1. Brahmajālasuttavaṇṇanā

Paribbājakakathāvaṇṇanā

EvaṃP1.43V1.32M1.34 paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassetvā yadatthaṃ sā idha dassitā , idāni taṃ nigamanavasena dassetuṃ ‘‘ imissā ’’ tiādimāha .

1. Ettāvatā ca brahmajālassa sādhāraṇato bāhiranidānaṃ dassetvā idāni abbhantaranidānaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘ tattha evan ’’ tiādi vuttaṃ .

Atha vā chahi ākārehi saṃvaṇṇanā kātabbā sambandhato padato padavibhāgato padatthato anuyogato parihārato cāti .

Tattha sambandho nāma desanāsambandho .

Yaṃ lokiyā ‘‘ ummugghāto ’’ ti vadanti .

So pana pāḷiyā nidānapāḷivasena , nidānapāḷiyā pana saṅgītivasena veditabboti paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassentena nidānapāḷiyā sambandhassa dassitattā padādivasena saṃvaṇṇanaṃ karonto ‘‘ evanti nipātapadan ’’ tiādimāha .

‘‘ Metiādīnī ’’ ti ettha antarā-sadda-ca-saddānaṃ nipātapadabhāvo , vattabbo , na vā vattabbo tesaṃ nayaggahaṇena gahitattā , tadavasiṭṭhānaṃ āpaṭi-saddānaṃ ādi-saddena saṅgaṇhanato .

‘‘ Padavibhāgo ’’ ti padānaṃ viseso , na pana padaviggaho .

Atha vā padāni ca padavibhāgo ca padavibhāgo , padaviggaho ca padavibhāgo ca padavibhāgoti vā ekasesavasena padapadaviggahāpi padavibhāga saddena vuttāti veditabbaṃ .

Tattha padaviggaho ‘‘ bhikkhūnaṃ saṅgho ’’ tiādibhedesu padesu daṭṭhabbo .

Atthatoti padatthato .

Taṃ pana padatthaṃ atthuddhārakkamenaP1.44 paṭhamaṃ evaṃ-saddassa dassento ‘‘ evaṃsaddo tāvā ’’ tiādimāha .

Avadhāraṇādīti ettha ādi -saddena idamatthapucchāparimāṇādiatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .

Tathā hi ‘‘ evaṃgatāni , evaṃvidho , evamākāro ’’ tiādīsu idaṃ-saddassa atthe evaṃ-saddo .

Gata-saddo hi pakārapariyāyo , tathā vidhākāra-saddāV1.33 ca .

Tathā hi vidhayuttagata-sadde lokiyā pakāratthe vadanti .

‘‘ Evaṃ nu kho , na nu kho , kiṃ nu kho , kathaṃ nu kho ’’ ti ,‘‘ evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassu , āmuttamālābharaṇā odātavatthavasanā pañcahiM1.35 kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti , seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyakoti ?

No hidaṃ bho gotamā ’’ ti ca ādīsu pucchāyaṃ .

‘‘ Evaṃ lahuparivattaṃ , evaṃ āyupariyanto ’’ ti ca ādīsu parimāṇe .

Nanu ca ‘‘ evaṃ nu kho , evaṃ su te , evaṃ āyupariyanto ’’ ti ettha evaṃ-saddena pucchanākāraparimāṇākārānaṃ vuttattā ākārattho eva evaṃ-saddoti ?

Na , visesasabbhāvato .

Ākāramattavācako hettha ākāratthoti adhippeto , yathā ‘‘ evaṃ byākhotiādīsu pana na ākāravisesavācako evañca katvā ‘‘ evaṃ jātena maccenā ’’ tiādīni upamādīsu udāharaṇāni upapannāni honti .

Tathā hi ‘‘ yathāpi … pe … bahun ’’ ti ?

EtthaP1.45 puppharāsiṭṭhāniyato manussupapattisappurisūpanissayasaddhammasavanayonisomanasikārabhogasampattiādidānādipuññakiriyāhetusamudāyato sobhāsugandhatādiguṇayogato mālāguṇasadisiyo pahūtā puññakiriyā maritabbasabhāvatāya maccena sattena kattabbāti joditattā puppharāsimālāguṇāva upamā , tesaṃ upamākāro yathā-saddena aniyamato vuttoti evaṃ-saddo upamākāranigamanatthoti vattuṃ yuttaṃ .

So pana upamākāro niyamiyamāno atthato upamāva hotīti āha ‘‘ upamāyaṃ āgato ’’ ti .

Tathā evaṃ iminā ākārena ‘‘ abhikkamitabban ’’ tiādinā upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā yo tattha upadisanākāro , so atthato upadesoyevāti vuttaṃ ‘‘ evaṃ te … pe … upadese ’’ ti .

Tathā evametaṃ bhagavā , evametaṃ sugatāti ettha ca bhagavatā yathāvuttamatthaṃ aviparītato jānantehi kataṃ tattha saṃvijjamānaguṇānaṃ pakārehi haṃsanaṃ udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ , yo tattha sampahaṃsanākāroti yojetabbaṃ .

Evamevaṃ panāyan ti ettha garahaṇākāroti yojetabbaṃ .

So ca garahaṇākāro ‘‘ vasalī ’’ tiādi khuṃsanasaddasannidhānato idha evaṃ-saddena pakāsitoti viññāyati .

YathāM1.36 cettha , evaṃ upamākārādayopi upamādivasena vuttānaṃ puppharāsiādisaddānaṃ sannidhānatoti daṭṭhabbaṃ .

Evañca vadehīti ‘‘ yathāhaṃ vadāmi , evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehī ’’ ti vadanākāro idāni vattabbo evaṃ-saddena nidassīyatīti nidassanattho vutto .

Evaṃ noti etthāpi tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ ahitadukkhāvahabhāve sanniṭṭhānajananatthaṃ anumatiggahaṇavasena ‘‘ saṃvattanti , no vā , kathaṃ vā ettha hotī ’’ ti pucchāya katāya ‘‘ evaṃ no ettha hotī ’’ ti vuttattā tadākārasanniṭṭhānaṃ evaṃ-saddena vibhāvitanti viññāyati , so pana tesaṃ dhammānaṃ ahitāya dukkhāyaP1.46 saṃvattanākāro niyamiyamāno avadhāraṇatthoV1.34 hotīti āha ‘‘ evaṃ no ettha hotīti ādīsu avadhāraṇe ’’ ti .

Evaṃ bhanteti pana dhammassa sādhukaṃ savanamanasikāre sanniyojitehi bhikkhūhi attano tattha ṭhitabhāvassa paṭijānanavasena vuttattā ettha evaṃ-saddo vacanasampaṭicchanattho vutto , tena evaṃ bhante , sādhu bhante , suṭṭhu bhanteti vuttaṃ hoti .

Nānānayanipuṇan ti ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā , nandiyāvaṭṭa tipukkhalasīhavikkīḷitaaṅkusadisālocanasaṅkhātā vā ādhārādibhedavasena nānāvidhā nayā nānānayā , nayā vā pāḷigatiyo , tā ca paññattianupaññattiādivasena saṃkilebhāgiyādilokiyāditadubhayavomissatādivasena kusalādivasena khandhādivasena saṅgahādivasena samayavimuttādivasena ṭhapanādivasena kusalamūlādivasena tikapaṭṭhānādivasena ca nānappakārāti nānānayā , tehi nipuṇaṃ saṇhasukhumanti nānānayanipuṇaṃ .

Āsayova ajjhāsayo , te ca sassatādibhedena , tattha ca apparajakkhatādivasena anekā , attajjhāsayādayo eva vā samuṭṭhānaṃ uppattihetu etassāti anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ .

Atthabyañjanasampannan ti atthabyañjanaparipuṇṇaṃ upanetabbābhāvato , saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi , akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatanti vā attho daṭṭhabbo .

Vividhapāṭihāriyan ti ettha pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ ‘‘ paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriyan ’’ ti vadanti .

Bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi , ye haritabbā .

Puthujjanānampi vigatūpakkileseM1.37 aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati , tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘ pāṭihāriyan ’’ ti vattuṃ .

Sace pana mahākāruṇikassa bhagavatoP1.47 veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā , tesaṃ haraṇato ‘‘ pāṭihāriyan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ sati yuttametaṃ .

Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā , tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ .

Te hi diṭṭhiharaṇavasena , diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti .

‘‘ Paṭī ’’ ti vā ayaṃ saddo ‘‘ pacchā ’’ ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘ tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi , añño āgañchi brāhmaṇo ’’ tiādīsu viya , tasmā samāhite citte , vigatūpakkilese ca katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ , attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ .

Iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena , katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā , haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāniV1.35 hontīti paṭihāriyāni bhavanti .

Paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ .

Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanīsamudāye bhavaṃ ekekaṃ ‘‘ pāṭihāriyan ’’ ti vuccati .

Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato , tattha jātaṃ , tasmiṃ vā nimittabhūte , tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ .

Tassa pana iddhiādibhedena visayabhedena ca bahuvidhassa bhagavato desanāya labbhamānattā āha ‘‘ vividhapāṭihāriyan ’’ ti .

Na aññathāti bhagavato sammukhā sutākārato na aññathāti attho , na pana bhagavato desitākārato .

Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā .

Evañca katvā ‘‘ sabbappakārena ko samattho viññātun ’’ ti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ hoti .

Dhāraṇabaladassanañca na virujjhati sutākārāvirajjhanassa adhippetattā .

Na hettha atthantaratāparihāro dvinnampi atthānaṃ ekavisayattā , itarathā thero bhagavato desanāya sabbathā paṭiggahaṇe samattho asamattho cāti āpajjeyyāti .

‘‘ Yo paro na hoti , so attā ’’ ti evaṃP1.48 vuttāya niyakajjhattasaṅkhātāya sasantatiyaṃ vattanato tividhopi me-saddo kiñcāpi ekasmiṃyevaM1.38 atthe dissati , karaṇasampadānasāminiddesavasena pana vijjamānabhedaṃ sandhāyāha ‘‘ me-saddo tīsu atthesu dissatī ’’ ti .

Kiñcāpi upasaggo kiriyaṃ viseseti , jotakabhāvato pana satipi tasmiṃ suta-saddo eva taṃ tamatthaṃ anuvadatīti anupasaggassa suta-saddassa atthuddhāre saupasaggassa gahaṇaṃ na virujjhatīti dassento ‘‘ saupasaggo ca anupasaggo cā ’’ ti āha .

Assāti suta-saddassa .

Kammabhāvasādhanāni idha suta-sadde sambhavantīti vuttaṃ ‘‘ upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho ’’ ti .

Mayāti atthe satīti yadā mesaddassa kattuvasena karaṇaniddeso , tadāti attho .

Mamāti atthe satīti yadā sambandhavasena sāminiddeso , tadā .

Sutasaddasannidhāne payuttena evaṃsaddena savanakiriyājotakena bhavitabbanti vuttaṃ ‘‘ evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanan ’’ ti .

Ādi -saddena sampaṭicchanādīnaṃ pañcadvārikaviññāṇānaṃ tadabhinihaṭānañca manodvārikaviññāṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .

Sabbesampi vākyānaṃ evakāratthasahitattā ‘‘ sutan ’’ ti etassa sutaṃ evāti ayamattho labbhatīti āha ‘‘ assavanabhāvapaṭikkhepato ’’ ti , etena avadhāraṇena nirākataṃ dasseti .

Yathā ca sutaṃ sutaṃ evātiV1.36 niyametabbaṃ , taṃ sammā sutaṃ hotīti āha ‘‘ anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanan ’’ ti .

Atha vā ‘‘ saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatī ’’ ti sutan ti asutaṃ na hotīti ayametassa atthoti vuttaṃ ‘‘ assavanabhāvapaṭikkhepato ’’ ti , iminā diṭṭhādivinivattanaṃ karoti .

Idaṃ vuttaṃ hoti .

Na idaṃ mayā diṭṭhaṃ , na sayambhuñāṇena sacchikataṃ , atha kho sutaṃ , tañca kho sammadevāti .

Tenevāha ‘‘ anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanan ’’ ti .

Avadhāraṇatthe vā evaṃ-sadde ayaṃ atthayojanā karīyatīti tadapekkhassa suta-saddassa ayamattho vutto ‘‘ assavanabhāvapaṭikkhepato ’’ ti .

Teneva āhaP1.49 ‘‘ anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanan ’’ ti .

Savanasaddo cettha kammattho veditabbo suyyatīti .

Evaṃ savanahetusuṇantapuggalasavanavisesavasena padattayassa ekena pakārena atthayojanaṃ dassetvā idāni pakārantarehipi taṃ dassetuṃ ‘‘ tathā evan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha tassāti yā sā bhagavato sammukhā dhammassavanākārena pavattā manodvāraviññāṇavīthi , tassā .

Sā hi nānappakārenaM1.39 ārammaṇe pavattituṃ samatthā .

Tathā ca vuttaṃ ‘‘ sotadvārānusārenā ’’ ti .

Nānappakārenāti vakkhamānānaṃ anekavihitānaṃ byañjanatthaggahaṇānānākārena , etena imissā yojanāya ākārattho evaṃ-saddo gahitoti dīpeti .

Pavattibhāvappakāsanan ti pavattiyā atthibhāvappakāsanaṃ .

‘‘ Sutanti dhammappakāsanan ’’ ti yasmiṃ ārammaṇe vuttappakārā viññāṇavīthi nānappakārena pavattā , tassa dhammattā vuttaṃ , na sutasaddassa dhammatthattā .

Vuttassevatthassa pākaṭīkaraṇaṃ ‘‘ ayañhetthā ’’ tiādi .

Tattha viññāṇavīthiyāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ .

Mayāti katthuatthe .

‘‘ Evanti niddisitabbappakāsanan ’’ ti nidassanatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā vuttaṃ nidassetabbassa niddisitabbattābhāvābhāvato , tena evaṃ-saddena sakalampi suttaṃ paccāmaṭṭhanti dasseti .

Suta-saddassa kiriyāsaddattā , savanakiriyāya ca sādhāraṇaviññāṇappabandhapaṭibaddhattā tattha ca puggalavohāroti vuttaṃ ‘‘ sutanti puggalakiccappakāsanan ’’ ti .

Na hi puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhatīti .

‘‘ Yassa cittasantānassā ’’ tiādipi ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā purimayojanāya aññathā atthayojanaṃ dassetuṃ vuttaṃ .

Tattha ākārapaññattīti upādāpaññatti eva , dhammānaṃ pavattiākārupādānavasena tathā vuttā .

‘‘ Sutanti visayaniddeso ’’ ti sotabbabhūto dhammo savanakiriyākattupuggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānanti katvā vuttaṃ .

CittasantānavinimuttassaV1.37 paramatthatoP1.50 kassaci kattu abhāvepi saddavohārena buddhiparikappitabhedavacanicchāya cittasantānato aññaṃ viya taṃsamaṅgiṃ katvā vuttaṃ ‘‘ cittasantānena taṃsamaṅgino ’’ ti .

Savanakiriyāvisayopi sotabbadhammo savanakiriyāvasena pavattacittasantānassa idha paramatthato kattubhāvato , savanavasena cittappavattiyā eva vā savanakiriyābhāvato taṃkiriyākattu ca visayo hotīti katvā vuttaṃ ‘‘ taṃsamaṅgino kattu visaye ’’ ti .

Sutākārassa ca therassa sammānicchitabhāvato āha ‘‘ gahaṇasanniṭṭhānan ’’ ti , etena vā avadhāraṇatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā ayaṃ atthayojanā katāti daṭṭhabbaṃ .

PubbeM1.40 sutānaṃ nānāvihitānaṃ suttasaṅkhātānaṃ atthabyañjanānaṃ upadhāritarūpassa ākārassa nidassanassa avadhāraṇassa vā pakāsanasabhāvo evaṃ-saddoti tadākārādiupadhāraṇassa puggalapaññattiyā upādānabhūtadhammappabandhabyāpāratāya vuttaṃ ‘‘ evanti puggalakiccaniddeso ’’ ti .

Savanakiriyā pana puggalavādinopi viññāṇanirapekkhā natthīti visesato viññāṇabyāpāroti āha ‘‘ sutanti viññāṇakiccaniddeso ’’ ti .

Meti saddappavattiyā ekanteneva sattavisayattā , viññāṇakiccassa ca tattheva samodahitabbato ‘‘ meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso ’’ ti vuttaṃ .

Avijjamānapaññattivijjamānapaññattisabhāvā yathākkamaṃ evaṃ-sadda suta-saddānaṃ atthāti te tathārūpapaññattiupādānabyāpārabhāvena dassento āha ‘‘ evanti puggalakiccaniddeso .

Sutanti viññāṇakiccaniddeso ’’ ti .

Ettha ca karaṇakiriyākattukammavisesappakāsanavasena puggalabyāpāvisayapuggalabyāpāranidassanavasena gahaṇākāragāhakatabbisayavisesaniddesavasena kattukaraṇa byāpārakattuniddesavasena ca dutiyādayo catasso atthayojanā dassitāti daṭṭhabbaṃ .

SabbassāpiP1.51 saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā , sabbapaññattīnañca vijjamānādivasena chasu paññattibhedesu antogadhattā tesu ‘‘ evan ’’ tiādīnaṃ paññattīnaṃ sarūpaṃ niddhārento āha ‘‘ evanti ca meti cā ’’ tiādi .

Tattha evanti ca meti ca vuccamānassa atthassa ākārādino , dhammānañca asallakkhaṇabhāvato avijjamānapaññattibhāvoti āha ‘‘ saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī ’’ ti .

Tattha saccikaṭṭhaparamatthavasenāti bhūtatthauttamatthavasena .

Idaṃ vuttaṃ hotiyo māyāmarīciādayo viya abhūtattho , anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti , so rūpasaddādisabhāvo ruppanānubhavanādisabhāvo vā attho ‘‘ saccikaṭṭho , paramattha cā ’’ ti vuccati , na tathā evaṃ meti padānamatthoti , etamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ kiñhettha tan ’’ tiādi vuttaṃ .

Sutan ti pana saddāyatanaṃ sandhāyāha ‘‘ vijjamānapaññattī ’’ ti .

Teneva hi ‘‘ yañhi tamettha sotena upaladdhan ’’ ti vuttaṃV1.38 ,‘‘ sotadvārānusārena upaladdhan ’’ ti pana vutte atthabyañjanādisabbaṃ labbhati .

Taṃ taṃ upādāya vattabbatoti sotapathaṃ āgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākārādino paccāmasanavasena ‘‘ evan ’’ ti , sasantatipariyāpanne khandhe upādāya ‘‘ me ’’ tiM1.41 vattabbattāti attho .

