Ambaṭṭhamāṇavakathāvaṇṇanā
256. Mante parivattetīti vede sajjhāyati , pariyāpuṇātīti attho .
Mante dhāretīti yathāadhīte mante asammuṭṭhe katvā hadaye ṭhapeti oṭṭhapahatakaraṇavasena , na atthavibhāvanavasena .
Sanighaṇḍukeṭubhānan ti ettha vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca nikhaḍati bhindati vibhajja dassetīti nikhaṇḍu , sā eva idha kha-kārassa gha-kāraṃ katvā ‘‘ nighaṇḍū ’’ ti vutto .
Kiṭayati
V1.258 gameti ñāpeti kiriyādivibhāgaṃ , taṃ vā anavasesapariyādānato gamento pūretīti keṭubhaṃ .Vevacanappakāsakan ti pariyāyasaddadīpakaṃ , ekekassa atthassa anekapariyāyavacanavibhāvakanti attho .
Nidassanamattañcetaṃ anekesampi atthānaṃ ekasaddavacanīyatāvibhāvanavasenapi tassa ganthassa pavattattā .
Vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati etenāti kiriyākappo , so pana vaṇṇapadasambandhapadatthādivibhāgato bahuvikappoti āha ‘‘ kiriyākappavikappo ’’ ti .
Idañca mūlakiriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ .
So hi satasahassaparimāṇo nayacariyādipakaraṇaṃ .
Ṭhānakaraṇādivibhāgato
P1.380 , nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti etehīti akkharappabhedā , sikkhāniruttiyo .Etesan ti vedānaṃ .
Te
M1.292 eva vede padaso kāyatīti padako .Taṃ taṃ saddaṃ tadatthañca byākaroti byācikkhati etenāti byākaraṇaṃ , saddasatthaṃ .
Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ .
Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti .
Vayatīti vayo , ādimajjhapariyosānesu katthaci aparikilamanto avitthāyanto te ganthe sandhāreti pūretīti attho .
Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti dassento ‘‘ avayo na hotī ’’ ti vatvā tattha avayaṃ dassetuṃ ‘‘ avayo nāma … pe … na sakkotī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Anuññāto ’’ ti padassa kammasādhanavasena ,‘‘ paṭiññāto ’’ ti pana padassa kattusādhanavasena attho veditabboti dassento ‘‘ ācariyenā ’’ tiādimāha .
Ācariyaparamparābhataṃ ācariyakaṃ .
Garūti bhāriyaṃ attānaṃ tato mocetvā gamanaṃ dukkaraṃ hoti .
Anatthopi uppajjati nindābyārosaupārambhādi .
257.‘‘ Abbhuggato ’’ ti ettha abhisaddayogena itthambhūtākhyānatthavaseneva upayogavacanaṃ .
258. Lakkhaṇānīti lakkhaṇadīpanāni mantapadāni .
Antaradhāyantīti na kevalaṃ lakkhaṇamantāniyeva , atha kho aññānipi brāhmaṇānaṃ ñāṇabalābhāvena anukkamena antaradhāyanti .
Tathā hi vadanti ‘‘ ekasataṃ addhariyaṃ sākhā sahassavattako sāmā ’’ tiādi .
Paṇidhi
P1.381 … pe … mahatoti ettha paṇidhimahato samādānamahatoti ādinā paccekaṃ mahanta-saddo yojetabbo .Paṇidhimahantatādi cassa buddhavaṃsacariyāpiṭakavaṇṇanādivasena veditabbo .
Niṭṭhāti nipphattiyo .
Bhavabhedeti bhavavisese .
Ito ca etto ca byāpetvā ṭhitatā visaṭabhāvo .
Jātisāmaññatoti lakkhaṇajātiyā lakkhaṇabhāvamattena samānabhāvato .
Yathā hi buddhānaṃ lakkhaṇāni
V1.259 suvisadāni , suparibyattāni , paripuṇṇāni ca honti , na evaṃ cakkavattīnaṃ , tenāha ‘‘ na teheva buddho hotī ’’ ti .Abhirūpatā , dīghāyukatā , appātaṅkatā , brāhmaṇādīnaṃ piyamanāpatāti imehi catūhi acchariyasabhāvehi .
Dānaṃ , piyavacanaṃ , atthacariyā , samānattatāti
M1.293 imehi catūhi saṅgahavatthūhi .Rañjanatoti pītijananato .
Cakkaṃ cakkaratanaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī .
Sampatticakkehi sayaṃ vattati , tehi ca paraṃ sattanikāyaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī .
Parahitāvaho iriyāpathacakkānaṃ vatto vattanaṃ etassa , etthāti vā cakkavattī .
Appaṭihataṃ vā āṇāsaṅkhātaṃ cakkaṃ vattetīti cakkavattī .
