‘ Ettakaṃ dukkhan ’’ ti tassa paricchijjaggahitabhāvadassanaṃ .
‘‘ Na ito bhiyyo ’’ ti tassa anavasesetvā gahitabhāvadassanaṃ .
Tenāha ‘‘ sabbampi dukkhasaccan ’’ tiādi .
Sarasalakkhaṇapaṭivedhenāti sabhāvasaṅkhātassa lakkhaṇassa asammohato paṭivijjhanena , asammohapaṭivedhoti ca .
Yathā tasmiṃ ñāṇe pavatte pacchā dukkhasaccassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti , tathā pavatti , tenāha ‘‘ yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti .
Dukkhaṃ samudeti etasmāti dukkhasamudayo , taṇhāti āha ‘‘ tassa cā ’’ tiādi .
Yaṃ ṭhānaṃ patvāti yaṃ nibbānaṃ maggassa ārammaṇapaccayaṭṭhena kāraṇabhūtaṃ āgamma ,‘‘ patvā ’’ ti ca tadubhayavato puggalassa patti tadubhayassa patti viyāti katvā vuttaṃ .
Patvāti vā pāpuṇanahetu .
Appavattīti appavattinimittaṃ , te vā nappavattanti etthāti appavatti , nibbānaṃ .
Tassāti dukkhanirodhassa .
Sampāpakan ti sacchikaraṇavasena sammadeva pāpakaṃ .
Kilesavasenāti āsavasaṅkhātakilesavasena .
Yasmā āsavānaṃ dukkhasaccapariyāyo tappariyāpannattā , sesasaccānañca taṃsamudayādipariyāyo atthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ pariyāyato ’’ ti .
Dassento saccānīti yojanā .
Āsavānaṃyeva cettha gahaṇaṃ ‘‘ āsavānaṃ khayañāṇāyā ’’ ti āraddhattā .
Tathā hi ‘‘ kāmāsavāpi cittaṃ vimuccatī ’’ tiādinā
P1.351 ( dī . ni .1.248; ma . ni .1.433; ma . ni .3.19) āsavavimuttisīseneva sabbakilesavimutti vuttā .‘‘ Idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajanātī ’’ tiādinā missakamaggo idha kathitoti ‘‘ saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathesī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Jānato passato ’’ ti iminā pariññāsacchikiriyābhāvanābhisamayā vuttā .
‘‘ Vimuccatī ’’ ti iminā pahānābhisamayo vuttoti āha ‘‘ iminā maggakkhaṇaṃ dassetī ’’ ti .
‘‘ Jānato passato ’’ ti vā hetuniddesoyaṃ .
Jānanahetu dassanahetu kāmāsavāpi cittaṃ vimuccatīti yojanā .
Dhammānañhi samānakālikānampi paccayappaccayuppannatā sahajātakoṭiyā labbhatīti .
Bhavāsavaggahaṇena cettha bhavarāgassa viya bhavadiṭṭhiyāpi samavarodhoti diṭṭhāsavassāpi
M1.271 saṅgaho daṭṭhabbo .Khīṇā jātītiādīhi padehi .
Tassāti paccavekkhaṇāñāṇassa .
Bhūmin ti pavattiṭṭhānaṃ .
Yenādhippāyena ‘‘ katamā panassā ’’ tiādinā codanā katā , taṃ vivaranto ‘‘ na tāvassā ’’ tiādimāha
V1.240 .Tattha na tāvassa atītā jāti khīṇā maggabhāvanāyāti adhippāyo .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ pubbeva khīṇattā ’’ ti .
Na anāgatā assa jāti khīṇāti yojanā .
Na anāgatāti ca anāgatabhāvasāmaññaṃ gahetvā lesena codeti , tenāha ‘‘ anāgate vāyāmābhāvato ’’ ti .
Anāgataviseso panettha adhippeto , tassa ca khepane vāyāmopi labbhateva , tenāha ‘‘ yā pana maggassā ’’ tiādi .
Ekacatupañcavokārabhavesūti bhavattayaggahaṇaṃ vuttanayena anavasesato jātiyā khīṇabhāvadassanatthaṃ .
Tan ti yathāvuttaṃ jātiṃ .
Soti khīṇāsavo bhikkhu .
Brahmacariyavāso nāma ukkaṭṭhaniddesena maggabrahmacariyassa nibbattanaṃ evāti āha ‘‘ parivutthan ’’ ti .
Sammādiṭṭhiyā catūsu saccesu pariññādikiccasādhanavasena pavattamānāya sammāsaṅkappādīnampi dukkhasacce pariññābhisamayānuguṇā pavatti , itarasaccesu ca
P1.352 nesaṃ pahānābhisamayādipavatti pākaṭā eva , tena vuttaṃ ‘‘ catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasenā ’’ ti .Dukkhanirodhamaggesu pariññāsacchikiriyābhāvanā yāvadeva samudayappahānatthāyāti āha ‘‘ tena tena maggena pahātabbakilesā pahīnā ’’ ti .