Diṭṭhādisabhāvarahite saddāyatane pavattamānopi sutavohāro ‘‘ dutiyaṃ tatiyan ’’ tiādiko viya paṭhamādīni diṭṭhamutaviññāte apekkhitvā pavattoti āha ‘‘ diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato ’’ ti .

Asutaṃ na hotīti hi ‘‘ sutan ’’ ti pakāsito yamatthoti .

Attanā paṭividdhā suttassa pakāravisesā ‘‘ evan ’’ ti therena paccāmaṭṭhāti āha ‘‘ asammohaṃ dīpetī ’’ ti .

‘‘ Nānappakārapaṭivedhasamattho hotī ’’ ti etena vakkhamānassa suttassa nānappakārataṃ duppaṭivijjhatañca dasseti .

‘‘ Sutassa asammosaṃ dīpetī ’’ ti sutākārassa yāthāvato dassiyamānattā vuttaṃ .

Asammohenāti sammohābhāvena , paññāya evaP1.52 vā savanakālasambhūtāya taduttarakālapaññāsiddhi , evaṃ asammosenāti etthāpi vattabbaṃ .

Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro , yathāsutadhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko , paññā tattha guṇībhūtāti vuttaṃ ‘‘ paññāpubbaṅgamāyā ’’ tiādi paññāya pubbaṅgamāti katvā .

Pubbaṅgamatā cettha padhānabhāvo ‘‘ manopubbaṅgamā ’’ tiādīsu viya , pubbaṅgamatāya vā cakkhuviññāṇādīsu āvajjanādīnaṃ viya appadhānatte paññā pubbaṅgamā etissāti ayampi attho yujjati , evaṃ ‘‘ satipubbaṅgamāyā ’’ ti etthāpi vuttanayānusārena yathāsambhavamattho veditabbo .

Atthabyañjanasampannassāti atthabyañjanaparipuṇṇassa , saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi , akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatassāti vā attho daṭṭhabbo .

Yonisomanasikāraṃ dīpetīti evaṃ-saddena vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ aviparītasaddhammavisayattāti adhippāyo .

‘‘ Avikkhepaṃ dīpetī ’’ ti ‘‘ brahmajālaṃ kattha bhāsitan ’’ tiādi pucchāvasena pakaraṇappattassa vakkhamānassa suttassa savanaṃ samādhānamantarena na sambhavatīti katvā vuttaṃ .

‘‘ Vikkhittacittassā ’’ tiādi tassevatthassa samatthanavasena vuttaṃ .

Sabbasampattiyāti atthabyañjanadesakapayojanādisampattiyā .

Aviparītasaddhammavisayehi viya ākāranidassanāvadhāraṇatthehi yonisomanasikārassa , saddhammassavanena viya ca avikkhepassa yathā yonisomanasikārenaM1.42 phalabhūtenaP1.53 attasammāpaṇidhipubbekatapuññatānaṃ siddhi vuttā tadavinābhāvato , evaṃ avikkhepena phalabhūtena kāraṇabhūtānaṃ saddhammassavanasappurisūpanissayānaṃ siddhi dassetabbā siyā assutavato , sappurisūpanissayarahitassa ca tadabhāvato .

‘‘ NaV1.39 hi vikkhittacitto ’’ tiādinā samatthanavacanena pana avikkhepena kāraṇabhūtena sappurisūpanissayena ca phalabhūtassa saddhammassavanassa siddhi dassitā .

Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyāsaddhammassavanasappurisūpanissayā na ekantena avikkhepassa kāraṇaṃ bāhiraṅgattā , avikkhepo pana sappurisūpanissayo viya saddhammassavanassa ekantakāraṇanti .

Evampi avikkhepena sappurisūpanissayasiddhijotanā na samatthitāva , no na samatthitā vikkhittacittānaṃ sappurisapayirupāsanābhāvassa atthasiddhattā .

Ettha ca purimaṃ phalena kāraṇassa siddhidassanaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhisabbhāvassa , dutiyaṃ kāraṇena phalassa siddhidassanaṃ daṭṭhabbaṃ ekantena vassinā viya meghavuṭṭhānena vuṭṭhippavattiyā .

Bhagavato vacanassa atthabyañjanapabhedaparicchedavasena sakalasāsanasampattiogāhanākāro niravasesaparahitapāripūrikāraṇanti vuttaṃ ‘‘ evaṃ bhaddako ākāro ’’ ti .

Yasmā na hotīti sambandho .

Pacchimacakkadvayasampattin ti attasammāpaṇidhipubbekatapuññatāsaṅkhātaṃ guṇadvayaṃ .

Aparāparaṃ vuttiyā cettha cakkabhāvo , caranti etehi sattā sampattibhavesūti vā .

Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘ cattārimāni bhikkhave cakkāni , yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī ’’ tiādiP1.54 .

Purimapacchimabhāvo cettha desanākkamavasena daṭṭhabbo .

Pacchimacakkadvayasiddhiyāti pacchimacakkadvayassa atthitāya .

Sammāpaṇihitatto pubbe ca katapuñño suddhāsayo hoti tadasuddhihetūnaṃ kilesānaṃ dūrībhāvatoti āha ‘‘ āsayasuddhi siddhā hotī ’’ ti .

Tathā hi vuttaṃ ‘‘ sammāpaṇihitaṃ cittaṃ , seyyaso naṃ tato kare ’’ ti ,‘‘ katapuññosi tvaṃ ānanda , padhānaṃ anuyuñja khippaṃ hohisi anāsavoti ca .

Tenevāha ‘‘ āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhī ’’ ti .

Payogasuddhiyāti yonisomanasikārapubbaṅgamassa dhammassavanapayogassa visadabhāvena .

Tathā cāha ‘‘ āgamabyattisiddhī ’’ ti .

Sabbassa vā kāyavacīpayogassaM1.43 niddosabhāvena .

Parisuddhakāyavacīpayogo hi vippaṭisārābhāvato avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hotīti .

‘‘ Nānappakārapaṭivedhadīpakenā ’’ tiādinā atthabyañjanesu therassa evaṃ-sadda suta-saddānaṃ asammohāsammosadīpanato catupaṭisambhidāvasena atthayojanaṃ dasseti .

Tattha ‘‘ sotabbappabhedapaṭivedhadīpakenā ’’ ti etena ayaṃ suta-saddo evaṃ-saddasannidhānato , vakkhamānāpekkhāya vā sāmaññeneva sotabbadhammavisesaṃ āmasatīti dasseti .

Manodiṭṭhikaraṇāpariyattidhammānaṃ anupekkhanasuppaṭivedhā visesato manasikārapaṭibaddhāti te vuttanayena yonisomanasikāradīpakena evaṃ-saddena yojetvā , savanadhāraṇavacīparicayā pariyattidhammānaṃV1.40 visesena sotāvadhānapaṭibaddhāti te avikkhepadīpakena suta-saddena yojetvā dassento sāsanasampattiyā dhammassavane ussāhaṃ janeti .

Tattha dhammāti pariyattidhammā .

Manasānupekkhitāti ‘‘ idha sīlaṃ kathitaṃ , idha samādhi , idha paññā , ettakā ettha anusandhiyo ’’ tiādināP1.55 nayena manasā anupekkhitā .

Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti nijjhānakkhantibhūtāya , ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘ iti rūpaṃ , ettakaṃ rūpan ’’ tiādinā suṭṭhu vavatthapetvā paṭividdhā .

‘‘ Sakalena vacanenā ’’ ti pubbe tīhi padehi visuṃ visuṃ yojitattā vuttaṃ .

Asappurisabhūmin ti akataññutaṃ ‘‘ idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī ’’ ti evaṃ vuttaṃ anariyavohārāvatthaṃ .

Sā eva anariyavohārāvatthā asaddhammo .

Nanu ca ānandattherassa ‘‘ mamedaṃ vacanan ’’ ti adhimānassa , mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya abhāvato asappurisabhūmisamatikkamādivacanaṃ niratthakaṃti ?

Nayidaṃ evaṃ ‘‘ evaṃ me sutan ’’ ti vadantena ayampi attho vibhāvitoti dassanato .

Keci pana ‘‘ devatānaṃ parivitakkāpekkhaṃ tathāvacananti edisī codanā anavakāsā ’’ ti vadanti .

Tasmiṃ kira khaṇe ekaccānaṃ devatānaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘ tathāgato ca parinibbuto , ayañca āyasmā desanākusalo , idāni dhammaṃ deseti , sakyakulappasuto tathāgatassa bhātā cūḷapituputto , kiṃ nu kho sayaṃ sacchikata dhammaṃ deseti , udāhu bhagavatoyeva vacanaṃ yathāsutan ’’ ti .

EvaṃM1.44 tadāsaṅkitappakārato asappurisabhūmisamokkamādito atikkamādi vibhāvitanti .

Attano adahantoti ‘‘ mametan ’’ ti attaniP1.56 aṭṭhapento .

Appetīti nidasseti .

Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthesu yathārahaṃ satte netīti netti , dhammoyeva netti dhammanetti .

Daḷhataraniviṭṭhā vicikicchā kaṅkhā .

Nātisaṃsappanaṃ matibhedamattaṃ vimati .

Assaddhiyaṃ vināseti bhagavato desitattā , sammukhā cassa paṭiggahitattā , khalitaduruttādiggahaṇadosābhāvato ca .

Ettha ca paṭhamādayo tisso atthayojanā ākārādiatthesu aggahitavisesameva evaṃ-saddaṃ gahetvā dassitā , tato parā tisso ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā vibhāvitā .

Pacchimā pana tisso yathākkamaṃ ākāratthaṃ nidassanatthaṃ avadhāraṇatthañca evaṃ-saddaṃ gahetvā yojitāti daṭṭhabbaṃ .

Eka -saddo aññaseṭṭhāsahāyasaṅkhyadīsu dissati .

Tathāhesa ‘‘ sassato attā ca loko caV1.41 , idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī ’’ tiādīsu aññatthe dissati ,‘‘ cetaso ekodibhāvan ’’ tiādīsu seṭṭhatthe ,‘‘ eko vūpakaṭṭho ’’ tiādīsu asahāye ,‘‘ ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā ’’ tiādīsu saṅkhyayaṃ , idhāpi saṅkhyayanti dassento āha ‘‘ ekanti gaṇanaparicchedaniddeso ’’ ti .

Kālañca samayañcāti yuttakālañca paccayasāmaggiñca .

Khaṇoti okāso .

Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayapaṭilābhahetuttā .

Khaṇo evaP1.57 ca samayo .

Yo ‘‘ khaṇo ’’ ti ca ‘‘ samayo ’’ ti ca vuccati , so eko vāti hi attho .

Mahāsamayoti mahāsamūho .

Samayopi khoti sikkhāpadapūraṇassa hetupi .

Samayappavādaketi diṭṭhippavādake .

Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadantīti .

Atthābhisamayāti hitapaṭilābhā .

Abhisametabboti abhisamayo , abhisamayo atthoti abhisamayaṭṭhoti pīḷana ādīni abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni .

Abhisamayassa vā paṭivedhassaM1.45 visayabhūtabhāvo abhisamayaṭṭhoti tāneva tathā ekattena vuttāni .

Tattha pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃ samaṅgīno hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ .

Santāpo dukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahaṇaṃ .

Tattha sahakārīkāraṇaṃ sannijjha sameti samavetīti samayo , samavāyo .

Sameti samāgacchati maggabrahmacariyamettha tadādhārapuggalehīti samayo , khaṇo .

Sameti ettha , etenava saṃgacchati satto , sabhāvadhammo vā sahajātādīhi , uppādādīhi vāti samayo , kālo .

Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ , karaṇaṃ viya ca kappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti .

Samaṃ , saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo , samūho , yathā ‘‘ samudāyo ’’ ti .

Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūhoti .

Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo , hetu yathā ‘‘ samudayo ’’ ti .

Sameti saṃyojanabhāvato sambandho eti attano visaye pavattati , daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo , diṭṭhi .

Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti .

SamitiP1.58 saṅgati samodhānanti samayo , paṭilābho .

Samassa yānaṃ , sammā vā yānaṃ apagamoti samayo , pahānaṃ .

Abhimukhaṃ ñāṇena etabbo abhisametabboti abhisamayo , dhammānaṃ aviparīto sabhāvo .

Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo , dhammānaṃ yathābhūtasabhāvāvabodho .

Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samaya-saddassa pavatti veditabbā .

Samaya-saddassa atthuddhāre abhisamaya-saddassa udāharaṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .

Assāti samaya-saddassa .

Kālo attho samavāyādīnaṃ atthānaṃV1.42 idha asambhavato desadesakaparisānaṃ viya suttassa nidānabhāvena kālassa apadisitabbato ca .

Kasmā panettha aniyāmitavaseneva kālo niddiṭṭho , na utusaṃvaccharādivasena niyametvāti āha ‘‘ tattha kiñcāpī ’’ tiādi .

Utusaṃvaccharādivasena niyamaṃ akatvā samaya-saddassa vacane ayampi guṇo laddho hotīti dassento ‘‘ ye vā ime ’’ tiādimāha .

Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti .

Tattha diṭṭhadhammasukhavihārasamayo devasikaṃM1.46 jhānasamāpattīhi vītināmanakālo , visesato sattasattāhāni .

Pakāsāti dasasahassilokadhātuyā pakampanaobhāsapātubhāvādīhi pākaṭā .

Yathāvuttappabhedesuyeva samayesu ekadesaṃ pakārantarehi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘ yo cāyan ’’ tiādimāha .

Tathā hi ñāṇakiccasamayo attahitapaṭipattisamayo ca abhisambodhisamayo .

Ariyatuṇhibhāvasamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo .

Karuṇākiccaparahitapaṭipattidhammikathāsamayo desanāsamayeva .

Karaṇavacanena niddeso kato yathāti sambandho .

Tatthāti abhidhammavinayesu .

Tathāti bhummakaraṇehi .

Adhikaraṇattha ādhārattho .

Bhāvo nāma kiriyā , kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ .

Tattha yathā kālo sabhāvadhammaparicchinno sayaṃ paramatthatoP1.59 avijjamānopi ādhārabhāvena paññāto taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvato ‘‘ pubbaṇhe jāto , sāyanhe gacchatī ’’ ti , ca ādīsu , samūho ca avayavavinimutto avijjamānopi kappanāmattasiddho avayavānaṃ ādhārabhāvena paññāpīyati ‘‘ rukkhe sākhā , yavarāsiyaṃ sambhūto ’’ tiādīsu , evaṃ idhāpīti dassento āha ‘‘ adhikaraṇañhi … pe … dhammānan ’’ ti .

Yasmiṃ kāle , dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti , tasmiṃyeva kāle , dhammapuñje ca phassādayopi hontīti ayañhi tattha attho .

Yathā ca gāvīsu duyhamānāsu gato , duddhāsu āgatoti dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati , evaṃ idhāpi ‘‘ yasmiṃ samaye , tasmiṃ samaye ’’ ti ca vutte satīti ayamattho viññāyamāno eva hoti padatthassa sattāvirahābhavatoti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā , phassādīnaṃ bhavanakiriyā ca lakkhīyati .

Yasmiṃ samayeti yasmiṃ navame khaṇe , yonisomanasikārādihetumhi , paccayasamavāye vā sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti , tasmiṃyeva khaṇe , hetumhi , paccayasamavāye ca sati phassādayopi hontīti ubhayattha samaya-sadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti dassento āha ‘‘ khaṇa … pe … lakkhīyatī ’’ ti .

HetuatthoV1.43 karaṇattho ca sambhavati ‘‘ annena vasati , ajjhenena vasati , pharasunā chindati , kudālena khaṇatī ’’ tiādīsu viya .

Vītikkamañhi sutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇavatthukaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā , vigarahitvāM1.47 ca taṃ taṃ vatthuṃ otiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadāni paññapento bhagavāP1.60 viharati sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno tatiyapārājikādīsu viyāti .

Accantameva ārambhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ parahitapaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena .

Tadatthajotanatthan ti accantasaṃyogatthajotanatthaṃ .

Upayogavacananiddeso kato yathā ‘‘ māsaṃ ajjhetī ’’ ti .

Porāṇāti aṭṭhakathācariyā .

Abhilāpamattabhedoti vacanamattena viseso .

Tena suttavinayesu vibhattibyatayo katoti dasseti .

Seṭṭhan ti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ seṭṭhanti vuttaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato .

Tathā uttaman ti etthāpi .

Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato , garukaraṇārahatāya vā gāravayutto .

Vuttoyeva na pana idha vattabbo visuddhimaggassa imissā aṭṭhakathāya ekadesabhāvatoti adhippāyo .

Apica bhage vani , vamīti vā bhagavā , bhage sīlādiguṇe vani bhaji sevi , te vā vineyyasantānesu ‘‘ kathaṃ nu kho uppajjeyyun ’’ ti vani yāci patthayīti bhagavā , bhagaṃ vā siriṃ , issariyaṃ , yasañca vami khelapiṇḍaṃ viya chaḍḍayīti bhagavā .

Tathā hi bhagavā hatthagataṃ siriṃ , catuddīpissariyaṃ , cakkavattisampattisannissayañca sattaratanasamujjalaṃ yasaṃ anapekkho pariccajīti .

Atha vā bhāni nāma nakkhattāni , tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā , sineruyugandharādigatā bhājanalokasobhā .

Te bhagavā vami tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahatīti evampi bhage vamīti bhagavā .

‘‘ Dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karotī ’’ ti ‘‘ yo vo ānanda mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto , so vo mamaccayena satthā ’’ ti vacanatoP1.61 dhammassa satthubhāvapariyāyo vijjatīti katvā vuttaṃ .

VajirasaṅghātasamānakāyoM1.48V1.44 parehi abhejjasarīrattā .

Na hi bhagavato rūpakāye kenaci antarāyo sakkā kātunti .

Desanāsampattiṃ niddisati vakkhamānassa sakalasuttassa ‘‘ evan ’’ ti niddisanato .

Sāvakasampattiṃ niddisati paṭisambhidāppattena pañcasu ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapitena mayā mahāsāvakena sutaṃ , tañca kho mayāva sutaṃ , na anussavitaṃ , na paramparābhatanti imassatthassa dīpanato .

Kālasampattiṃ niddisati ‘‘ bhagavā ’’ ti padassa sannidhāne payuttassa samaya-saddassa kālassa buddhuppādapaṭimaṇḍitabhāvadīpanato .

Buddhuppādaparamā hi kālasampadā .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ Kappakasāye kaliyuge , buddhuppādo aho mahacchariyaṃ ;

Hutāvahamajjhe jātaṃ , samuditamakarandamaravindan ’’ ti .