Khattiyamaṇḍalādisaññitaṃ cakkaṃ samūhaṃ attano vase vattetīti cakkavattī cakkavattivattasaṅkhātaṃ dhammaṃ carati , cakkavattivattasaṅkhāto dhammo etasmiṃ atthīti vā dhammiko .
Dhammato anapetattā dhammo rañjanaṭṭhena rājāti dhammarājā .
‘‘ Rājā hoti cakkavattī ’’ ti vuttattā ‘‘ cāturanto ’’ ti padaṃ catudīpissarataṃ vibhāvetīti āha ‘‘ catusamuddaantāyā ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ catuddīpavibhūsitāyā ’’ ti avatvā ‘‘ catubbidhā ’’ ti vidha ggahaṇaṃ taṃtaṃparittadīpānampi saṅgahatthanti daṭṭhabbaṃ .
Kopādīti
P1.382 ādi -saddena kāmamohamānamadādike saṅgaṇhāti .Vijitāvīti vijitavā .
Kenaci akampiyaṭṭhena janapade thāvariyappatto , daḷhabhattibhāvato vā , janapado thāvariyaṃ patto etthāti janapadatthāvariyappatto .
Cittīkatabhāvādināpi ( khu . pā . aṭṭha .3; dī . ni . aṭṭha .2.33; su . ni . aṭṭha .1.226; mahāni . aṭṭha .50) cakkassa ratanaṭṭho veditabbo .
Esa nayo sesesupi .
Ratinimittatāya vā cittīkatādibhāvassa ratijananaṭṭhena ekasaṅgahatāya visuṃ aggahaṇaṃ .
Imehi pana ratanehi rājā cakkavattī yaṃ yamatthaṃ paccanubhoti , taṃ taṃ dassetuṃ ‘‘ imesu panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ajitaṃ jināti mahesakkhatāsaṃvattaniyakammanissandabhāvato .
Vijite yathāsukhaṃ anuvicarati hatthiratanaṃ assaratanañca abhiruhitvā tesaṃ ānubhāvena antopātarāseyeva samuddapariyantaṃ pathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhānimeva paccāgamanato .
Pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati tena tattha tattha kātabbakiccassa saṃvidhānato .
Avasesehīti maṇiratanaitthiratanagahapatiratanehi .
Tattha maṇiratanena yojanappamāṇe padese andhakāraṃ vidhamitvā ālokadassanādinā sukhamanubhavati , itthiratanena atikkantamānusakarūpasampattidassanādivasena , gahapatiratanena icchiticchitamaṇikanakarajatādidhanapaṭilābhavasena .
Ussāhasattiyogo
M1.294 tena kenaci appaṭihatāṇācakkabhāvasiddhito pacchimenāti pariṇāyakaratanena .Tañhi sabbarājakiccesu kusalaṃ avirajjhanayogaṃ , tenāha ‘‘ mantasattiyogo ’’ ti
V1.260 .Hatthiassaratanānaṃ mahānubhāvatāya kosasampattiyāpi pabhāvasampattisiddhito
P1.383 ‘‘ hatthi … pe … yogo ’’ ti vuttaṃ .( Koso hi nāma sati ussāhasampattiyaṃ duggaṃ tejaṃ kusumoraṃ parakkamaṃ pabbatomukhaṃ amosapaharaṇaṃ ) tividhasattiyogaphalaṃ paripuṇṇaṃ hotīti sambandho .Sesehīti sesehi pañcahi ratanehi .
Adosakusalamūlajanitakammānubhāvenāti adosasaṅkhātena kusalamūlena sahajātādipaccayavasena uppāditakammassa ānubhāvena sampajjanti sommatararatanajātikattā .
Majjhimāni maṇiitthigahapatiratanāni .
Alobha … pe … kammānubhāvena sampajjanti uḷārassa dhanassa , uḷāradhanapaṭilābhakāraṇassa ca pariccāgasampadāhetukattā .
Pacchiman ti pariṇāyakaratanaṃ .
Tañhi amoha … pe … kammānubhāvena sampajjati mahāpaññeneva cakkavattirājakiccassa pariṇetabbattā .
Upadeso nāma savisesaṃ sattannaṃ ratanānaṃ vicāraṇavasena pavatto kathābandho .
Saraṇato paṭipakkhavidhamanato sūrā , tenāha ‘‘ abhīrukajātikā ’’ ti .
Asure vijinitvā ṭhitattā vīro , sakko devānaṃ indo .
Tassa aṅgaṃ devaputto senaṅgabhāvatoti vuttaṃ ‘‘ vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā ’’ ti .
‘‘ Eke ’’ ti sārasamāsācariyamāha .
Sabhāvoti sabhāvabhūto attho .
