Antānantavādavaṇṇanā
53. Antānantikāti ettha amati gacchati ettha sabhāvo osānanti anto , mariyādā .
Tappaṭisedhena ananto , anto ca ananto ca antānanto ca nevantānānanto ca antānantā sāmaññaniddesena , ekasesena vā ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.176; saṃ . ni .2.1; udā .1) viya .
Kassa pana antānantoti ?
Lokīyati saṃsāranissaraṇatthikehi diṭṭhigatikehi , lokīyanti vā ettha tehi puññāpuññaṃ tabbipāko
V1.142 cāti lokoti saṅkhyaṃ gatassa attano .Tenāha bhagavā ‘‘ antānantaṃ lokassa paññapentī ’’ ti .
Ko pana eso attāti ?
Jhānavisayabhūtakasiṇanimittaṃ .
Tattha hi ayaṃ diṭṭhigatiko lokasaññī .
Tathā ca vuttaṃ ‘‘ taṃ lokoti gahetvā ’’ ti .
Keci pana ‘‘ jhānaṃ taṃsampayuttadhammā ca idha ‘ attā
M1.161 , loko ’ ti ca gahitā ’’ ti vadanti .Antānantasahacaritavādo antānanto , yathā ‘‘ kuntā pacarantī ’’ ti antānantasannissayo vā yathā ‘‘ mañcā ghosantī ’’ ti .
So etesaṃ atthīti antānantikā .
Te pana yasmā yathāvuttanayena antānanto vādo diṭṭhi etesanti ‘‘ antānantavādā ’’ ti vuccanti .
Tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ antānantavādā ’’ ti vatvā ‘‘ antaṃ vā ’’ tiādinā attho vibhatto .
Etthāha – yuttaṃ tāva purimānaṃ tiṇṇaṃ vādīnaṃ
P1.210 antattañca anantattañca antānantattañca ārabbha pavattavādattā antānantikattaṃ , pacchimassa pana tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā katha antānantikattanti ?Tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā eva .
Yasmā antānantapaṭisedhavādopi antānantavisayo eva taṃ ārabbha pavattattā .
Etadatthaṃyeva hi sandhāya aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ ārabbha pavattavādā ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā yathā tatiyavāde desabhedavasena ekasseva antavantatā anantatā ca sambhavati , evaṃ takkīvādepi kālabhedavasena ubhayasambhavato aññamaññapaṭisedhena ubhayaññeva vuccati .
Kathaṃ ?
Antavantatāpaṭisedhena hi anantatā vuccati , anantatāpaṭisedhena ca antavantatā , antānantānañca na tatiyavādabhāvo kālabhedassa adhippetattā .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā ayaṃ lokasaññito attā adhigatavisesehi mahesīhi ananto kadāci sakkhidiṭṭhoti anusuyyati , tasmā nevantavā .
Yasmā pana tehiyeva kadāci antavā sakkhidiṭṭhoti anusuyyati , tasmā na pana anantoti .
Yathā ca anussutitakkīvasena , evaṃ jātissaratakkī ādīnañca vasena yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ .
Ayañhi takkiko avaḍḍhitabhāvapubbakattā paṭibhāganimittānaṃ vaḍḍhitabhāvassa vaḍḍhitakālavasena appaccakkhakāritāya anussavādimatte ṭhatvā ‘‘ nevantavā ’’ ti paṭikkhipati .
Avaḍḍhitakālavasena pana ‘‘ na panānanto ’’ ti , na pana antatānantatānaṃ accantamabhāvena yathā taṃ ‘‘ nevasaññināsaññī ’’ ti .
Purimavādattayapaṭikkhepo ca attanā yathādhippetappakāravilakkhaṇatāya tesaṃ , avassañcetaṃ evaṃ viññātabbaṃ , aññathā vikkhepapakkhaṃyeva bhajeyya catutthavādo .
Na hi antatāanantatātadubhayavinimutto
P1.211 attano pakāro atthi , takkīvādī ca yuttimaggako , kālabhedavasena ca tadubhayaṃ ekasmimpi na na yujjatīti .Keci
V1.143M1.162 pana yadi panāyaṃ attā antavā siyā , dūradese upapajjanānussaraṇādi kiccanipphatti na siyā .Atha ananto , idha ṭhitassa devalokanirayādīsu sukhadukkhānubhavanampi siyā .
Sace pana antavā ca ananto ca , tadubhayadosasamāyogo .
Tasmā ‘‘ antavā , ananto ’’ ti ca abyākaraṇīyo attāti evaṃ takkanavasena catutthavādappavattiṃ vaṇṇenti .
Evampi yuttaṃ tāva pacchimavādīdvayassa antānantikattaṃ antānantānaṃ vasena ubhayavisayattā tesaṃ vādassa .
Purimavādīdvayassa pana kathaṃ visuṃ antānantikattanti ?
Upacāravuttiyā .
Samuditesu hi antānantavādīsu pavattamāno antānantika-saddo tattha niruḷhatāya paccekampi antānantikavādīsu pavattati , yathā arūpajjhānesu paccekaṃ aṭṭhavimokkhapariyāyo , yathā ca loke sattāsayoti .
Atha vā abhinivesato purimakālappavattivasena ayaṃ tattha vohāro kato .
Tesañhi diṭṭhigatikānaṃ tathārūpacetosamādhisamadhigamato pubbakālaṃ ‘‘ antavā nu ayaṃ loko , ananto nū ’’ ti ubhayākārāvalambino parivitakkassa vasena niruḷho antānantikabhāvo visesalābhena tattha uppannepi ekaṃsaggāhe purimasiddharuḷhiyā voharīyatīti .
54-60.
Vuttanayenāti ‘‘ takkayatīti takkī ’’ tiādinā ( dī . ni . aṭṭha .1.34) saddato ,‘‘ catubbidho takkī ’’ tiādinā
P1.212 ( dī . ni . aṭṭha .1.34) atthato ca sassatavāde vuttavidhinā .Diṭṭhapubbānusārenāti dassanabhūtena viññāṇena upaladdhapubbassa antavantādino anussaraṇena .
Evañca katvā anussutitakkīsuddhatakkīnampi idha saṅgaho siddho hoti .
Atha vā diṭṭhaggahaṇeneva ‘‘ naccagītavāditavisūkadassanā ’’ tiādīsu ( dī . ni .10,194) viya sutādīnampi gahitatā veditabbā .
‘‘ Antavā ’’ tiādinā icchitassa attano sabbadā bhāvaparāmasanavaseneva imesaṃ vādānaṃ pavattanato sassatadiṭṭhisaṅgaho daṭṭhabbo .
Tathā hi vakkhati ‘‘ sesā sassatadiṭṭhiyo ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .97-98).