Bhagavāti desakasampattiṃ niddisati guṇavisiṭṭhasattuttamagāravādhivacanato .

Vijjantarikāyāti vijjuniccharaṇakkhaṇe .

Antaratoti hadaye .

Antarāti ārabbha nipphattīnaṃ vemajjhe .

Antarikāyāti antarāḷe .

Ettha ca ‘‘ tadantaraṃ ko jāneyya , etesaṃ antarā kappā , gaṇanāto asaṅkhiyā , antarantarā kathaṃ opātetī ’’ ti ca ādīsu viya kāraṇavemajjhesu vattamānā antarā-saddā evaP1.62 udāharitabbā siyuṃ , na pana cittakhaṇavivaresu vattamānā antarantarikā-saddā .

Antarā-saddassa hi ayaṃ atthuddhāroti .

Ayaṃ panettha adhippāyo siyā – yesu atthesu antarā-saddo vattati , tesu antarasaddopi vattatīti samānatthattā antarā-saddatthe vattamāno antara-saddo udāhaṭo , antarā-saddo eva vā ‘‘ yassantarato ’’ ti ettha gāthāsukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttoti daṭṭhabbaṃ .

Antarā-saddo eva pana ika-saddena padaṃ vaḍḍhetvā ‘‘ antarikā ’’ ti vuttoti evamettha udāharaṇodāharitabbānaṃ virodhābhāvo daṭṭhabbo .

Ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti sāmivacanassa pasaṅge antarā-saddayogena upayogavacanassa icchitattā .

Tenevāha ‘‘ antarāsaddena yuttattā upayogavacanaṃ katan ’’ ti .

‘‘ NiyatoM1.49 sambodhiparāyaṇo , aṭṭhānametaṃ bhikkhave anavakāso , yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya ,‘‘ netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ tiādivacanato diṭṭhisīlānaṃ niyatasabhāvattā sotāpannāpi aññamaññaṃ diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatā , pageva sakadāgāmiādayo .

‘‘ Tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati , tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagatoV1.45 viharatī ’’ ti vacanato puthujjanānampi diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvo labbhatiyeva .

Suppiyopi khoti ettha kho -saddo avadhāraṇattho ‘‘ assosi kho ’’ tiādīsuP1.63 viya .

Tena addhānamaggapaṭipanno ahosiyeva , nāssa maggapaṭipattiyā koci antarāyo ahosīti ayamattho dīpito hoti .

Tatrāti vā kālassa paṭiniddeso .

Sopi hi ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti pubbe adhikato .

Yañhi samayaṃ bhagavā antarā rājagahañca nāḷandañca addhānamaggapaṭipanno , tasmiṃyeva samaye suppiyopi taṃ maggaṃ paṭipanno avaṇṇaṃ bhāsati , brahmadatto ca vaṇṇaṃ bhāsatīti .

Pariyāyati parivattatīti pariyāyo , vāro .

Pariyāyeti desetabbamatthaṃ paṭipādetīti pariyāyo , desanā .

Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā pavattatīti pariyāyo , kāraṇanti evaṃ pariyāya-saddassa vārādīsu pavatti veditabbā .

Kāraṇenāti kāraṇapatirūpakena .

Tathā hi vakkhati ‘‘ akāraṇameva kāraṇanti vatvā ’’ ti .

Kasmā panettha ‘‘ avaṇṇaṃ bhāsatī ’’ ti ,‘‘ vaṇṇaṃ bhāsatī ’’ ti ca vattamānakālaniddeso kato , nanu saṅgītikālato so avaṇṇavaṇṇānaṃ bhāsitakālo atītoti ?

Saccametaṃ ,‘‘ addhānamaggapaṭipanno hotī ’’ ti ettha hoti-saddo viya atītakālattho bhāsati-saddo ca daṭṭhabbo .

Atha vā yasmiṃ kāle tehi avaṇṇo vaṇṇo ca bhāsīyati , taṃ apekkhitvā evaṃ vuttaṃ .

Evañca katvā ‘‘ tatrāti kālassa paṭiniddeso ’’ ti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti .

Akāraṇan ti ayuttiṃ , anupapattinti attho .

Na hi arasarūpatādayo dosā bhagavati saṃvijjanti , dhammasaṅghānañca durakkhātaduppaṭipannatādayoti .

Akāraṇan ti vā yuttakāraṇarahitaṃ , paṭiññāmattanti adhippāyoM1.50 .

Imasmiñca atthe kāraṇanti vatvāti kāraṇaṃ vāti vatvāti attho .

Arasarūpādīnañcettha jātivuḍḍhesu abhivādanādisāmīcikammākaraṇaṃ kāraṇaṃ , tathāP1.64 uttarimanussadhammālamariyañāṇadassanābhāvassa sundarikāmaguṇādinavabodho , saṃsārassa ādikoṭiyā apaññāyanapaṭiññā , abyākatavatthubyākaraṇanti evamādayo , tathā asabbaññutādīnaṃ kamāvabodhādayo yathārahaṃ niddhāretabbā .

Tathā tathāti jātivuḍḍhānaṃ anabhivādanādiākārena .

Avaṇṇaṃ bhāsamānoti avaṇṇaṃbhāsanahetu .

Hetuattho hi ayaṃ māna-saddo .

Anayabyasanaṃ pāpuṇissati ekantamahāsāvajjattā ratanattayopavādassa .

Tenevāha –

‘‘ YoV1.46 nindiyaṃ pasaṃsati ,

Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo ;

Vicināti mukhena so kaliṃ ,

Kalinā tena sukhaṃ na vindatī ’’ ti .

‘‘ Amhākaṃ ācariyo ’’ tiādinā brahmadattassa saṃveguppattiṃ , attano ācariye kāruññappavattiñca dassetvā kiñcāpi antevāsinā ācariyassa anukūlena bhavitabbaṃ , ayaṃ pana paṇḍitajātikattā na edisesu taṃ anuvattatīti , idāni tassa kammassakataññāṇappavattiṃ dassento ‘‘ ācariye kho panā ’’ tiādimāha .

Vaṇṇaṃ bhāsituṃ āraddho ‘‘ apināmāyaṃ ettakenāpi ratanattayāvaṇṇato orameyyā ’’ ti .

Vaṇṇīyatīti vaṇṇo , guṇo .

Vaṇṇanaṃ guṇasaṅkittananti vaṇṇo , pasaṃsā .

Saṃññūḷhāti ganthitā , nibandhitāti attho .

Atitthena pakkhando dhammakathikoti na vattabbo aparimāṇaguṇattā buddhādīnaṃP1.65 , niravasesānañca tesaṃ idha pakāsanaṃ pāḷisaṃvaṇṇanāyeva sampajjatīti .

Anussavādīti ettha ādi -saddena ākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantiyo saṅgaṇhāti .

Attano thāmena vaṇṇaṃ abhāsi , na pana buddhādīnaṃ guṇānurūpanti adhippāyo .

Asaṅkhyayyāparimitappabhedā hi buddhādīnaṃ guṇā .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ BuddhopiM1.51 buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ ,

Kappampi ce aññamabhāsamāno ;

Khīyetha kappo ciradīghamantare ,

Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā ’’ ti .

Idhāpi vakkhati ‘‘ appamattakaṃ kho panetan ’’ tiādi .

Iti ha teti ettha itīti vuttappakāraparāmasanaṃ .

Ha -kāro nipātamattanti āha ‘‘ evaṃ te ’’ ti .

Iriyāpathānubandhanena anubandhā honti , na pana sammāpaṭipattianubandhanenāti adhippāyo .

Tasmiṃ kāleti yasmiṃ saṃvacchare utumhi māse pakkhe vā bhagavā taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno , tasmiṃ kāle .

Teneva hi kiriyāvicchedadassanavasena ‘‘ rājagahe piṇḍāya caratī ’’ ti vattamānakālaniddesoV1.47 kato .

Soti evaṃ rājagahe vasamāno bhagavā .

Taṃ divasan ti yaṃ divasaṃ addhānamaggapaṭipanno , taṃ divasaṃ .

Taṃ addhānaṃ paṭipanno nāḷandāyaṃ veneyyānaṃ vividha hitasukhanipphattiṃ ākaṅkhamāno imissā ca aṭṭhuppattiyā tividhasīlālaṅkataṃ nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvaviddhaṃsanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ dasasahassilokadhātupakampanaṃ brahmajālasuttantaṃ desessāmīti .

Ettāvatā ‘‘ kasmā pana bhagavā taṃ addhānaṃ paṭipanno ’’ ti codanā visodhitā hoti .

‘‘ Kasmā ca suppiyo anubandho ’’ ti ayaṃ pana codanā ‘‘ bhagavatoP1.66 taṃ maggaṃ paṭipannabhāvaṃ ajānanto ’’ ti etena visodhitā hoti .

Na hi so bhagavantaṃ daṭṭhumeva icchatīti .

Tenevāha ‘‘ sace pana jāneyya , nānubandheyyā ’’ ti .

Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassaravasena ‘‘ chabbaṇṇarasmiyo .

‘‘ Samantā asītihatthappamāṇe ’’ ti tāsaṃ rasmīnaṃ pakatiyā pavattiṭṭhānavasena vuttaṃ .

‘‘ Tasmiṃ kira samaye ’’ ti ca tasmiṃ addhānagamanasamaye buddhasiriyā anigūhitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .

Na hi tadā tassā nigūhane pakkusātiabhigamanādīsu viya kiñcipi kāraṇaṃ atthīti .

Ratanāveḷaṃ ratanavaṭaṃsakaṃ .

Cīnapiṭṭhacuṇṇaṃ sindhanacuṇṇaṃ .

ByāmappabhāparikkhepavilāsinīM1.52 ca assa bhagavato lakkhaṇamālāti mahāpurisalakkhaṇāni aññamaññapaṭibaddhattā evamāha .

Dvattiṃsāya candamaṇḍalānaṃ mālā kenaci ganthetvā ṭhapitā yadi siyāti parikappanavasenāha ‘‘ ganthetvā ṭhapitadvattiṃsacandamālāyā ’’ ti .

Siriṃ abhibhavantī ivāti sambandho .

Esa nayo sūriyamālāyātiādīsupi .

Mahātherāti mahāsāvake sandhāyāha .

Evaṃ gacchantaṃ bhagavantaṃ bhikkhū ca disvā atha attano parisaṃ avalokesīti sambandho .

‘‘ Yasmā panesā ’’ tiādinā ‘‘ kasmā ca so ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsatī ’’ ti codanaṃ visodheti .

Itīti evaṃ , vuttappakārenāti attho .

Imehi dvīhīti lābhaparivārahāniṃ nigamanavasena dasseti .

Bhagavato virodhānunayābhāvavīmaṃsanatthaṃ ete avaṇṇaṃ vaṇṇañca bhāsantīti apare .

‘‘ Mārena anvāviṭṭhā evaṃ karontī ’’ ti ca vadanti .

2. Ambalaṭṭhikāya avidūre bhavattā uyyānaṃ ambalaṭṭhikā yathā ‘‘ varuṇānagaraṃ , godāgāmo ’’ ti .

Keci pana ‘‘ ambalaṭṭhikāti yathāvuttanayeneva ekagāmo ’’ ti vadantiP1.67 .

Tesaṃ mate ambalaṭṭhikāyan ti samīpatthe bhummavacanaṃ .

Rājāgārakaṃ vessavaṇamahārājadevāyatananti eke .

Bahuparissayoti bahupaddavo .

‘‘ Saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavenā ’’ ti vuttaṃ sīhaḷaṭṭhakathāyaṃ .

Tañca kho pāḷi āruḷhavaseneva , na pana tadā suppiyassa parisāya abhāvato .

Kasmā panetthaV1.48 brahmadattoyeva pāḷi āruḷho , na suppiyassa parisāti ?

Payojanābhāvato .

Yathā cetaṃ , evaṃ aññampi edisaṃ payojanābhāvato saṅgītikārehi na saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .

Keci pana ‘‘ vuttan ti pāḷiyaṃ vuttan ’’ ti vadanti , taṃ na yujjati pāḷiāruḷhavasena pāḷiyaṃ vuttanti āpajjanato .

Tasmā yathāvuttanayenevettha attho gahetabbo .

Parivāretvā nisinno hotīti sambandho .

3. Kathādhammoti kathāsabhāvo , kathādhammo upaparikkhāvidhīti keci .

Nīyatīti nayo , attho .

Saddasatthaṃ anugato nayo saddanayo .

Tattha hi anabhiṇhavuttike acchariya-saddo icchito .

Tenevāha ‘‘ andhassa pabbatārohaṇaṃ viyā ’’ ti .

Accharāyogganti acchariyan ti niruttinayoM1.53 , so pana yasmā porāṇaṭṭhakathāyaṃ āgato , tasmā āha ‘‘ aṭṭhakathānayoti .

Yāvañcidaṃ suppaṭividitāti sambandho , tassa yattakaṃ suṭṭhu paṭividitā , taṃ ettakanti na sakkā amhehi paṭivijjhituṃ , akkhātuṃ vāti attho .

Tenevāha ‘‘ tena suppaṭividitatāya appameyyataṃ dassetī ’’ ti .

Pakatatthapaṭiniddeso taṃ-saddoti tassa ‘‘ bhagavatā ’’ tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttassa yena abhisambuddhabhāvena bhagavā pakato supākaṭo ca hoti , taṃ abhisambuddhabhāvaṃ saddhiṃ āgamanapaṭipadāya atthabhāvena dassento ‘‘ yo so … pe … abhisambuddho ’’ ti āha .

Satipi ñāṇadassana-saddānaṃ idha paññāvevacanabhāve tena tena visesena nesaṃ savisayavisesappavattidassanatthaṃ asādhāraṇañāṇavisesavasenaP1.68 vijjattayavasena vijjābhiññānāvaraṇavasena sabbaññutaññāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca tadatthaṃ yojetvā dassento ‘‘ tesaṃ tesan ’’ tiādimāha .

Tattha āsayānusayaṃ jānatā āsayānusayañāṇena .

Sabbañeyyadhammaṃ passatā sabbaññutānāvaraṇañāṇehi .

Pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi .

Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya .

Arīnan ti kilesārīnaṃ , pañcavidhamārānaṃ vā , sāsanapaccatthikānaṃ vā aññatitthiyānaṃ , tesaṃ hananaṃ pāṭihāriyehi abhibhavanaṃ , appaṭibhānatākaraṇaṃ , ajjhupekkhanañca .

Kesivinayasuttañcettha nidassanaṃ .

Tathā ṭhānāṭhānādīni jānatā , yathākammūpage satte passatā , savāsanānaṃ āsavānaṃ khīṇattā arahatā , abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato sammāsambuddhenaV1.49 .

Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā , tiṇṇampi kammānaṃ ñāṇānuparivattito nisammakāritāya passatā , davādīnampi abhāvasādhikāya pahānasampadāya arahatā , chandādīnaṃ ahānihetubhūtāya aparikkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhenāti evaṃ dasabalaṭṭhārasāveṇikabuddhadhammehipi yojanā veditabbā .

YadipiM1.54 hīnakalyāṇabhedena duvidhāva adhimutti pāḷiyaṃ vuttā , pavattiākāravasena pana anekabhedabhinnāti āha ‘‘ nānādhimuttikatā ’’ ti .

Sā pana adhimutti ajjhāsayadhātu , tadapi tathā tathā dassanaṃ khamanaṃ rocanañcāti āha ‘‘ nānājjhāsayatā … pe … rucitā ’’ ti .

Nānādhimuttikatañāṇenāti cettha sabbaññutañāṇaṃ adhippetaṃ , na dasabalañāṇanti āha ‘‘ sabbaññutañāṇenā ’’ ti .

Iti ha meti ettha evaṃ-saddattho iti -saddo , ha -kāroP1.69 nipātamattaṃ saralopo ca katoti dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ evaṃ ime ’’ ti .

4. Arahattamaggena samugghātaṃ kataṃ , yato ‘‘ natthi abyāvaṭamano ’’ ti buddhadhammesu vuccati .

Vītināmetvā phalasamāpattīhi .

Nivāsetvā vihāranivāsanaparivattanavasena .

‘‘ Kadāci ekako ’’ tiādi tesaṃ tesaṃ vineyyānaṃ vinayanānukūlaṃ bhagavato upasaṅkamadassanaṃ .

Pādanikkhepasamaye bhūmiyā samabhāvāpatti suppatiṭṭhitapādatāya nissandaphalaṃ , na iddhinimmānaṃ .

‘‘ Ṭhapitamatte dakkhiṇapāde ’’ ti buddhānaṃ sabbadakkhiṇatāya vuttaṃ .

Arahatte patiṭṭhahantīti sambandho .

Dullabhā sampattīti satipi manussattapaṭilābhe patirūpadesavāsaindriyāvekallasaddhāpaṭilābhādayo guṇā dullabhāti attho .

Cātumahārājikabhavanan ti cātumahārājikadevaloke suññavimānāni gacchantīti attho .

Esa nayo tāvatiṃsabhavanā dīsupi .

Kālayuttan ti imissā velāya imassa evaṃ vattabbanti taṃtaṃkālānurūpaṃ .

Samayayuttan ti tasseva vevacanaṃ , aṭṭhuppattianurūpaṃ vā .

Atha vā samayayuttan ti hetūdāharaṇasahitaṃ .

Kālena sāpadesañhi bhagavā dhammaṃ deseti .

Utuṃ gaṇhapeti , na pana malaṃ pakkhāletīti adhippāyo .

Na hi bhagavato kāye rajojallaṃ upalimpatīti .

Kilāsubhāvo kilamatho .

Sīhaseyyaṃ kappeti sarīrassa kilāsubhāvamocanatthanti yojetabbaṃ .

‘‘ Buddhacakkhunā lokaṃ voloketī ’’ ti idaṃ pacchimayāme bhagavato bahulaāciṇṇavasena vuttaṃ .

Appekadā avasiṭṭhabalañāṇehi sabbaññutañāṇena ca bhagavā tamatthaṃ sādhetīti .

‘‘ Ime diṭṭhiṭṭhānā ’’ tiādidesanāP1.70 sīhanādo .

Tesaṃ ‘‘ vedanāpaccayā taṇhā ’’ tiādināV1.50 paccayākāraṃ samodhānetvā .

‘‘ SineruṃM1.55 ukkhipanto viya nabhaṃ paharanto viya cā ’’ ti idaṃ brahmajāladesanāya anaññasādhāraṇattā sudukkaratādassanatthaṃ vuttaṃ .

Etan ti ‘‘ yena , tenā ’’ ti etaṃ padadvayaṃ .