Vīrakāraṇan ti vīrabhāvakāraṇaṃ .
Vīriyamayasarīrā viyāti saviggahavīriyasadisā , saviggahaṃ ce vīriyaṃ siyā taṃsadisāti attho .
Nanu rañño cakkavattissa paṭisenā nāma natthi , ya ’ massa puttā pamaddeyyuṃ , atha kasmā parasenappamaddanāti vuttanti codanaṃ sandhāyāha sacetiādi , tena parasenā hotu vā mā vā te pana evaṃ mahānubhāvāti dasseti .
Dhammenāti katupacitena attano puññadhammena .
Tena
P1.384 hi sañcoditā pathaviyaṃ sabbarājāno paccuggantvā ‘‘ svāgataṃ te mahārājā ’’ ti ādiṃ vatvā attano rajjaṃ rañño cakkavattissa niyyātenti , tena vuttaṃ ‘‘ so imaṃ … pe … ajjhāvasatī ’’ ti .Aṭṭhakathāyaṃ
M1.295 pana tassa yathāvuttassa dhammassa cirataraṃ vipaccituṃ paccayabhūtaṃ cakkavattivattasamudāgataṃ payogasampattisaṅkhātaṃ dhammaṃ dassetuṃ ‘‘ pāṇo na hantabbotiādinā pañcasīladhammenā ’’ ti vuttaṃ .Evañhi ‘‘ adaṇḍena asatthenā ’’ ti idaṃ vacanaṃ suṭṭhutaraṃ samatthitaṃ hotīti .
Yasmā rāgādayo pāpadhammā uppajjamānā sattasantānaṃ chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhanti kusalappavattiṃ nivārenti , tasmā te ‘‘ chadanā , chadā ’’ ti ca vuttā .
Vivaṭetvāti vigametvā .
Pūjārahatā vuttā ‘‘ arahatīti arahan ’’ ti .
Tassā pūjārahatāya .
Yasmā sammāsambuddho , tasmā arahanti .
Buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttā savāsanasabbakilesappahānapubbakattā buddhabhāvassa .
Arahaṃ
V1.261 vaṭṭābhāvenāti phalena hetuanumānadassanaṃ .Sammāsambuddho chadanābhāvenāti hetunā phalānumānadassanaṃ .
Hetudvayaṃ vuttaṃ ‘‘ vivaṭṭo vicchado cā ’’ ti .
Dutiyena vesārajjenāti ‘‘ khīṇāsavassa te paṭijānato ’’ tiādinā vuttena vesārajjena .
Purimasiddhīti purimassa padassa atthasiddhīti attho .
Paṭhamenāti ‘‘ sammāsambuddhassa
P1.385 te paṭijānato ’’ tiādinā ( ma . ni .1.150; a . ni .4.8) vuttena vesārajjena .Dutiyasiddhīti dutiyassa padassa atthasiddhi , buddhatthasiddhīti attho .
Tatiyacatutthehīti ‘‘ ye kho pana te antarāyikā dhammā ’’ tiādinā ,( ma . ni .1.150; a . ni .4.8)‘‘ yassa kho pana te atthāyā ’’ tiādinā ( ma . ni .1.150; a . ni .4.8) ca vuttehi tatiyacatutthehi vesārajjehi .
Tatiyasiddhīti vivaṭṭacchadanatāsiddhi yāthāvato antarāyikaniyyānikadhammāpadesena hi satthu vivaṭṭacchadanabhāvo loke pākaṭo ahosi .
Purimaṃ dhammacakkhun ti purimapadaṃ bhagavato dhammacakkhuṃ sādheti kilesārīnaṃ , saṃsāracakkassa ca arānaṃ hatabhāvadīpanato .
Dutiyaṃ padaṃ buddhacakkhuṃ sādheti sammāsambuddhasseva taṃsabbhāvato .
Tatiyaṃ padaṃ samantacakkhuṃ sādheti savāsanasabbakilesappahānadīpanato .
‘‘ Sammāsambuddho ’’ ti hi vatvā ‘‘ vivaṭṭacchado ’’ ti vacanaṃ buddhabhāvāvahameva sabbakilesappahānaṃ vibhāveti .
‘‘ Sūrabhāvan ’’ ti lakkhaṇavibhāvane visadañāṇataṃ .
259. Evaṃ
M1.296 bhoti ettha evan ti vacanasampaṭicchane nipāto .Vacanasampaṭicchanañcettha ‘‘ tathā mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ vedissāma , tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetā ’’ ti ca evaṃ pavattassa pokkharasātino vacanassa sampaṭiggahoti āha .
‘‘ Sopi tāyā ’’ tiādi .
Tattha tāyāti tāya yathāvuttāya samuttejanāya .