Itthattāyāti ime pakārā itthaṃ , tabbhāvo itthattaṃ , tadatthanti vuttaṃ hoti .
Te pana pakārā ariyamaggabyāpārabhūtā pariññādayo idhādhippetāti āha ‘‘ evaṃ soḷasakiccabhāvāyā ’’ ti .
Te hi maggaṃ paccavekkhato maggānubhāvena pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti , pariññādīsu ca pahānameva padhānaṃ tadatthattā itaresanti āha ‘‘ kilesakkhayabhāvāya vā ’’ ti .
Pahīnakilesapaccavekkhaṇavasena vā evaṃ vuttaṃ .
Dutiyavikappe itthattāyāti nissakke sampadānavacananti āha ‘‘ itthabhāvato ’’ ti .
Aparan ti anāgataṃ .
Ime pana carimakattabhāvasaṅkhātā pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti , etena tesaṃ appatiṭṭhataṃ dasseti .
Apariññāmūlikā hi patiṭṭhā .
Yathāha ‘‘ kabaḷīkāre ce bhikkhave āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi
M1.272 taṇhā , patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhan ’’ tiādi .( Saṃ . ni .2.64; kathā .296; mahāni .7) tenevāha ‘‘ chinnamūlakā rukkhā viyā ’’ tiādi . 249. Pabbatamatthaketi pabbatasikhare .
Tañhi yebhuyyena saṅkhittaṃ saṅkucitaṃ hotīti pāḷiyaṃ ‘‘ pabbatasaṅkhepe ’’ ti vuttaṃ .
Pabbatapariyāpanno vā padeso pabbatasaṅkhepo
P1.353 .Anāviloti akālusiyo , sā cassa anāvilatā kaddamābhāvena hotīti āha ‘‘ nikkaddamo ’’ ti .
Sippiyoti suttiyo .
Sambukāti saṅkhalikā .
Ṭhitāsupi nisinnāsupi gāvīsu .
Vijjamānāsūti labbhamānāsu , itarā ṭhitāpi nisinnāpi ‘‘ carantī ’’ ti vuccanti sahacaraṇanayena .
Tiṭṭhantameva , na pana kadācipi carantaṃ .
Dvayan ti sippisambukaṃ , macchagumbanti idaṃ ubhayaṃ .
Tiṭṭhantanti vuttaṃ carantaṃ
V1.241 pīti adhippāyo .‘‘ Itarañca dvayan ’’ ti ca yathāvuttameva sippisambukādidvayaṃ vadati .
Tañhi caratīti .
Kiṃ vā imāya sahacariyāya , yathālābhaggahaṇaṃ panettha daṭṭhabbaṃ .
Sakkharakathalassa hi vasena tiṭṭhantanti .
Sippisambukassa macchagumbassa ca vasena tiṭṭhantampi carantaṃ pīti yojanā kātabbā .
Tesaṃ dasannaṃ ñāṇānaṃ .
Tatthāti tasmiṃ ārammaṇavibhāge , tesu vā ñāṇesu .
Bhūmibhedato , kālabhedato , santānabhedato cāti sattavidhārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ .
‘‘ Rūpāyatanamattamevā ’’ ti idaṃ tassa ñāṇassa abhinimmiyamāne manomaye kāye rūpāyatanamevārabbha pavattanato vuttaṃ , na tattha gandhāyataṃ ādīnaṃ abhāvato .
Na hi rūpakalāpo gandhāyataṃ ādirahito atthi .
Parinipphannameva nimmitarūpaṃ , tenāha ‘‘ parittapaccuppannabahiddhārammaṇan ’’ ti .
Āsavakkhayañāṇaṃ nibbānārammaṇameva samānaṃ parittattikavasena appamāṇārammaṇaṃ , ajjhattattikavasena bahiddhārammaṇaṃ , atītattikavasena navattabbārammaṇañca hotīti āha ‘‘ appamāṇabahiddhānavattabbārammaṇan ’’ ti .
Kūṭo
P1.354 viya kūṭāgārassa bhagavato desanāya arahattaṃ uttamaṅgabhūtanti āha ‘‘ arahattanikūṭenā ’’ ti .Desanaṃ niṭṭhāpesīti titthakaramataharavibhāviniṃ nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvaviddhaṃsiniṃ tividhasīlālaṅkataṃ paramasallekhapaṭipattidīpaniṃ jhānābhiññādiuttarimanussadhammavibhūsitaṃ cuddasavidhamahāsāmaññaphalapaṭimaṇḍitaṃ anaññasādhāraṇaṃ desanaṃ niṭṭhāpesi .