Yenāti vā hetumhi karaṇavacanaṃ , yena kāraṇena so maṇḍalamāḷo upasaṅkamitabbo , tena kāraṇena upasaṅkamīti attho , kāraṇaṃ pana ‘‘ ime bhikkhū ’’ tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃeva .

Kaṭṭhan ti nisīdanayogyaṃ dārukkhandhaṃ .

Purimoti ‘‘ katamāya nu bhavathā ’’ ti evaṃ vutto attho .

Kā ca pana voti ettha ca -saddo byatireke .

Tena yathāpucchitāya kathāya vakkhamānaṃ vippakatabhāvaṃ joteti .

Pana -saddo vacanālaṅkāro .

Yāya hi kathāya te bhikkhū sannisinnā , sā eva antarākathābhūtā vippakatā visesena puna pucchīyatīti .

Aññāti antarāsaddassa atthamāha .

Aññatthe hi ayaṃ antarā-saddo ‘‘ bhūmantaraṃ samayantaran ’’ tiādīsu viya .

Antarāti vā vemajjheti attho .

Nanu ca tehi bhikkhūhi sā kathā yathādhippāyaṃ ‘‘ iti ha me ’’ tiādinā niṭṭhapitā yevāti ?

Na niṭṭhāpitā bhagavato upasaṅkamanena upacchinnattā .

Yadi hi bhagavā tasmiṃ khaṇe na upasaṅkameyya bhiyyopi tappaṭibaddhāyeva kathā pavatteyyuṃ , bhagavato upasaṅkamanena pana na pavattesuṃ .

Tenevāha ayaṃ kho … pe … anuppatto ’’ ti .

Kasmā panettha dhammavinayasaṅgahe kariyamāne nidānavacanaṃ , nanu bhagavato vacanameva saṅgahetabbanti ?

Vuccatedesanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ .

Kāladesadesakavatthudhammapaṭiggāhakapaṭibaddhā hi desanā ciraṭṭhitikāP1.71 hoti , asammosadhammā saddheyyā ca .

Desakālakattusotunimittehi upanibandho viya vohāravinicchayo , teneva cāyasmatā mahākassapena ‘‘ brahmajālaṃ āvuso ānanda kattha bhāsitan ’’ tiādinā desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena nidānaṃ bhāsitanti tayidamāha ‘‘ kāla … pe … nidānaṃ bhāsitan ’’ ti .

Apica satthusiddhiyā nidānavacanaṃ .

Tathāgatassa hi bhagavato pubbaracanānumānāgamatakkābhāvato sammāsambuddhattasiddhi .

Sammāsambuddhabhāvena hissa pubbaracanādīnaṃ abhāvo sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya , ekappamāṇattāM1.56 ca ñeyyadhammesu .

Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasatthusāvakānurodhābhāvato khīṇāsavattasiddhi .

Khīṇā savatāya hissa ācariyamuṭṭhiādīnaṃ abhāvo , visuddhā ca parānuggahappavatti .

Iti desakadosabhūtānaṃ diṭṭhicārittasampattidūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ abhāvasūcakehi , ñāṇappahānasampadābhi byañjanakehi ca sambuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi , tato eva ca antarāyikaniyyānikadhammesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamoV1.51 , attahitaparahitappaṭipatti ca pakāsitā hoti nidānavacanena sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanato ,‘‘ jānatā passatā ’’ tiādi vacanato ca .

Tena vuttaṃ ‘‘ satthusiddhiyā nidānavacanan ’’ ti .

Tathā satthusiddhiyā nidānavacanaṃ .

ÑāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassaP1.72 hi bhagavato natthi niratthikā pavatti , attahitatthā vā , tasmā paresaṃyeva atthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ satthubhūtaṃ , na kabyaracanādisāsanabhūtaṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ satthusiddhiyā nidānavacanan ’’ ti .

Apica satthuno pamāṇabhūtatāvibhāvanena sāsanassa pamāṇabhāvasiddhiyā nidānavacanaṃ .

‘‘ Bhagavatā ’’ ti hi iminā tathāgatassa guṇavisiṭṭhasattuttamādibhāvadīpanena ,‘‘ jānatā ’’ tiādinā āsayānusayañāṇādipayogadīpanena ca ayamattho sādhito hoti .

Idamettha nidānavacanapayojanassa mukhamattadassanaṃ .

Ko hi samattho buddhānubuddhena dhammabhaṇḍāgārikena bhāsitassa nidānassa payojanāni niravasesato vibhāvetunti .

Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Nikkhittassāti desitassa .

Desanāpi hi desetabbassa sīlādiatthassa vineyyasantānesu nikkhipanato ‘‘ nikkhepo ’’ ti vuccati .

Tattha yathā anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādisāsanappaṭṭhānanayena soḷasavidhataṃ nātivattanti , evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha ‘‘ cattāro suttanikkhepā ’’ ti .

Kāmañcettha attajjhāsayassa , aṭṭhuppattiyāP1.73 ca parajjhāsayapucchāhiM1.57 saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati ajjhāsayapucchānusandhisabbhāvato , attajjhāsayaaṭṭhuppattīnaṃ pana aññamaññaṃ saṃsaggo natthīti nayidha niravaseso vitthāranayo sambhavati , tasmā ‘‘ cattāro suttanikkhepā ’’ ti vuttaṃ .

Atha vā yadipi aṭṭhuppattiyā ajjhāsayena siyā saṃsaggabhedo , tadantogadhattā pana sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattārova dassitāti daṭṭhabbaṃ .

So panāyaṃ suttanikkhepo sāmaññabhāvato paṭhamaṃ vicāretabbo , tasmiṃ vicārite yassā aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ nikkhittaṃ , tassā vibhāgavasena ‘‘ mamaṃ vā bhikkhave ’’ tiādinā ( dī . ni .1.5,6),‘‘ appamattakaṃ kho panetan ’’ tiādinā ( dī . ni .1.7),‘‘ atthi bhikkhave ’’ tiādinā ( dī . ni .1.28) ca pavattānaṃ suttānaṃ suttapadesānaṃ vaṇṇanā vuccamānā taṃtaṃanusandhidassanasukhatāyaV1.52 suviññeyyā hotīti āha ‘‘ suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hotī ’’ ti .

‘‘ Suttanikkhepā ’’ tiādīsu nikkhipanaṃ nikkhepo , suttassa nikkhepo suttassa kathanaṃ suttanikkhepo , suttadesanāti attho .

Nikkhipīyatīti vā nikkhepo , suttaṃyeva nikkhepo suttanikkhepo .

Attano ajjhāsayo attajjhāsayo , so assa atthi suttadesanākāraṇabhūtoti attajjhāsayo .

Attano ajjhāsayo etassāti vā attajjhāsayo .

Parajjhāsayoti etthāpi eseva nayo .

Pucchāya vaso pucchāvaso , so etassa atthīti pucchavasiko .

Araṇīyato attho , suttadesanāya vatthu .

Atthassa uppatti atthuppatti , atthuppattiyeva aṭṭhuppatti , sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko .

Atha vā nikkhipīyati suttaṃ etenāti suttanikkhepo , attajjhāsayādi eva .

Etasmiṃ pana atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo , paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo , pucchīyatīti pucchā , pucchitabbo attho .

Sotabbavasappavattaṃ dhammappaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasikā , tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pulliṅgavasena vuttaṃ ‘‘ pucchāvasiko ’’ ti .

Tathā aṭṭhuppattiyeva ‘‘ aṭṭhuppattiko ’’ ti evampettha attho veditabbo .

Ettha ca paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhatā attajjhāsayassa visuṃ nikkhepabhāvo yutto .

Tenevāha ‘‘ kevalaṃ attano ajjhāsayeneva kathetī ’’ ti .

Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃM1.58P1.74 desanānimittabhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ kathaṃ aṭṭhuppattiyaṃ anavarodho , pucchāvasikaaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitadesanattā kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti na codetabbametaṃ .

Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ .

Tathā hi dhammadāyādasuttādīnaṃ ( ma . ni .1.29) āmisuppādādidesanānimittaṃ ‘‘ aṭṭhuppattī ’’ ti vuccati .

Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayameva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo , pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭo yamatthoti .

Attano ajjhāsayeneva kathesi dhammatantiṭhapanatthanti daṭṭhabbaṃ .

Sammappadhānasuttantahārakoti anupubbena niddiṭṭhānaṃ saṃyuttake sammappadhānapaṭisaṃyuttānaṃ suttānaṃ āvaḷi , tathā iddhipādahārakādi .

Vimuttiparipācanīyā dhammā saddhindriyādayo .

Abhinīhāran ti paṇidhānaṃ .

Vaṇṇāvaṇṇeti ettha ‘‘ acchariyaṃ āvuso ’’ tiādinā bhikkhusaṅghena vutto vaṇṇopi saṅgahito , taṃ pana aṭṭhuppattiṃ katvā ‘‘ atthi bhikkhave aññe ca dhammā ’’ tiādinā upari desanaṃV1.53 ārabhissatīti .

‘‘ Mamaṃ vā bhikkhave pare vaṇṇaṃ bhāseyyun ’’ ti imissā desanāya brahmadattena vuttavaṇṇo aṭṭhuppattīti katvā vuttaṃ ‘‘ antevāsī vaṇṇaṃ .

Iti imaṃ vaṇṇāvaṇṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā ’’ ti .

Vā -saddo upamānasamuccayasaṃsayavavassaggapadapūraṇavikappādīsu bahūsu atthesu dissati .

Tathā hesa ‘‘ paṇḍito vāpi tena so ’’ tiādīsuP1.75 ( dha . pa .63) upamāne dissati , sadisabhāveti attho .

‘‘ Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantī ’’ tiādīsu ( su . ni .203) samuccaye ,‘‘ ke vā ime , kassa vā ’’ tiādīsu ( pārā .296) saṃsaye ,‘‘ ayaṃ vā imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho ’’ tiādīsu vavassagge ,‘‘ na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.154) padapūraṇe ,‘‘ ye hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.170) vikappe , idhāyaṃ vikappeyevāti dassento āha ‘‘ vā-saddo vikappanattho ’’ ti .

Para -saddo attheva aññatthe ‘‘ ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ , pare ca me na ājāneyyun ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.64,65; ma . ni .1.281; ma . ni .2.223; saṃ . ni .1.172; mahāva .4,8) atthi adhikeM1.59 ‘‘ indriyaparopariyattañāṇan ’’ tiādīsu ( paṭi . ma . mātikā 68,1.111) atthi pacchābhāge ‘‘ parato āgamissatī ’’ tiādīsu .

Atthi paccanīkabhāve ‘‘ uppannaṃ parappavādaṃ saha dhammena suniggahitaṃ niggahetvā ’’ tiādīsuP1.76 ( dī . ni .2.168).

Idhāpi paccanīkabhāveti dassento āha ‘‘ pareti paṭiviruddhā ’’ ti .

Īdisesupīti ettha pi -saddo sambhāvane , tena ratanattayanimittampi akusalacittappavatti na kātabbā , pageva vaṭṭāmisalokāmisanimittanti dasseti .

Sabhāvadhammato aññassa kattuabhāvajotanatthaṃ āhanatīti kattuatthe āghātasaddaṃ dasseti , tattha āhanatīti hiṃsati vibādhati , upatāpeti cāti attho .

Āhanati etena , āhananamattaṃ vā āghātoti karaṇabhāvatthāpi sambhavantiyeva .

Evaṃ avayavabhedanena āghāta-saddassa atthaṃ vatvā idāni tattha pariyāyenapi atthaṃ dassento ‘‘ kopassetaṃ adhivacanan ’’ ti āha .

Ayañca nayo ‘‘ appaccayo anabhiraddhī ’’ tiādīsupi yathāsambhavaṃ vattabbo .

Appatītā honti tenāti pākaṭapariyāyena appaccaya-saddassa atthadassanaṃ , taṃmukhena pana na pacceti tenāti appaccayoti daṭṭhabbaṃ .

Abhirādhayatīti sādhayati .

Dvīhīti āghātaanabhiraddhipadehi .

Ekenāti appaccayapadena .

Sesānan ti saññāviññāṇakkhandhānaṃ , saññāviññāṇaavasiṭṭhasaṅkhārakkhandhasaṅkhātānaṃ vā .

Karaṇan ti uppādanaṃ .

Āghātādīnañhi pavattiyā paccayasamavāyanaṃ idha ‘‘ karaṇan ’’ ti vuttaṃ , taṃ pana atthato uppādanameva .

Anuppādanañhi sandhāya bhagavatā ‘‘ na karaṇīyā ’’ ti vuttanti .

Paṭikkhittameva ekuppādekavatthukekārammaṇekanirodhabhāvato .

TatthātiV1.54 tasmiṃ manopadose .

Tumhan ti ‘‘ tumhākan ’’ ti iminā samānattho eko saddo ‘‘ yathā amhākan ’’ ti iminā samānattho ‘‘ amhan ’’ ti ayaṃ saddo .

Yathāha ,‘‘ tasmā hi amhaṃ daharā na miyyare ’’ ti ( jā .1.9.93,99).

‘‘ Antarāyo ’’ tiP1.77 idaṃ manopadosassa akaraṇīyatāya kāraṇavacanaṃ .

Yasmā tumhākaṃyeva ca bhaveyya tena kopādinā paṭhamajjhānādīnaṃ antarāyo , tasmā te kopādipariyāyena vuttā āghātādayo na karaṇīyāti attho .

Tena nāhaṃ ‘‘ sabbaññū ’’ ti issarabhāvena tumhe tato nivāremi , atha kho iminā nāma kāraṇenāti dasseti .

Taṃ pana kāraṇavacanaṃM1.60 yasmā ādīnavavibhāvanaṃ hoti , tasmā āha ‘‘ ādīnavaṃ dassento ’’ ti .

‘‘ Api nu tumhe ’’ tiādinā manopadoso na kālantarabhāvinoyeva hitasukhassa antarāyakaro , atha kho taṅkhaṇappavattirahassapi hitasukhassa antarāyakaroti manopadose ādīnavaṃ daḷhataraṃ katvā dasseti .

Yesaṃ kesañci ‘‘ pare ’’ tiādīsu viya na paṭiviruddhānaṃyevāti attho .

Tenevāha ‘‘ kupito ’’ tiādi .

Andhataman ti andhabhāvakaratamaṃ .

Yan ti yattha .

Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ .

Yasmiṃ kāle kodho sahate naraṃ , andhatamaṃ tadā hotīti sambandho .

Yan ti vā kāraṇavacanaṃ , yasmā kodho uppajjamāno naraṃ abhibhavati , tasmā andhatamaṃ tadā hoti , yadā kodhoti attho yaṃtaṃsaddānaṃ ekantasambandhibhāvato .

Atha vā yan ti kiriyāya parāmasanaṃ .

Kodho sahateti yadetaṃ kodhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ , etaṃ andhakāratamabhavananti attho .

Atha vā yaṃ naraṃ kodho sahate abhibhavati , tassa andhatamaṃ tadā hoti , tato ca kuddho atthaṃ na jānāti , kuddho dhammaṃ na passatīti .

Antaratoti abbhantarato , cittato vā .

‘‘ Idañcidañca kāraṇan ’’ ti iminā sabbaññū eva amhākaṃ satthā aviparītadhammadesanattā , svākkhāto dhammo ekantaniyyānikattā , suppaṭipanno saṅgho saṃkilesarahitattāti imamatthaṃ dasseti .

‘‘ Idañcidañca kāraṇan ’’ ti etena ca ‘‘ naP1.78 sabbaññū ’’ tiādivacanaṃ abhūtaṃ atacchanti nibbeṭhitaṃ hoti .

Dutiyaṃ padan ti ‘‘ atacchan ’’ ti padaṃ .

Paṭhamassāti ‘‘ abhūtan ’’ ti padassa .

Catutthañcāti ‘‘ na ca panetaṃ amhesu saṃvijjatī ’’ ti padaṃ .

Tatiyassāti ‘‘ natthi cetaṃ amhesū ’’ ti padassa .

Avaṇṇeyevāti kāraṇapatirūpakaṃ vatvā dosapatiṭṭhāpanavasena nindane eva .

Na sabbatthāti kevalaṃ akkosanakhuṃsanavambhanādīsu na ekantena nibbeṭhanaṃ kātabbanti attho .

Vuttamevatthaṃ ‘‘ yadi hī ’’ tiādinā pākaṭaṃ katvā dasseti .

6. Ānandanti pamodanti etena dhammena taṃsamaṅgino sattāti ānanda-saddassa karaṇatthataṃ dassetiV1.55 .

Sobhanaṃ mano assāti sumano , sobhanaṃ vā mano sumano , tassa bhāvo somanassanti tadaññadhammānampi sampayuttānaṃ somanassabhāvo āpajjatīti ?

Nāpajjati ruḷhīsaddattāM1.61 yathā ‘‘ paṅkajan ’’ ti dassento ‘‘ cetasikasukhassetaṃ adhivacanan ’’ ti āha .

Ubbilayatīti ubbilaṃ , bhindati purimāvatthāya visesaṃ āpajjatīti attho .

Ubbilameva ubbilāvitaṃ , tassa bhāvo ubbilāvitattaṃ .

Yāya uppannāya kāyacittaṃ vātapūritabhastā viya uddhumāyanākārappattaṃ hoti , tassā gehassitāya odaggiyapītiyā etaṃ adhivacanaṃ .

Tenevāha ‘‘ uddhaccāvahāyā ’’ tiādi .

Idhāpi ‘‘ kiñcāpi tesaṃ bhikkhūnaṃ ubbilāvitameva natthi , atha kho āyatiṃ kulaputtānaṃ edisesupi ṭhānesu akusaluppattiṃ paṭisedhento dhammanettiṃ ṭhapetī ’’ ti ,‘‘ dvīhi padehi saṅkhārakkhandho , ekena vedanākkhandho vutto ’’ ti ettha ‘‘ tesaṃ vasena sesānampi sampayuttadhammānaṃ karaṇaṃ paṭikkhittamevā ’’ ti ca aṭṭhakathāyaṃ ,‘‘ pi -saddo sambhāvane ’’ tiādinā idha ca vuttanayena attho yathāsambhavaṃ veditabbo .

‘‘ TumhaṃyevassaP1.79 tena antarāyo ’’ ti etthāpi ‘‘ antarāyoti idan ’’ tiādinā heṭṭhā avaṇṇapakkhe vuttanayena attho veditabbo .

Kasmā panetan ti ca vakkhamānaṃyeva atthaṃ manasi katvā codeti .

Ācariyo ‘‘ saccaṃ vaṇṇitan ’’ ti tamatthaṃ paṭijānitvā ‘‘ taṃ pana nekkhammanissitan ’’ tiādinā pariharati .