Ayānabhūmin ti
P1.386 yānassa abhūmiṃ .Divāpadhānikāti divāpadhānānuyuñjanakā .
260. Yadipi pubbe ambaṭṭhakulaṃ appaññātaṃ , tadā pana paññāyatīti āha ‘‘ tadā kirā ’’ tiādi .
Aturitoti avegāyanto .
261. Yathā khamanīyādīni pucchantoti yathā bhagavā ‘‘ kacci vo māṇavā khamanīyaṃ , kacci yāpanīyan ’’ tiādinā khamanīyādīni pucchanto tehi māṇavehi saddhiṃ paṭhamaṃ pavattamodo ahosi pubbabhāsitāya tadanukaraṇena evaṃ tepi māṇavā bhagavatā saddhiṃ samappavattamodā ahesunti yojanā .
Taṃ pana samappavattamodataṃ upamāya dassetuṃ ‘‘ sītodakaṃ viyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sammoditan ti saṃsanditaṃ .
Ekībhāvan ti sammodanakiriyāya samānataṃ
V1.262 .Khamanīyan ti ‘‘ idaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ dukkhabahulatāya sabhāvato dussahaṃ kacci khamituṃ sakkuṇeyyan ’’ ti pucchanti , yāpanīyan ti āhārādipaccayapaṭibaddhavuttikaṃ cirappabandhasaṅkhātāya yāpanāya kacci yāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ .
Sīsarogādiābādhābhāvena kacci appābādhaṃ , dukkhajīvikābhāvena kacci appātaṅkaṃ , taṃtaṃkiccakaraṇe uṭṭhānasukhatāya kacci lahuṭṭhānaṃ , tadanurūpabalayogato kacci balaṃ , sukhavihārasabbhāvena kacci phāsuvihāro atthīti sabbattha kacci-saddaṃ yojetvā attho veditabbo .
Balappattā pīti pīti yeva .
Taruṇapīti pāmojjaṃ .
Sammodanaṃ janeti karotīti sammodanikaṃ tadeva sammodanīyaṃ .
Sammoditabbato sammodanīyan ti idaṃ pana atthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ sammodituṃ yuttabhāvato ’’ ti .
Saritabbabhāvato anussaritabbabhāvato ‘‘ saraṇīyan ’’ ti vattabbe ‘‘ sāraṇīyan ’’ ti dīghaṃ katvā vuttaṃ .
‘‘ Suyyamānasukhato ’’ ti āpāthamadhuratamāha ,‘‘ anussariyamānasukhato ’’ ti vimaddaramaṇīyataṃ .
‘‘ Byañjanaparisuddhatāyā ’’ ti sabhāvaniruttibhāvena
P1.387 tassā kathāya vacanacāturiyamāha ,‘‘ atthaparisuddhatāyā ’’ ti atthassa nirupakkilesataṃ .Anekehi pariyāyehīti anekehi kāraṇehi .
Apasādessāmīti
M1.297 maṅkuṃ karissāmi .Kaṇṭhe olambetvāti ubhosu khandhesu sāṭakaṃ āsajjetvā kaṇṭhe olambitvā .
Dussakaṇṇaṃ gahetvāti nivatthasāṭakassa dasākoṭiṃ ekena hatthena gahetvā .
Caṅkamaṃ abhiruhitvāti caṅkamituṃ ārabhitvā .
Dhātusamatāti rasādidhātūnaṃ samāvatthatā , arogatāti attho .
Anācārabhāvasāraṇīyan ti anācārabhāvena saraṇīyaṃ .
‘‘ Anācāro vatāyan ’’ ti saritabbakaṃ .
262.‘‘ Bhavaggaṃ gahetukāmo viyā ’’ tiādi asakkuṇeyyattā dukkaraṃ kiccaṃ ārabhatīti dassetuṃ vuttaṃ .
Asakkuṇeyyañhetaṃ sadevakenāpi lokena , yadidaṃ bhagavato apasādanaṃ , tenāha ‘‘ aṭṭhāne vāyamatī ’’ ti .
Ayaṃ bālo ‘‘ mayi kiñci akathente mayā saddhiṃ kathetumpi na visahatī ’’ ti mānameva paggaṇhissati , kathente pana kathāpasaṅgenassa jātigotte vibhāvite mānaniggaho bhavissatīti bhagavā ‘‘ evaṃ nu te ’’ tiādimāha .
Tena vuttaṃ ‘‘ atha kho bhagavā ’’ tiādi .
Ācārasamācārasikkhāpanena ācariyā , tesaṃ pana ācariyānaṃ pakaṭṭhā ācariyāti pācariyā yathā papitāmahoti , tenāha ‘‘ ācariyehi ca tesaṃ pācariyehi cā ’’ ti .