Tattha etan ti ānandādīnaṃ akaraṇīyatāvacanaṃ .

Nanu bhagavatā vaṇṇitanti sambandho .

Kasiṇenāti kasiṇatāya sakalabhāvena .

Keci pana ‘‘ jambudīpassāti karaṇe sāmivacanan ’’ ti vadanti , tesaṃ matena kasiṇajambudīpa-saddānaṃ samānādhikaraṇabhāvo daṭṭhabbo .

Tasmāti yasmā gehassitapītisomanassaṃ jhānādīnaṃ antarāyakaraṃ , tasmā .

Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ somanassaṃ pāhaṃ devānaṃ inda duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī ’’ ti ( dī . ni .2.359).

‘‘ Ayañhī ’’ tiādi yena sampayuttā pīti antarāyakarī , taṃ dassanatthaṃ vuttaṃ .

Tattha ‘‘ idañhi lobhasahagataṃ pītisomanassan ’’ ti vattabbaṃ siyā , pītiggahaṇena pana somanassampi gahitameva hoti somanassarahitāya pītiyā abhāvatoti pītiyeva gahitāti daṭṭhabbaṃ .

Atha vā sevitabbāsevitabbavibhāgavacanato somanassassa pākaṭo antarāyakarabhāvo , na tathā pītiyāti pītiyeva lobhasahagatattenaM1.62 visesetvā vuttā .

‘‘ Luddho atthan ’’ tiādigāthānaṃ ‘‘ kuddho atthan ’’ tiādi gāthāsu viya attho daṭṭhabbo .

‘‘ Mamaṃ vā bhikkhave pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ , dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ , saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ , tatra ce tumhe assatha ānandino sumanā ubbilāvitā , api nu tumhe paresaṃ subhāsitadubbhāsitaṃ ājāneyyāthāti .

No hetaṃ bhante ’’ ti ayaṃ tatiyavāro , so desanākāleV1.56 nīharitvā desetabbapuggalābhāvato desanāya anāgatopi tadatthasambhavato atthato āgatoyevāti daṭṭhabbo yathā taṃP1.80 kathāvatthupakaraṇaṃ vitthāravasenāti adhippāyo .

‘‘ Atthato āgato yevā ’’ ti etena saṃvaṇṇanākāle tathā bujjhanakasattānaṃ vasena so vāro ānetvā vattabboti dasseti .

‘‘ Yatheva hī ’’ tiādinā tamevatthasambhavaṃ vibhāveti .

Vuttanayenāti ‘‘ tatra tumhehīti tasmiṃ vaṇṇe tumhehī ’’ tiādinā ,‘‘ dutiyaṃ padaṃ paṭhamassa padassa , catutthañca tatiyassa vevacanan ’’ tiādinā ca vuttanayena .

Cūḷasīlavaṇṇanā

7. Nivatto amūlakattā vissajjetabbatābhāvato .

Anuvattatiyeva vissajjetabbatāya adhikatabhāvato .

Anusandhiṃ dassessati ‘‘ atthi bhikkhave ’’ tiādinā .

Oranti vā aparabhāgo ‘‘ orato bhogaṃ , oraṃ pāran ’’ tiādīsu viya .

Atha vā heṭṭhāattho ora -saddo ‘‘ oraṃ āgamanāya ye paccayā , te orambhāgiyāni saṃyojanānī ’’ tiādīsu viya .

Sīlañhi samādhipaññāyo apekkhitvā aparabhāgo , heṭṭhābhūtañca hotīti .

Sīlamattakan ti ettha matta -saddo appakattho vā ‘‘ bhesajjamattā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.447) viya .

Visesanivattiattho vā ‘‘ avitakkavicāramattā dhammā ( dha . sa . tikamātikā 6), manomattā dhātu manodhātū ’’ ti ca ādīsu viya .

‘‘ Appamattakaṃ , oramattakan ’’ ti padadvayena sāmaññato vuttoyeva hi attho sīlamattakanti visesavasena vutto .

Atha vā sīlenapi tadekadesassevaP1.81 saṅgahaṇatthaṃM1.63 appakatthavācako , visesanivattiattho eva vā ‘‘ sīlamattakan ’’ ti ettha matta -saddo vutto .

Tathā hi indriyasaṃvarapaccayasannissitasīlāni idha desanaṃ anāruḷhāni .

Na hi tāni pātimokkhaājīvapārisuddhisīlāni viya sabbaputhujjanesu pākaṭānīti .

‘‘ Ussāhaṃ katvā ’’ ti etena ‘‘ vadamāno ’’ ti ettha sattiatthaṃ māna-saddaṃ dasseti .

Alaṅkaraṇaṃ vibhūsanaṃ alaṅkāro , kuṇḍalādipasādhanaṃ vā .

Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ maṇḍanaṃ .

Maṇḍaneti maṇḍanahetu .

Atha vā maṇḍatīti maṇḍano , maṇḍanajātiko puriso .

Bahuvacanatthe ca idaṃ ekavacanaṃ , maṇḍanasīlesūti attho .

Paripūrakārīti ettha iti -saddo ādiattho , pakārattho vā , tena sakalampi sīlathomana suttaṃ dasseti .

Candanan ti candanasahacaraṇato candanagandho , tathā tagarā dīsupi .

Satañca gandhoti ettha gandho viyāti gandhoti vutto sīlanibandhano thutighoso .

Sīlañhi kittiyā nimittaṃ .

Yathāha ‘‘ sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatī ’’ tiV1.57 ( dī . ni .2.150; a . ni .5.213; mahāva .285).

Pavāyatīti pakāsati .

Gandhāva gandhajātā .

‘‘ Appakaṃ bahukan ’’ ti idaṃ pārāpāraṃ viya aññamaññaṃ upanidhāya vuccatīti āha ‘‘ upariguṇe upanidhāyā ’’ ti .

Sīlañhīti ettha hi -saddo hetuattho , tena idaṃ dasseti ‘‘ yasmā sīlaṃ kiñcāpi patiṭṭhābhāvena samādhissa bahukāraṃ , pabhāvādiguṇavisese panassa upanidhāya kalampi na upeti , tathā samādhi ca paññāyā ’’ ti .

Tenevāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .

Idāni ‘‘ kathan ’’ ti pucchitvā samādhissa ānubhāvaṃ vitthārato vibhāveti .

‘‘ Abhi … pe …P1.82 mūle ’’ ti idaṃ yamakapāṭihāriyassa supākaṭabhāvadassanatthaṃ , aññehi bodhimūlañātisamāgamādīsu katapāṭihāriyehi visesanatthañca vuttaṃ .

Yamakapāṭihāriyakaraṇatthāya hi bhagavato citte uppanne tadanucchavikaṃ ṭhānaṃ icchitabbanti ratanamaṇḍapādi sakkassa devarañño āṇāya vissakammunā nimmitanti vadanti , bhagavatāva nimmitanti apare .

‘‘ Yo koci evarūpaṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ samattho atthi ce , āgacchatū ’’ ti codanāsadisattā vuttaṃ ‘‘ attādānaparidīpanan ’’ ti .

Tattha attādānaṃ anuyogo , titthiyānaṃ tathāM1.64 kātuṃ asamatthattā ,‘‘ karissāmā ’’ ti pubbe uṭṭhitattā titthiyaparimaddanaṃ .

Uparimakāyatotiādi paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .1.116).

Tatthāyaṃ pāḷiseso –

‘‘ Heṭṭhimakāyato aggikkhandho pavattati , uparimakāyato udakadhārā pavattati .

Puratthimakāyato aggi , pacchimakāyato udakaṃ .

Pacchimakāyato aggi , puratthimakāyato udakaṃ .

Dakkhiṇaakkhito aggi , vāmaakkhito udakaṃ .

Vāmaakkhito aggi , dakkhiṇaakkhito udakaṃ .

Dakkhiṇakaṇṇasotato aggi , vāmakaṇṇasotato udakaṃ .

Vāmakaṇṇasotato aggi , dakkhiṇakaṇṇasotato udakaṃ .

Dakkhiṇanāsikāsotato aggi , vāmanāsikāsotato udakaṃ .

Vāmanāsikāsotato aggi , dakkhiṇanāsikāsotato udakaṃ .

Dakkhiṇaaṃsakūṭato aggi , vāmaaṃsakūṭato udakaṃ .

Vāmaaṃsakūṭato aggi , dakkhiṇaaṃsakūṭato udakaṃ .

Dakkhiṇahatthato aggi , vāmahatthato udakaṃ .

Vāmahatthato aggi , dakkhiṇahatthato udakaṃ .

Dakkhiṇapassato aggi , vāmapassato udakaṃ .

Vāmapassato aggi , dakkhiṇapassato udakaṃ .

Dakkhiṇapādato aggiV1.58 , vāmapādato udakaṃ .

Vāmapādato aggi , dakkhiṇapādato udakaṃ .

Aṅgulaṅgulehi aggi , aṅgulantarikāhi udakaṃP1.83 .

Aṅgulantarikāhi aggi , aṅgulaṅgulehi udakaṃ .

Ekekalomato aggi , ekekalomato udakaṃ .

Lomakūpato lomakūpato aggikkhandho pavattati , lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.116).

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ ekekalomakūpato ’’ ti āgataṃ .

‘‘ Channaṃ vaṇṇānanti ādinayappavattan ’’ ti etthāpi nīlānaṃ pītakānaṃ lohitakānaṃ odātānaṃ mañjiṭṭhānaṃ pabhassarānanti ayaṃ pāḷiseso .

‘‘ Suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo ’’ ti idaṃ tāsaṃ yebhuyyatāya vuttaṃ .

Vitthāretabban ti etthāpiM1.65 ‘‘ satthā tiṭṭhati , nimmito caṅkamati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappetī ’’ tiādinā catūsu iriyāpathesu ekekamūlakā satthuvasena cattāro , nimmitavasena cattāroti sabbeva aṭṭha vāre vitthāretabbaṃ .

Madhupāyāsan ti madhusittaṃ pāyāsaṃ .

Attā mitto majjhatto verīti catūsu sīmasambhedavasena caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ .

‘‘ Caturaṅgasamannāgatan ’’ ti idaṃ pana ‘‘ vīriyādhiṭṭhānan ’’ ti etenāpi yojetabbaṃ .

Tattha ‘‘ kāmaṃ taco ca nhāru cā ’’ tiādipāḷi ( ma . ni .2.184; saṃ . ni .2.22; a . ni .2.5; a . ni .8.13; mahāni .196) vasena caturaṅgasamannāgatatā veditabbā .

‘‘ Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno ’’ tiādinā ( dī . ni .2.57; saṃ . ni .2.4) jarāmaraṇamukhena paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā .

Ānāpānacatutthajjhānan ti etthāpi ‘‘ sabbabuddhānaṃ āciṇṇan ’’ ti padaṃ vibhattivipariṇāmaṃ katvā yojetabbaṃ .

Tampi hi sabbabuddhānaṃ āciṇṇamevāti vadanti .

Chattiṃsakoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇagabbhaṃ gaṇhāpento vipassanaṃ vaḍḍhetvā .

DvattiṃsadoṇagaṇhanappamāṇaṃP1.84 kuṇḍaṃ kolambo .

Daribhāgo kandaro .

Cakkavāḷapādesu mahāsamuddo cakkavāḷamahāsamuddo .

‘‘ Duve puthujjanā ’’ tiādi puthujjane labbhamānavibhāgadassanatthaṃ vuttaṃ , na mūlapariyāyavaṇṇanādīsu viya puthujjanavisesaniddhāraṇatthaṃ .

Sabbopi hi puthujjano bhagavato upari guṇe vibhāvetuṃ na sakkoti , tiṭṭhatu puthujjano , sāvakapaccekabuddhānampi avisayā buddhaguṇā .

Tathā hi vakkhati ‘‘ sotāpannā ’’ tiādi ( dī . ni . aṭṭha .1.8).

Vācuggatakaraṇaṃ uggaho .

Atthaparipucchanaṃ paripucchā .

Aṭṭhakathāvasena atthassa savanaṃ savanaṃ .

ByañjanatthānaṃV1.59 sunikkhepasudassanena dhammassa pariharaṇaṃ dhāraṇaṃ .

Evaṃ sutadhātaparicitānaṃ manasānupekkhanaṃ paccavekkhaṇaṃ .

Bahūnaṃ nānappakārānaṃ kilesānaṃ sakkāyadiṭṭhiyā ca avihatattā tā janenti , tāhi vā janitāti puthujjanā .

Avighātameva vā jana -saddo vadati .

Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti ettha puthū janā satthupaṭiññā etesanti puthujjanāti vacanattho .

Puthu … pe … avuṭṭhitāti ettha janetabbā , jāyanti vā etthāti janā , gatiyo .

Puthū janā etesanti puthujjanā .

Ito pare jāyanti etehīti janā , abhisaṅkhārādayo .

Te etesaṃ puthū vijjantīti puthujjanā .

Abhisaṅkharaṇādi attho eva vā jana -saddo daṭṭhabbo .

Kāmarāgabhavarāgadiṭṭhiavijjā oghā .

RāgaggiādayoM1.66 santāpā .

Teyeva , sabbepi vā kilesā pariḷāhā .

Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattāti etthaP1.85 jāyatīti jano , rāgo gedhoti evaṃ ādiko .

Puthu jano etesanti puthujjanā , puthūsu vā janā jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva vā jana -saddo daṭṭhabbo .

Palibuddhāti sambuddhā , upaddutā vā .

‘‘ Puthūnaṃ gaṇanapathamatītānan ’’ tiādinā puthū janā puthujjanāti dasseti .

Yehi guṇavisesehi nimittabhūtehi bhagavati tathāgata -saddo pavatto , taṃdassanatthaṃ ‘‘ aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato ’’ tiādimāha .

Guṇanemittakāneva hi bhagavato sabbāni nāmāni .

Yathāha –

‘‘ Asaṅkhyeyyāni nāmāni , saguṇena mahesino ;

Guṇena nāmamuddheyyaṃ , api nāmasahassato ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha .1313; udā . aṭṭha .53; paṭi . ma . aṭṭha .1.1.76);

Tathā āgatoti ettha ākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā -saddo .

Sāmaññajotanāya visesāvaṭṭhānato paṭipadāgamanattho āgata -saddo , na ñāṇagamanattho ‘‘ tathalakkhaṇaṃ āgato ’’ tiādīsu ( dī . ni . aṭṭha .1.7; ma . ni . aṭṭha .1.12; saṃ . ni . aṭṭha .2.4.78; a . ni . aṭṭha .1.1.170; udā . aṭṭha .18; paṭi . ma . aṭṭha .1.1.37; theragā . aṭṭha .1.3; itivu . aṭṭha .38; mahāni . aṭṭha .14) viya , nāpi kāyagamanādiattho ‘‘ āgato kho mahāsamaṇo , māgadhānaṃ giribbajan ’’ tiādīsu ( mahāva .62) viya .

Tattha yadākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo , taṃ karuṇāpadhānattā mahākaruṇāmukhena purimabuddhānaṃ āgamanapaṭipadaṃ udāharaṇavasena sāmaññato dassento yaṃtaṃsaddānaṃ ekantasambandhabhāvato ‘‘ yathā sabbaloka … pe … āgatā ’’ ti āha .

Taṃ panaV1.60 paṭipadaṃ mahāpadānasuttādīsu ( dī . ni .2.4) sambahulaniddesena supākaṭānaṃ āsannānañca vipassīādīnaṃ channaṃ sammāsambuddhānaṃ vasena nidassento ‘‘ yathā vipassī bhagavā ’’ tiādimāha .

Tattha yenaP1.86 abhinīhārenāti manussattaliṅgasampattihetusatthāradassanapabbajjāabhiññādiguṇasampattiadhikārachandānaṃ vasena aṭṭhaṅgasamannāgatena kāyappaṇidhānamahāpaṇidhānenaM1.67 .

Sabbesañhi buddhānaṃ kāyappaṇidhānaṃ imināva abhinīhārena samijjhatīti .

Evaṃ mahābhinīhāravasena ‘‘ tathāgato ’’ ti padassa atthaṃ dassetvā idāni pāramīpūraṇavasena dassetuṃ ‘‘ yathā vipassī bhagavā … pe … kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā ’’ tiādimāha .

Ettha ca suttantikānaṃ mahābodhiyānapaṭipadāya kosallajananatthaṃ pāramīsu ayaṃ vitthārakathā – kā panetā pāramiyo ?

Kenaṭṭhena pāramiyo ?

Katividhā cetā ?

Ko tāsaṃ kamo ?

Kāni lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni ?

Ko paccayo ?

Ko saṃkileso ?

Kiṃ vodānaṃ ?

Ko paṭipakkho ?

Kā paṭipatti ?

Ko vibhāgo ?

Ko saṅgaho ?

Ko sampādanūpāyo ?

Kittakena kālena sampādanaṃ ?

Ko ānisaṃso ?

Kiṃ cetāsaṃ phalanti ?

Tatridaṃ vissajjanaṃ – kā panetā pāramiyoti .

Taṇhāmānādīhi anupahatā karuṇūpāyakosallapariggahitā dānādayo guṇā pāramiyo .

Kenaṭṭhena pāramiyoti dānasīlādiguṇavisesayogenaP1.87 sattuttamatāya paramā mahāsattā bodhisattā , tesaṃ bhāvo , kammaṃ vā pāramī , dānādikiriyā .

Atha vā paratīti paramo , dānādiguṇānaṃ pūrako pālako ca bodhisatto .

Paramassa ayaṃ , paramassa vā bhāvo , kammaṃ vā pāramī , dānādikiriyāva .

Atha vā paraṃ sattaṃ attani mavati bandhati guṇavisesayogena , paraṃ vā adhikataraṃ majjati sujjhati saṃkilesamalato , paraṃ vā seṭṭhaṃ nibbānaṃ visesena mayati gacchati , paraṃ vā lokaṃ pamāṇabhūtena ñāṇavisesena idhalokaṃ viya munāti paricchindati , paraṃ vā ativiya sīlādiguṇagaṇaṃ attano santāne minoti pakkhipati , paraṃ vā attabhūtato dhammakāyato aññaṃ , paṭipakkhaṃ vā tadanatthakaraṃ kilesacoragaṇaṃ mināti hiṃsatīti paramo , mahāsatto .

‘‘ Paramassa ayan ’’ tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ .

Pāre vā nibbāne majjati sujjhati satte ca sodheti , tattha vā satte mavati bandhati yojeti , taṃ vā mayati gacchati gameti ca , munāti vā taṃM1.68 yāthāvato , tattha vā satte minoti pakkhipati , kilesāriṃ vā sattānaṃV1.61 tattha mināti hiṃsatīti pāramī , mahāpuriso .

Tassa bhāvo , kammaṃ vā pāramitā , dānādikiriyāva .

Iminā nayena pāramīnaṃ saddattho veditabbo .

Katividhāti saṅkhepato dasavidhā , tā pana pāḷiyaṃ sarūpato āgatāyeva .

Yathāha –

‘‘ Vicinanto tadā dakkhiṃ , paṭhamaṃ dānapāramin ’’ tiādi ( bu . vaṃ .116).

Yathā cāha –

‘‘ KatiP1.88 nu kho bhante buddhakārakā dhammā ?

Dasa kho sāriputta buddhakārakā dhammā .

Katame dasa ?

Dānaṃ kho sāriputta buddhakārako dhammo , sīlaṃ nekkhammaṃ paññā vīriyaṃ khanti saccamadhiṭṭhānaṃ mettā upekkhā buddhakārako dhammo , ime kho sāriputta dasa buddhakārakā dhammāti .

Idamavoca bhagavā , idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

‘ Dānaṃ sīlañca nekkhammaṃ , paññā vīriyena pañcamaṃ ;

Khanti saccaṃ adhiṭṭhānaṃ , mettupekkhāti te dasā ’ ti ’’.

Keci pana ‘‘ chabbidhā ’’ ti vadanti , taṃ etāsaṃ saṅgahavasena vuttaṃ .

So pana saṅgaho parato āvibhavissati .

Ko tāsaṃ kamoti ettha kamo nāma desanākkamo , so ca paṭhamasamādānahetuko , samādānaṃ pavicayahetukaṃ , iti yathā ādimhi pavicitā samādinnā ca , tathā desitā .

Tattha ca dānaṃ sīlassa bahūpakāraṃ sukarañcāti taṃ ādimhi vuttaṃ .

Dānaṃ sīlapariggahitaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsanti dānānantaraṃ sīlaṃ vuttaṃ .

Sīlaṃ nekkhammapariggahitaṃ , nekkhammaṃ paññāpariggahitaṃ , paññā vīriyapariggahitā , vīriyaṃ khantipariggahitaṃ , khanti saccapariggahitā , saccaṃ adhiṭṭhānapariggahitaṃ , adhiṭṭhānaṃ mettāpariggahitaṃ , mettā upekkhāpariggahitā mahapphalā hoti mahānisaṃsāti mettānantaraṃ upekkhā vuttā .

Upekkhā pana karuṇāpariggahitā , karuṇā ca upekkhāpariggahitāti veditabbā .

Kathaṃ pana mahākāruṇikā bodhisattā sattesu upekkhakā hontīti ?

Upekkhitabbayuttesu kañci kālaṃ upekkhakāM1.69 honti , naV1.62 pana sabbattha , sabbadā cāti keci .

Apare pana na sattesu upekkhakā , sattakatesu pana vippakāresu upekkhakā hontīti .

AparoP1.89 nayo – pacurajanesupi pavattiyā sabbasattasādhāraṇattā , appaphalattā , sukarattā ca ādimhi dānaṃ vuttaṃ .

Sīlenadāyakapaṭiggāhakasuddhito , parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato , kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato , bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānassa anantaraṃ sīlaṃ vuttaṃ .

Nekkhammena sīlasampattisiddhito , kāyavacīsucaritaṃ vatvā manosucaritavacanato , visuddhasīlassa sukheneva jhānasamijjhanato , kammāparādhappahānena payogasuddhiṃ vatvā kilesāparādhappahānena āsayasuddhivacanato , vītikkamappahānena cittassa pariyuṭṭhānappahānavacanato ca sīlassa anantaraṃ nekkhammaṃ vuttaṃ .

Paññāya nekkhammassa siddhiparisuddhito , jhānābhāve paññābhāvavacanato .

Samādhipadaṭṭhānā hi paññā , paññāpaccupaṭṭhāno ca samādhi .

Samathanimittaṃ vatvā upekkhānimittavacanato , parahitajjhānena parahitakaraṇūpāyakosallavacanato ca nekkhammassa anantaraṃ paññā vuttā .

Vīriyārambhena paññākiccasiddhito , sattasuññatādhammanijjhānakkhantiṃ vatvā sattahitāya ārambhassa acchariyatāvacanato , upekkhānimittaṃ vatvā paggahanimittavacanato , nisammakāritaṃ vatvā uṭṭhānavacanato ca .

Nisammakārino hi uṭṭhānaṃ phalavisesamāvahatīti paññāya anantaraṃ vīriyaṃ vuttaṃ .

Vīriyena titikkhāsiddhito .

Vīriyavā hi āraddhavīriyattā sattasaṅkhārehi upanītaṃ dukkhaṃ abhibhuyya viharati vīriyassa titikkhālaṅkārabhāvato .

Vīriyavato hi titikkhā sobhati .

Paggahanimittaṃ vatvā samathanimittavacanato , accārambhena uddhaccadosappahānavacanato .

Dhammanijjhānakkhantiyā hi uddhaccadoso pahīyati .

Vīriyavato sātaccakaraṇavacanato .

Khantibahulo hi anuddhato sātaccakārī hoti .

Appamādavato parahitakiriyārambheP1.90 paccupakārataṇhābhāvavacanato .

Yāthāvato dhammanijjhāne hi sati taṇhā na hoti .

Parahitārambhe paramepi parakatadukkhasahanabhāvavacanato ca vīriyassa anantaraṃ khanti vuttāM1.70 .

Saccena khantiyā cirādhiṭṭhānato , apakārino apakārakhantiṃ vatvā tadupakārakaraṇe avisaṃvādavacanato , khantiyā apavādavācāvikampanena bhūtavāditāya avijahanavacanato , sattasuññatādhammanijjhānakkhantiṃ vatvā tadupabrūhitañāṇasaccavacanato ca khantiyā anantaraṃ saccaṃ vuttaṃ .

Adhiṭṭhānena saccasiddhito .

Acalādhiṭṭhānassa hi virati sijjhati .

Avisaṃvāditaṃ vatvā tattha acalabhāvavacanato .

Saccasandho hi dānādīsu paṭiññānurūpaṃ niccalovaV1.63 pavattati .

Ñāṇasaccaṃ vatvā sambhāresu pavattiniṭṭhāpanavacanato .

Yathābhūtañāṇavā hi bodhisambhāresu adhitiṭṭhati , te ca niṭṭhāpeti paṭipakkhehi akampiyabhāvatoti saccassa anantaraṃ adhiṭṭhānaṃ vuttaṃ .

Mettāya parahitakaraṇasamādānādhiṭṭhānasiddhito , adhiṭṭhānaṃ vatvā hitūpasaṃhāravacanato .

Bodhisambhāre hi adhitiṭṭhamāno mettāvihārī hoti .

Acalādhiṭṭhānassa samādānāvikopanato , samādānasambhavato ca adhiṭṭhānassa anantaraṃ mettā vuttā .

Upekkhāya mettāvisuddhito , sattesu hitūpasaṃhāraṃ vatvā tadaparādhesu udāsīnatāvacanato , mettābhāvanaṃ vatvā tannissandabhāvanāvacanato ,‘‘ hitakāmasattepi upekkhako ’’ ti acchariyaguṇabhāvavacanato ca mettāya anantaraṃ upekkhā vuttāti evametāsaṃ kamo veditabbo .

Kāni lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti ?

EtthaP1.91 avisesena tāva sabbāpi pāramiyo parānuggahalakkhaṇā , paresaṃ upakārakaraṇarasā , avikampanarasā vā , hitesitāpaccupaṭṭhānā , buddhattapaccupaṭṭhānā vā , mahākaruṇāpadaṭṭhānā , karuṇūpāyakosallapadaṭṭhānā vā .

Visesena pana yasmā karuṇūpāyakosallapariggahitā attupakaraṇapariccāgacetanā dānapāramitā .

Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ kāyavacīsucaritaṃ atthato akattabbavirati , kattabbakaraṇacetanādayo ca sīlapāramitā .

Karuṇūpāyakosallapariggahito ādīnavadassanapubbaṅgamo kāmabhavehi nikkhamanacittuppādo nekkhammapāramitā .

Karuṇūpāyakosallapariggahito dhammānaṃ sāmaññavisesalakkhaṇāvabodho paññāpāramitā .

Karuṇūpāyakosallapariggahito kāyacittehi parahitārambho vīriyapāramitā .

Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ sattasaṅkhārāparādhasahanaṃ adosappadhāno tadākārappavatto cittuppādo khantipāramitāM1.71 .

Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ viraticetanādibhedaṃ avisaṃvādanaṃ saccapāramitā .

Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ acalasamādānādhiṭṭhānaṃ tadākārappavatto cittuppādo adhiṭṭhānapāramitā .

Karuṇūpāyakosallapariggahito lokassa hitūpasaṃhāro atthato abyāpādo mettāpāramitā .

Karuṇūpāyakosallapariggahitā anunayapaṭighaviddhaṃsinī iṭṭhāniṭṭhesu sattasaṅkhāresu samappavatti upekkhāpāramitā .

Tasmā pariccāgalakkhaṇaṃ dānaṃ , deyyadhamme lobhaviddhaṃsanarasaṃ , anāsattipaccupaṭṭhānaṃ , bhavavibhavasampattipaccupaṭṭhānaṃ vā , pariccajitabbavatthupadaṭṭhānaṃ .

Sīlanalakkhaṇaṃ sīlaṃ , samādhānalakkhaṇaṃ , patiṭṭhānalakkhaṇañcāti vuttaṃ hoti .

Dussīlyaviddhaṃsanarasaṃ , anavajjarasaṃ vā , soceyyapaccupaṭṭhānaṃ , hirottappapadaṭṭhānaṃ .

Kāmato bhavato ca nikkhamanalakkhaṇaṃ nekkhammaṃ , tadādīnavavibhāvanarasaṃV1.64 , tato eva vimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ , saṃvegapadaṭṭhānaṃP1.92 .

Yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā , akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya , visayobhāsanarasā padīpo viya , asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya , samādhipadaṭṭhānā , catusaccapadaṭṭhānā vā .

Ussāhalakkhaṇaṃ vīriyaṃ , upatthambhanarasaṃ , asaṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ , vīriyārambhavatthu ( a . ni .8.80) padaṭṭhānaṃ , saṃvegapadaṭṭhānaṃ vā .

Khamanalakkhaṇā khanti , iṭṭhāniṭṭhasahanarasā , adhivāsanapaccupaṭṭhānā , avirodhapaccupaṭṭhānā vā , yathābhūtadassanapadaṭṭhānā .

Avisaṃvādanalakkhaṇaṃ saccaṃ , yāthāvavibhāvanarasaṃ [ yathāsabhāvavibhāvanarasaṃ ( cariyā . aṭṭha . pakiṇṇakakathāya )], sādhutāpaccupaṭṭhānaṃ , soraccapadaṭṭhānaṃ .

Bodhisambhāresu adhiṭṭhānalakkhaṇaṃ adhiṭṭhānaṃ , tesaṃ paṭipakkhābhibhavanarasaṃ , tattha acalatāpaccupaṭṭhānaṃ , bodhisambhārapadaṭṭhānaṃ .

Hitākārappavattilakkhaṇā mettā , hitūpasaṃhārarasā , āghātavinayanarasā vā , sommabhāvapaccupaṭṭhānā , sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā .

Majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā , samabhāvadassanarasā , paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā , kammassakatāpaccavekkhaṇapadaṭṭhānā .

Ettha ca karuṇūpāyakosallapariggahitatā dānādīnaṃ pariccāgādilakkhaṇassa visesanabhāvena vattabbā , yato tāni pāramīsaṅkhyaṃ labhantīti .

KoM1.72 paccayoti abhinīhāro paccayo .

Yo hi ayaṃ ‘‘ manussattaṃ liṅgasampattī ’’ tiādi ( bu . vaṃ .2.59) aṭṭhadhammasamodhānasampādito ‘‘ tiṇṇo tāreyyaṃ , mutto moceyyaṃ , buddho bodheyyaṃ , suddho sodheyyaṃ , danto dameyyaṃ , santo sameyyaṃ , assattho assāseyyaṃ , parinibbuto parinibbāpeyyan ’’ tiādināP1.93 ( cariyā . aṭṭha . pakiṇṇakakathāya ) pavatto abhinīhāro , so avisesena sabbapāramīnaṃ paccayo .

Tappavattiyā hi uddhaṃ pāramīnaṃ pavicayupaṭṭhānasamādānādhiṭṭhānanipphattiyo mahāpurisānaṃ sambhavanti .

Yathā ca abhinīhāro , evaṃ mahākaruṇā , upāyakosallañca .

Tattha upāyakosallaṃ nāma dānādīnaṃ bodhisambhārabhāvassa nimittabhūtā paññā , yāhi karuṇūpāyakosallatāhi mahāpurisānaṃ attasukhanirapekkhatā , nirantaraṃ parahitakaraṇapasutatā , sudukkarehipi mahābodhisattacaritehi visādābhāvo , pasādasambuddhidassanasavanānussaraṇāvatthāsupi sattānaṃ hitasukhapaṭilābhahetubhāvo ca sampajjati .

Tathā hi paññāya buddhabhāvasiddhi , karuṇāya buddhakammasiddhi .

Paññāya sayaṃ tarati , karuṇāya pare tāreti .

Paññāya paradukkhaṃ parijānāti , karuṇāya paradukkhapaṭikāraṃ ārabhati .

Paññāya ca dukkhe nibbindati , karuṇāya dukkhaṃ sampaṭicchati .

Tathā paññāya parinibbānābhimukho hoti , karuṇāya taṃ na pāpuṇāti .

Tathā karuṇāya saṃsārābhimukho hotiV1.65 , paññāya tatra nābhiramati .

Paññāya ca sabbattha virajjati , karuṇānugatattā na ca na sabbesaṃ anuggahāya pavatto , karuṇāya sabbepi anukampati , paññānugatattā na ca na sabbattha virattacitto .

Paññāya ca ahaṃkāramamaṃkārābhāvo , karuṇāya ālasiyadīnatābhāvo .

Tathā paññākaruṇāhi yathākkamaṃ attaparanāthatā , dhīravīrabhāvo , anattantapaaparantapatā , attahitaparahitanipphatti , nibbhayābhiṃsanakabhāvo , dhammādhipatilokādhipatitā , kataññupubbakāribhāvo , mohataṇhāvigamo , vijjācaraṇasiddhi , balavesārajjanipphattīti sabbassāpi pāramitāphalassa visesena upāyabhāvato paññākaruṇā pāramīnaṃ paccayo .

Idañca dvayaṃ pāramīnaṃ viya paṇidhānassāpi paccayo .

TathāM1.73P1.94 ussāhaummaṅgaavatthānahitacariyā ca pāramīnaṃ paccayoti veditabbā , yā buddhabhāvassa uppattiṭṭhānatāya ‘‘ buddhabhūmiyo ’’ ti pavuccanti .

Yathāha –

‘‘ Kati pana bhante buddhabhūmiyo ?

Catasso kho sāriputta buddhabhūmiyo .

Katamā catasso ?

Ussāho ca hoti vīriyaṃ , umaṅgo ca hoti paññābhāvanā , avatthānañca hoti adhiṭṭhānaṃ , mettābhāvanā ca hoti hitacariyā .

Imā kho sāriputta catasso buddhabhūmiyo ’’ ti ( su . ni . aṭṭha .1. khaggavisāṇasuttavaṇṇanāyampi ).

Tathā nekkhammapavivekaalobhādosāmohanissaraṇappabhedā cha ajjhāsayā .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Nekkhammajjhāsayā ca bodhisattā kāme dosadassāvino , paviveka … pe … saṅgaṇikāya , alobha … pe … lobhe , adosa … pe … dose , amoha … pe … mohe , nissaraṇajjhāsayā ca bodhisattā sabbabhavesu dosadassāvino ’’ ti ( visuddhi . aṭṭha .1.49 vākyakhandhepi ).

Tasmā ete bodhisattānaṃ cha ajjhāsayā dānādīnaṃ paccayāti veditabbā .

Na hi lobhādīsu ādīnavadassanena , alobhādiadhikabhāvena ca vinā dānādipāramiyo sambhavanti .

Alobhādīnañhi adhikabhāvena pariccāgādininnacittatā alobhajjhāsayāditāti .

Yathā cete , evaṃ dānajjhāsayatādayopi .

Yathāha –

‘‘ Kati pana bhante bodhāya carantānaṃ bodhisattānaṃ ajjhāsayā ?

Dasa kho sāriputtaV1.66 bodhāya carantānaṃ bodhisattānaṃ ajjhāsayā .

Katame dasa ?

Dānajjhāsayā sāriputta bodhisattā macchere dosadassāvino , sīla … pe … upekkhajjhāsayā sāriputta bodhisattā sukhadukkhesu dosadassāvino ’’ ti .

EtesuP1.95 hi maccheraasaṃvarakāmavicikicchākosajjaakkhantivisaṃvādaanadhiṭṭhānabyāpāda- sukhadukkhasaṅkhātesu ādīnavadassanapubbaṅgamā dānādininnacittatāsaṅkhātā dānajjhāsayatādayo dānādipāramīnaṃ nibbattiyā kāraṇantiM1.74 .

Tathā apariccāgapariccāgādīsu yathākkamaṃ ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā dānādipāramīnaṃ paccayo .

Tatthāyaṃ paccavekkhaṇāvidhi – khettavatthuhiraññasuvaṇṇagomahiṃsadāsidāsaputtadārādipariggahabyāsattacittānaṃ sattānaṃ khettādīnaṃ vatthukāmabhāvena bahupatthanīyabhāvato , rājacorādisādhāraṇabhāvato , vivādādhiṭṭhānato , sapattakaraṇato , nissārato , paṭilābhaparipālanesu paraviheṭhanahetuto , vināsanimittañca sokādianekavihitabyasanāvahato , tadāsattinidānañca maccheramalapariyuṭṭhitacittānaṃ apāyūpapattisambhavatoti evaṃ vividhavipulānatthāvahā ete atthā nāma , tesaṃ pariccāgoyeveko sotthibhāvoti pariccāge appamādo karaṇīyo .

Apica ‘‘ yācako yācamāno attano guyhassa ācikkhanato mayhaṃ vissāsiko ’’ ti ca ‘‘ pahāya gamanīyaṃ attano santakaṃ gahetvā paralokaṃ yāhīti mayhaṃ upadesako ’’ ti ca ‘‘ āditte viya agāre maraṇagginā āditte loke tato mayhaṃ santakassa apavāhakasahāyo ’’ ti ca ‘‘ apavāhitassa cassa nijjhāyanikkhepaṭṭhānabhūto ’’ ti ca ‘‘ dānasaṅkhāte kalyāṇakammasmiṃ sahāyabhāvato , sabbasampattīnaṃ aggabhūtāya paramadullabhāya buddhabhūmiyā sampattihetubhāvato ca paramo kalyāṇamitto ’’ ti ca paccavekkhitabbaṃ .

Tathā ‘‘ uḷāre kammani anenāhaṃ sambhāvito , tasmā sā sambhāvanā avitathā kātabbā ’’ ti ca ‘‘ ekantabheditāya jīvitassa ayācitenapi mayā dātabbaṃ , pageva yācitenā ’’ ti ca ‘‘ uḷārajjhāsayehi gavesitvāpi dātabbo , sayamevāgato mama puññenā ’’ ti ca ‘‘ yācakassa dānāpadesena mayhamevāyamanuggaho ’’ tiP1.96 ca ‘‘ ahaṃ viya ayaṃ sabbopi loko mayā anuggahetabbo ’’ ti ca ‘‘ asati yācake kathaṃ mayhaṃ dānapāramī pūreyyā ’’ ti ca ‘‘ yācakānamevatthāya mayā sabbo pariggahetabbo ’’ ti ca ‘‘ ayācitvā mama santakaṃ yācakā sayameva kadā gaṇheyyun ’’ ti ca ‘‘ kathamahaṃ yācakānaṃ piyo cassaṃ manāpo ’’ ti ca ‘‘ kathaṃ vā teV1.67 mayhaṃ piyā cassu manāpā ’’ ti ca ‘‘ kathaṃ vāhaṃM1.75 dadamāno , datvāpi ca attamano assaṃ pamudito pītisomanassajāto ’’ ti ca ‘‘ kathaṃ vā me yācakā bhaveyyuṃ , uḷāro ca dānajjhāsayo ’’ ti ca ‘‘ kathaṃ vāhamayācitoyeva yācakānaṃ hadayamaññāya dadeyyan ’’ ti ca ‘‘ sati dhane yācake ca apariccāgo mahatī mayhaṃ vañcanā ’’ ti ca ‘‘ kathaṃ vāhaṃ attano aṅgāni jīvitaṃ vāpi yācakānaṃ pariccajeyyan ’’ ti ca paccavekkhitabbaṃ .

Apica ‘‘ attho nāmāyaṃ nirapekkhaṃ dāyakaṃ anugacchati yathā taṃ nirapekkhaṃ khepakaṃ kiṭako ’’ ti atthe nirapekkhatāya cittaṃ uppādetabbaṃ .

Yācamāno pana yadi piyapuggalo hoti ,‘‘ piyo maṃ yācatī ’’ ti somanassaṃ uppādetabbaṃ .

Atha udāsīnapuggalo hoti ,‘‘ ayaṃ maṃ yācamāno addhā iminā pariccāgena mitto hotī ’’ ti somanassaṃ uppādetabbaṃ .

Dadantopi hi yācakānaṃ piyo hotīti .

Atha pana verīpuggalo yācati ,‘‘ paccatthiko maṃ yācati , ayaṃ maṃ yācamāno addhā iminā pariccāgena verīpi piyo mitto hotī ’’ ti visesato somanassaṃ uppādetabbaṃ .

Evaṃ piyapuggale viya majjhattaverīpuggalesupi mettāpubbaṅgamaṃ karuṇaṃ upaṭṭhapetvāva dātabbaṃ .

Sace panassa cirakālaparibhāvitattā lobhassa deyyadhammavisayā lobhadhammā uppajjeyyuṃ , tena bodhisattapaṭiññena iti paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘ nanu tayā sappurisa sambodhāya abhinīhāraṃ karontena sabbasattānaṃ upakāratthāya ayaṃ kāyo nissaṭṭho , tappariccāgamayañca puññaṃ , tattha nāma te bāhirepi vatthusmiṃ atisaṅgappavattiP1.97 hatthisinānasadisī hoti , tasmā tayā na katthaci saṅgo uppādetabbo .

Seyyathāpi nāma mahato bhesajjarukkhassa tiṭṭhato mūlaṃ mūlatthikā haranti , papaṭikaṃ , tacaṃ , khandhaṃ , viṭapaṃ , sāraṃ , sākhaṃ , palāsaṃ , pupphaṃ , phalaṃ phalatthikā haranti , na tassa rukkhassa ‘ mayhaṃ santakaṃ ete harantī ’’ ti vitakkasamudācāro hoti , evameva sabbalokahitāya ussukkamāpajjantena mayā mahādukkhe akataññuke niccāsucimhi kāye paresaṃ upakārāya viniyujjamāne aṇumattopi micchāvitakko na uppādetabbo , ko vā ettha viseso ajjhattikabāhiresu mahābhūtesu ekantabhedanavikiraṇaviddhaṃsanadhammesu , kevalaṃ pana sammohavijambhitametaṃ , yadidaṃ ‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’ ti abhiniveso .

Tasmā bāhiresu viya ajjhattikesupi karacaraṇanayanādīsuM1.76 , maṃsādīsu ca anapekkhena hutvā ‘ taṃtadatthikā harantū ’ ti nissaṭṭhacittena bhavitabban ’’ ti .

Evaṃ paṭisañcikkhato cassa bodhāya pahitattassa kāyajīvitesu nirapekkhassa appakasireneva kāyavacīmanokammāni suvisuddhāni honti .

So visuddhakāyavacīmanokammanto visuddhājīvo ñāyapaṭipattiyaṃ ṭhito , āyāpāyupāyakosallasamannāgamenaV1.68 bhiyyoso mattāya deyyadhammapariccāgena , abhayadānasaddhammadānehi ca sabbasatte anuggaṇhituṃ samattho hotīti .

Ayaṃ tāva dānapāramiyaṃ paccavekkhaṇānayo .

Sīlapāramiyaṃ pana evaṃ paccavekkhitabbaṃ – idañhi sīlaṃ nāma gaṅgodakādīhi visodhetuṃ asakkuṇeyyassa dosamalassa vikkhālanajalaṃ , haricandanādīhi vinetuṃ asakkuṇeyyarāgādipariḷāhavinayanaṃ , hāramakuṭakuṇḍalādīhi pacurajanālaṅkārehi asādhāraṇo sādhūnaṃP1.98 alaṅkāraviseso , sabbadisāvāyanato akittimo , sabbakālānurūpo ca surabhigandho , khattiyamahāsālādīhi devatāhi ca vandanīyādibhāvāvahanato paramo vasīkaraṇamanto , cātumahārājikādi devalokārohanasopānapanti , jhānābhiññānaṃ adhigamupāyo , nibbānamahānagarassa sampāpakamaggo , sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhīnaṃ patiṭṭhānabhūmi , yaṃ yaṃ vā panicchitaṃ patthitaṃ , tassa tassa samijjhanūpāyabhāvato cintāmaṇikapparukkhādike ca atiseti .

Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ ijjhati bhikkhave sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā ’’ ti ( a . ni .8.35).

Aparampi vuttaṃ ‘‘ ākaṅkheyya ce bhikkhave bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca assaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cāti , sīlesvevassa paripūrakārī ’’ tiādi ( ma . ni .1.61), tathā ‘‘ avippaṭisāratthāni kho ānanda kusalāni sīlānī ’’ ti ( a . ni .10.1;11.1),‘‘ pañcime gahapatayo ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāyā ’’ ti ( dī . ni .2.150; udā .76; mahāva .185) suttānañca vasena sīlassa guṇā paccavekkhitabbā , tathā aggikkhandhopamasuttādīnaṃ ( a . ni .7.72) vasena sīlavirahe ādīnavā .

Pītisomanassanimittato , attānuvādaparānuvādadaṇḍaduggatibhayābhāvato , viññūhi pāsaṃsabhāvato , avippaṭisārahetuto , sotthiṭṭhānatoM1.77 , abhijanasāpateyyādhipateyyāyurūpaṭṭhānabandhumittasampattīnaṃP1.99 atisayanato ca sīlaṃ paccavekkhitabbaṃ .

Sīlavato hi attano sīlasampadāhetu mahantaṃ pītisomanassaṃ uppajjati ‘‘ kataṃ vata mayā kusalaṃ , kataṃ kalyāṇaṃ , kataṃ bhīruttāṇan ’’ ti .

Tathā sīlavato attā na upavadati , na pare viññū , daṇḍaduggatibhayānaṃ sambhavoyeva natthi ,‘‘ sīlavā purisapuggalo kalyāṇadhammo ’’ ti viññūnaṃ pāsaṃso hoti .

Tathā sīlavato yvāyaṃ ‘‘ kataṃ vata mayā pāpaṃ , kataṃ luddaṃ , kataṃ kibbisan ’’ ti dussīlassa vippaṭisāro uppajjati , so na hoti .

Sīlañca nāmetaṃ appamādādhiṭṭhānato , bhogabyasanādiparihāramukhena mahato atthassa sādhanato , maṅgalabhāvato ca paramaṃ sotthiṭṭhānaṃ , nihīnajaccopiV1.69 sīlavā khattiyamahāsālādīnaṃ pūjanīyo hotīti kulasampattiṃ atiseti sīlasampadā ,‘‘ taṃ kiṃ maññasi mahārāja , idha te assa puriso dāso kammakaro ’’ tiādi ( dī . ni .1.183) vacanañcettha sādhakaṃ .

Corādīhi asādhāraṇato , paralokānugamanato , mahapphalabhāvato , samathādiguṇādhiṭṭhānato ca bāhiradhanaṃ atiseti sīlaṃ , paramassa cittissariyassa adhiṭṭhānabhāvato khattiyādīnaṃ issariyaṃ atiseti sīlaṃ .

Sīlanimittañhi taṃtaṃsattanikāyesu sattānaṃ issariyaṃ vassasatadīghappamāṇato jīvitato ekāhampi sīlavato jīvitassa visiṭṭhatāvacanato , sati ca jīvite sikkhānikkhepassa maraṇatāvacanato sīlaṃ jīvitato visiṭṭhataraṃ .

Verīnampi manuññabhāvāvahanato , jarārogavipattīhi anabhibhavanīyato ca rūpasampattiṃ atiseti sīlaṃ .

Pāsādahammiyādiṭṭhānavisese , rājayuvarājasenāpatiādiṭṭhānavisese ca atiseti sīlaṃ sukhavisesādhiṭṭhānabhāvatoP1.100 .

Sabhāvasiniddhe santikāvacarepi bandhujane mittajane ca atiseti ekantahitasampādanato , paralokānugamanato ca .

‘‘ Na taṃ mātā pitā kayirā ’’ tiādi ( dha . pa .43) vacanañcettha sādhakaṃ .

Tathā hatthiassarathādibhedehi , mantāgadasotthānappayogehi ca durārakkhaṃ attānaṃ ārakkhabhāvena sīlameva visiṭṭhataraṃ attādhīnato , aparādhīnato , mahāvisayato ca .

Tenevāha ‘‘ dhammo have rakkhati dhammacārin ’’ tiādi ( jā .1.9.102).

Evamanekaguṇasamannāgataṃ sīlanti paccavekkhantassa aparipuṇṇā ceva sīlasampadā pāripūriṃ gacchati aparisuddhā ca pārisuddhiṃ .

SaceM1.78 panassa dīgharattaṃ paricayena sīlapaṭipakkhā dhammā dosādayo antarantarā uppajjeyyuṃ , tena bodhisattapaṭiññena evaṃ paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘ nanu tayā sambodhāya paṇidhānaṃ kataṃ , sīlavikalena ca na sakkā lokiyāpi sampattiyo pāpuṇituṃ , pageva lokuttarā , sabbasampattīnaṃ pana aggabhūtāya sammāsambodhiyā adhiṭṭhānabhūtena sīlena paramukkaṃsagatena bhavitabbaṃ .

Tasmā ‘ kikīva aṇḍan ’ tiādinā ( visuddhi .1.19; dī . ni . aṭṭha .1.7) vuttanayena sammā sīlaṃ parirakkhantena suṭṭhu tayā pesalena bhavitabbaṃ .

Api ca tayā dhammadesanāya yānattaye sattānaṃ avatāraṇaparipācanāni kātabbāni , sīlavikalassa ca vacanaṃ na paccetabbaṃ hoti asappāyāhāravicārassa viya vejjassa tikicchanaṃ , tasmā kathāhaṃ saddheyyo hutvā sattānaṃ avatāraṇaparipācanāni kareyyan ’’ ti sabhāvaparisuddhasīlena bhavitabbaṃ .

Kiñca ‘‘ jhānādiguṇavisesayogena me sattānaṃ upakārakaraṇasamatthatāP1.101 , paññāpāramīādiparipūraṇañca , jhānādayo ca guṇā sīlapārisuddhiṃ vinā na sambhavantī ’’ ti sammadeva sīlaṃ parisodhetabbaṃ .

TathāV1.70 ‘‘ sambādho gharāvāso rajopatho ’’ tiādinā ( dī . ni .1.191; ma . ni .1.291; saṃ . ni .2.154; ma . ni .2.10) gharāvāse ‘‘ aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā ’’ tiādinā ( ma . ni .1.234; pāci .417; mahāni .3,6;),‘‘ mātāpi puttena vivadatī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.168,178) ca kāmesu ‘‘ seyyathāpi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojeyyā ’’ tiādinā ( dī . ni .1.218) kāmacchandādīsu ādīnavadassanapubbaṅgamā vuttavipariyāyena ‘‘ abbhokāso pabbajjā ’’ tiādinā ( dī . ni .1.1.91; saṃ . ni .1.154) pabbajjādīsu ānisaṃsapaṭisaṅkhāvasena nekkhammapāramiyaṃ paccavekkhaṇā veditabbā .

Ayamettha saṅkhepattho , vitthāro pana dukkhakkhandha ( ma . ni .1.163) vīmaṃsasuttādi ( ma . ni .1.487) vasena dukkhakkhandhaāsivisopamasuttādivasena ( cariyā . aṭṭha . pakiṇṇakakathāyaṃ ) veditabbo .

Tathā ‘‘ paññāya vinā dānādayo dhammā na visujjhanti , yathāsakaṃ byāpārasamatthā ca na hontī ’’ ti paññāguṇā manasi kātabbā .

Yatheva hi jīvitena vinā sarīrayantaṃ na sobhati , na ca attano kiriyāsu paṭipattisamatthaṃ hoti , yathā ca cakkhādīni indriyāni viññāṇena vinā yathāsakaṃ visayesu kiccaṃ kātuṃ nappahonti , evaṃ saddhādīni indriyāni paññāyaM1.79 vinā sakiccapaṭipattiyaṃ asamatthānīti pariccāgādipaṭipattiyaṃ paññā padhānakāraṇaṃ .

Ummīlitapaññācakkhukā hi mahāsattā attano aṅgapaccaṅgānipi datvā anattukkaṃsakā , aparavambhakā ca honti , bhesajjarukkhā viya vikapparahitā kālattayepiP1.102 somanassajātā .

Paññāvasena upāyakosallayogato pariccāgo parahitappavattiyā dānapāramibhāvaṃ upeti .

Attatthañhi dānaṃ vuḍḍhisadisaṃ hoti .

Tathā paññāya abhāvena taṇhādisaṃkilesāviyogato sīlassa visuddhiyeva na sambhavati , kuto sabbaññuguṇādhiṭṭhānabhāvo .

Paññavā eva ca gharāvāse kāmaguṇesu saṃsāre ca ādīnavaṃ , pabbajjāya jhānasamāpattiyaṃ nibbāne ca ānisaṃsaṃ suṭṭhu sallakkhento pabbajitvā jhānasamāpattiyo nibbattetvā nibbānaninno , pare ca tattha patiṭṭhapetīti .

Vīriyañca paññārahitaṃ yadicchitamatthaṃ na sādheti durārambhabhāvato .

Varameva hi anārambho durārambhato , paññāsahitena pana vīriyena na kiñci duradhigamaṃ upāyapaṭipattito .

Tathā paññavā eva parāpakārādiadhivāsakajātiyo hoti , na duppañño .

Paññāvirahitassa ca parehi upanītā apakārā khantiyā paṭipakkhameva anubrūhenti , paññavato pana te khantisampattiyāV1.71 paribrūhanavasena assā thirabhāvāya saṃvattanti .

Paññavā eva tīṇi saccāni tesaṃ kāraṇāni paṭipakkhe ca yathābhūtaṃ jānitvā paresaṃ avisaṃvādako hoti .

Tathā paññābalena attānaṃ upatthambhetvā dhitisampadāya sabbapāramīsu acalasamādānādhiṭṭhāno hoti , paññavā eva ca piyamajjhattaverīvibhāgaṃ akatvā sabbattha hitūpasaṃhārakusalo hoti .

Tathā paññāvasena lābhādilokadhammasannipāte nibbikāratāya majjhatto hoti .

Evaṃ sabbāsaṃ pāramīnaṃ paññāva pārisuddhihetūti paññāguṇā paccavekkhitabbā .

Apica paññāya vinā na dassanasampatti , antarena ca diṭṭhisampadaṃ na sīlasampadā , sīladiṭṭhisampadārahitassa na samādhisampadā , asamāhitena ca na sakkā attahitamattampi sādhetuṃ , pageva ukkaṃsagataṃ parahitanti parahitāya paṭipannena ‘‘ nanu tayā sakkaccaṃ paññāpārisuddhiyaṃP1.103 āyogo karaṇīyo ’’ ti bodhisattena attā ovaditabbo .

Paññānubhāvena hi mahāsattoM1.80 caturadhiṭṭhānādhiṭṭhito catūhi saṅgahavatthūhi ( dī . ni .3.210,313; a . ni .10.32) lokaṃ anuggaṇhanto satte niyyānikamagge avatāreti , indriyāni ca nesaṃ paripāceti .

Tathā paññābalena khandhāyatanādīsu pavicayabahulo pavattinivattiyo yāthāvato parijānanto dānādayo guṇe visesanibbedhabhāgiyabhāvaṃ nayanto bodhisattasikkhāya paripūrakārī hotīti evamādinā anekākāravokāre paññāguṇe vavatthapetvā paññāpāramī anubrūhetabbā .

Tathā dissamānapārānipi lokiyāni kammāni nihīnavīriyena pāpuṇituṃ asakkuṇeyyāni , agaṇitakhedena pana āraddhavīriyena duradhigamaṃ nāma natthi .

Nihīnavīriyo hi ‘‘ saṃsāramahoghato sabbasatte santāressāmī ’’ ti ārabhitumeva na sakkuṇoti .

Majjhimo ārabhitvā antarāvosānamāpajjati .

Ukkaṭṭhavīriyo pana attasukhanirapekkho ārambhapāraṃ adhigacchatīti vīriyasampatti paccavekkhitabbā .

Apica ‘‘ yassa attanoyeva saṃsārapaṅkato samuddharaṇatthamārambho , tassāpi vīriyassa sithilabhāvena manorathānaṃ matthakappatti na sakkā sambhāvetuṃ , pageva sadevakassa lokassa samuddharaṇatthaṃ katābhinīhārenā ’’ ti ca ‘‘ rāgādīnaṃ dosagaṇānaṃ mattamahāgajānaṃ viya dunnivārayabhāvato , tannidānānañca kammasamādānānaṃ ukkhittāsikavadhakasadisabhāvato , tannimittānañca duggatīnaṃ sabbadā vivaṭamukhabhāvato , tattha niyojakānañca pāpamittānaṃ sadā sannihitabhāvato , tadovādakāritāya ca bālassa puthujjanabhāvassa sati sambhave yuttaṃ sayameva saṃsāradukkhato nissaritun ’’ ti ca ‘‘ micchāvitakkā vīriyānubhāvena dūrī bhavantī ’’ ti ca ‘‘ yadi pana sambodhi attādhīnena vīriyenaV1.72 sakkā samadhigantuṃP1.104 , kimettha dukkaran ’’ ti ca evamādinā nayena vīriyassa guṇāpaccavekkhitabbā .

Tathā ‘‘ khanti nāmāyaṃ niravasesaguṇapaṭipakkhassa kodhassa vidhamanato guṇasampādane sādhūnamappaṭihatamāyudhaṃ , parābhibhavane samatthānaṃ alaṅkāro , samaṇabrāhmaṇānaṃ balasampadā , kodhaggivinayanī udakadhārā , kalyāṇassa kittisaddassa sañjātideso , pāpapuggalānaṃ vacīvisavūpasamakaro mantāgado , saṃvare ṭhitānaṃ paramā dhīrapakati , gambhīrāsayatāya sāgaro , dosamahāsāgarassa velā , apāyadvārassa pidhānakavāṭaṃ , devabrahmalokānaṃM1.81 ārohaṇasopānaṃ , sabbaguṇānaṃ adhivāsanabhūmi , uttamā kāyavacīmanovisuddhī ’’ ti manasi kātabbaṃ .

Api ca ‘‘ ete sattā khantisampattiyā abhāvato idha ceva tapanti , paraloke ca tapanīyadhammānuyogato ’’ ti ca ‘‘ yadipi parāpakāranimittaṃ dukkhaṃ uppajjati , tassa pana dukkhassa khettabhūto attabhāvo , bījabhūtañca kammaṃ mayāva abhisaṅkhatan ’’ ti ca ‘‘ tassa dukkhassa āṇaṇyakāraṇametan ’’ ti ca ‘‘ apakārake asati kathaṃ mayhaṃ khantisampadā sambhavatī ’’ ti ca ‘‘ yadipāyaṃ etarahi apakārako , ayaṃ nāma pubbe anena mayhaṃ upakāro kato ’’ ti ca ‘‘ apakāro eva vā khantinimittatāya upakāro ’’ ti ca ‘‘ sabbepime sattā mayhaṃ puttasadisā , puttakatāparādhesu ca ko kujjhissatī ’’ ti ca ‘‘ yena kodhabhūtāvesena ayaṃ mayhaṃ aparajjhati , so kodhabhūtāveso mayā vinetabbo ’’ ti ca ‘‘ yena apakārena idaṃ mayhaṃ dukkhaṃ uppannaṃ , tassa ahampi nimittan ’’ ti ca ‘‘ yehi dhammehi aparādho kato , yattha ca kato , sabbepi te tasmiṃyeva khaṇe niruddhā , kassidāni kena kodho kātabbo ’’ ti ca ‘‘ anattatāya sabbadhammānaṃ ko kassa aparajjhatī ’’ ti ca paccavekkhantena khantisampadā brūhetabbā .

YadiP1.105 panassa dīgharattaṃ paricayena parāpakāranimittako kodho cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya , iti paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘ khanti nāmesā parāpakārassa paṭipakkhapaṭipattīnaṃ paccupakārakāraṇan ’’ ti ca ‘‘ apakāro ca mayhaṃ dukkhuppādanena dukkhupanisāya saddhāya , sabbaloke anabhiratisaññāya ca paccayo ’’ ti ca ‘‘ indriyapakatiresā , yadidaṃ iṭṭhāniṭṭhavisayasamāyogo , tattha aniṭṭhavisayasamāyogo mayhaṃ na siyāti taṃ kutettha labbhā ’’ ti ca ‘‘ kodhavasiko satto kodhena ummatto vikkhittacitto , tattha kiṃ paccapakārenā ’’ ti ca ‘‘ sabbe pime sattā sammāsambuddhena orasaputtā viya paripālitā , tasmā na tattha mayā cittakopopi kātabbo ’’ ti ca ‘‘ aparādhake ca sati guṇe guṇavati mayā na kopo kātabbo ’’ ti ca ‘‘ asati guṇe visesena karuṇāyitabbo ’’ ti ca ‘‘ kopena ca mayhaṃ guṇayasāV1.73 nihīyantī ’’ ti ca ‘‘ kujjhanena mayhaṃ dubbaṇṇadukkhaseyyādayo sapattakantā āgacchantī ’’ ti ca ‘‘ kodho ca nāmāyaṃ sabbāhitakārakoM1.82 sabbahitavināsako balavā paccatthiko ’’ ti ca ‘‘ sati ca khantiyā na koci paccatthiko ’’ ti ca ‘‘ aparādhakena aparādhanimittaṃ yaṃ āyatiṃ laddhabbaṃ dukkhaṃ , sati ca khantiyā mayhaṃ tadabhāvo ’’ ti ca ‘‘ cintanena kujjhantena ca mayā paccatthikoyeva anuvattito hotī ’’ ti ca ‘‘ kodhe ca mayā khantiyā abhibhūte tassa dāsabhūto paccatthiko sammadeva abhibhūto hotī ’’ ti ca ‘‘ kodhanimittaṃ khantiguṇapariccāgo mayhaṃ na yutto ’’ ti ca ‘‘ sati ca kodhe guṇavirodhini ( guṇavirodhapaccanīdhamme cariyā . aṭṭha . pakiṇṇakakathāyaṃ ) kiṃ me sīlādidhammā pāripūriṃ gaccheyyuṃ , asati ca tesu kathāhaṃ sattānaṃ upakārabahulo paṭiññānurūpaṃ uttamaṃ sampattiṃ pāpuṇissāmī ’’ ti ca ‘‘ khantiyā ca sati bahiddhā vikkhepābhāvato samāhitassa sabbe saṅkhārā aniccato dukkhato sabbe dhammā anattato nibbānañca asaṅkhatāmatasantapaṇītādibhāvato nijjhānaṃ khamantiP1.106 ‘ buddhadhammā ca acinteyyāparimeyyapabhāvā ’ ti ’’, tato ca ‘‘ anulomiyaṃ khantiyaṃ ṭhito ‘ kevalā ime ca attattaniyabhāvarahitā dhammamattā yathāsakaṃ paccayehi uppajjanti vayanti , na kutoci āgacchanti , na kuhiñci gacchanti , na ca katthaci patiṭṭhitā , na cettha koci kassaci byāpāro ’ ti ahaṃkāramamaṃkārānadhiṭṭhānatā nijjhānaṃ khamati , yena bodhisatto bodhiyā niyato anāvattidhammo hotī ’’ ti evamādinā khantipāramiyaṃ paccavekkhaṇā veditabbā .

Tathā ‘‘ saccena vinā sīlādīnaṃ asambhavato , paṭiññānurūpaṃ paṭipattiyā abhāvato ca saccadhammātikkame ca sabbapāpadhammānaṃ samosaraṇato , asaccasandhassa appaccayikabhāvato , āyatiñca anādeyyavacanatāvahanato , sampannasaccassa ca sabbaguṇādhiṭṭhānabhāvato , saccādhiṭṭhānena sabbabodhisambhārānaṃ pārisuddhipāripūrisamanvāyato , sabhāvadhammāvisaṃvādanena sabbabodhisambhārakiccakaraṇato , bodhisattapaṭipattiyā ca parinipphattito ’’ tiādinā saccapāramiyā sampattiyo paccavekkhitabbā .

Tathā ‘‘ dānādīsu daḷhasamādānaṃ , tampaṭipakkhasannipāte ca nesaṃ acalāvatthānaṃ , tattha ca thirabhāvaṃ vinā na dānādisambhārā sambodhinimittā sambhavantī ’’ tiādinā adhiṭṭhāne guṇā paccavekkhitabbā .

TathāM1.83 ‘‘ attahitamatte avatiṭṭhantenāpi sattesu hitacittataṃ vinā na sakkā idhalokaparalokasampattiyoV1.74 pāpuṇituṃ , pageva sabbasatte nibbānasampattiyaṃ patiṭṭhāpetukāmenā ’’ ti ca ‘‘ pacchā sabbasattānaṃ lokuttarasampattiṃ ākaṅkhantena idāni lokiyasampattiṃ ākaṅkhā yuttarūpā ’’ ti ca ‘‘ idāni āsayamattena paresaṃ hitasukhūpasaṃhāraṃ kātuṃ asakkonto kadā payogena taṃ sādhessāmī ’’ ti ca ‘‘ idāni mayā hitasukhūpasaṃhārena saṃvaddhitā pacchā dhammasaṃvibhāgasahāyāP1.107 mayhaṃ bhavissantī ’’ ti ca ‘‘ etehi vinā na mayhaṃ bodhisambhārā sambhavanti , tasmā sabbabuddhaguṇavibhūtinipphattikāraṇattā mayhaṃ ete paramaṃ puññakkhettaṃ anuttaraṃ kusalāyatanaṃ uttamaṃ gāravaṭṭhānan ’’ ti ca ‘‘ savisesaṃ sattesu sabbesu hitajjhāsayatā paccupaṭṭhapetabbā , kiñca karuṇādhiṭṭhānatopi sabbasattesu mettā anubrūhetabbā .

Vimariyādīkatena hi cetasā sattesu hitasukhūpasaṃhāraniratassa tesaṃ ahitadukkhāpanayanakāmatā balavatī uppajjati daḷhamūlā , karuṇā ca sabbesaṃ buddhakārakadhammānamādi caraṇaṃ patiṭṭhā mūlaṃ mukhaṃ pamukhan ’’ ti evamādinā mettāya guṇā paccavekkhitabbā .

Tathā ‘‘ upekkhāya abhāve sattehi katā vippakārā cittassa vikāraṃ uppādeyyuṃ , sati ca cittavikāre dānādisambhārānaṃ sambhavoyeva natthī ’’ ti ca ‘‘ mettāsinehena sinehite citte upekkhāya vinā sambhārānaṃ pārisuddhi na hotī ’’ ti ca ‘‘ anupekkhako sambhāresu puññasambhāraṃ tabbipākañca sattahitatthaṃ pariṇāmetuṃ na sakkotī ’’ ti ca ‘‘ upekkhāya abhāve deyyapaṭiggāhakesu vibhāgaṃ akatvā pariccajituṃ na sakkotī ’’ ti ca ‘‘ upekkhārahitena jīvitaparikkhārānaṃ jīvitassa ca antarāyaṃ amanasikaritvā saṃvaravisodhanaṃ kātuṃ na sakkā ’’ ti ca ‘‘ upekkhāvasena aratiratisahasseva nekkhammabalasiddhito , upapattito ikkhanavaseneva sabbasambhārakiccanipphattito , accāraddhassa vīriyassa anupekkhane padhānakiccākaraṇato , upekkhatoyeva titikkhānijjhānasambhavato , upekkhāvasena sattasaṅkhārānaṃ avisaṃvādanato , lokadhammānaṃ ajjhupekkhanena samādinnadhammesu acalādhiṭṭhānasiddhito , parāpakārādīsu anābhogavaseneva mettāvihāranipphattitoti sabbabodhisambhārānaṃ samādānādhiṭṭhānapāripūrinipphattiyoP1.108 upekkhānubhāvena sampajjantī ’’ ti evaṃ ādinā nayena upekkhāpāramīM1.84 paccavekkhitabbā .

Evaṃ apariccāgapariccāgādīsu yathākkamaṃ ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā dānādipāramīnaṃ paccayoti veditabbā .

Tathā saparikkhārā pañcadasa caraṇadhammā pañca ca abhiññāyo .

Tattha caraṇadhammā nāma sīlasaṃvaro , indriyesu guttadvāratā , bhojane mattaññutā , jāgariyānuyogo , satta saddhammā , cattāri jhānāni ca .

Tesu sīlādīnaṃ catunnaṃ terasapi dhutadhammā , appicchatādayo ca parikkhāroV1.75 .

Saddhammesu saddhāya buddhadhammasaṅghasīlacāgadevatūpasamānussati- lūkhapuggalaparivajjanasiniddhapuggalasevanapasādanīya- dhammapaccavekkhaṇatadadhimuttatā parikkhāro , hirottappānaṃ akusalādīnavapaccavekkhaṇaapāyādīnavapaccavekkhaṇakusaladhammupatthambhana- bhāvapaccavekkhaṇahirottappa rahitapuggalaparivajjanahirottappasampannapuggalasevanatadadhimuttatā , bāhusaccassa pubbayogaparipucchakabhāvasaddhammābhiyogaanavajjavijjāṭṭhānādi- paricayaparipakkindriyatākilesadūrībhāvaappassutaparivajjanabahussutasevanatadadhimuttatā , vīriyassa apāyabhayapaccavekkhaṇagamanavīthipaccavekkhaṇadhammamahattapaccavekkhaṇa- thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggala- sevanasammappadhānapaccavekkhaṇatadadhimuttatā , satiyā satisampajaññamuṭṭhassatipuggalaparivajjanaupaṭṭhitassatipuggalasevanatadadhimuttatā , paññāya paripucchakabhāvavatthuvisadakiriyāindriyasamattapaṭipādanaduppañña- puggalaparivajjanapaññavantapuggalasevanagambhīrañāṇacariyapacca- vekkhaṇatadadhimuttatā , catunnaṃ jhānānaṃ sīlādicatukkaṃ aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesuP1.109 pubbabhāgabhāvanā , āvajjanādivasībhāvakaraṇañca parikkhāro .

Tattha sīlādīhi payogasuddhiyā sattānaṃ abhayadāne , āsayasuddhiyā āmisadāne , ubhayasuddhiyā ca dhammadāne samattho hotītiādinā caraṇādīnaṃ dānādisambhārānaṃ paccayabhāvo yathārahaṃ niddhāretabbo , ativitthārabhayena na niddhārayimha .

Evaṃ sampatticakkādayopi dānādīnaṃ paccayoti veditabbā .

Ko saṃkilesoti avisesena taṇhādīhi parāmaṭṭhabhāvo pāramīnaṃ saṃkileso , visesena deyyapaṭiggāhakavikappā dānapāramiyā saṃkileso , sattakālavikappā sīlapāramiyā , kāmabhavatadupasamesu abhiratianabhirativikappā nekkhammapāramiyā ,‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti vikappā paññāpāramiyā , līnuddhaccavikappā vīriyapāramiyā , attaparavikappā khantipāramiyā , adiṭṭhādīsu diṭṭhādivikappā saccapāramiyā , bodhisambhāratabbipakkhesu dosaguṇavikappāM1.85 adhiṭṭhānapāramiyā , hitāhitavikappā mettāpāramiyā , iṭṭhāniṭṭhavikappā upekkhāpāramiyā saṃkilesoti veditabbo .

Kiṃ vodānan ti taṇhādīhi anupaghāto , yathāvuttavikappaviraho ca etāsaṃ vodānanti veditabbaṃ .

Anupahatā hi taṇhāmānadiṭṭhikodhūpanāhamakkhapalāsaissāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambha- madapamādādīhi kilesehi deyyapaṭiggāhakavikappādirahitā ca dānādipāramiyo parisuddhā pabhassarā bhavantīti .

KoV1.76 paṭipakkhoti avisesena sabbepi kilesā sabbepi akusalā dhammā etāsaṃ paṭipakkho , visesena pana pubbe vuttā maccherādayoti veditabbā .

Apica deyyapaṭiggāhakadānaphalesu alobhādosāmohaguṇayogato lobhadosamohapaṭipakkhaṃ dānaṃ , kāyādidosavaṅkāpagamanato lobhādipaṭipakkhaṃ sīlaṃP1.110 , kāmasukhaparūpaghātaattakilamathaparivajjanato dosattayapaṭipakkhaṃ nekkhammaṃ , lobhādīnaṃ andhīkaraṇato , ñāṇassa ca anandhīkaraṇato lobhādipaṭipakkhā paññā , alīnānuddhatañāyārambhavasena lobhādipaṭipakkhaṃ vīriyaṃ , iṭṭhāniṭṭhasuññatānaṃ khamanato lobhādipaṭipakkhā khanti , satipi paresaṃ upakāre apakāre ca yathābhūtappavattiyā lobhādipaṭipakkhaṃ saccaṃ , lokadhamme abhibhuyya yathāsamādinnesu sambhāresu acalanato lobhādipaṭipakkhaṃ adhiṭṭhānaṃ , nīvaraṇavivekato lobhādipaṭipakkhā mettā , iṭṭhāniṭṭhesu anunayapaṭighaviddhaṃsanato , samappavattito ca lobhādipaṭipakkhā upekkhāti daṭṭhabbaṃ .

Kā paṭipattīti sukhūpakaraṇasarīrajīvitapariccāgena bhayāpanūdanena dhammopadesena ca bahudhā sattānaṃ anuggahakaraṇaṃ dāne paṭipatti .

Tatthāyaṃ vitthāranayo –

‘‘ imināhaṃ dānena sattānaṃ āyuvaṇṇasukhabalapaṭibhānādisampattiṃ ramaṇīyaṃ aggaphalasampattiṃ nipphādeyyan ’’ ti annadānaṃ deti , tathā sattānaṃ kammakilesapipāsavūpasamāya pānaṃ deti , tathā suvaṇṇavaṇṇatāya , hirottappālaṅkārassa ca nipphattiyā vatthāni deti , tathā iddhividhassa ceva nibbānasukhassa ca nipphattiyā yānaṃ deti , tathā sīlagandhanipphattiyā gandhaṃ , buddhaguṇasobhānipphattiyā mālāvilepanaṃ , bodhimaṇḍāsananipphattiyā āsanaṃM1.86 , tathāgataseyyānipphattiyā seyyaṃ , saraṇabhāvanipphattiyā āvasathaṃ , pañcacakkhupaṭilābhāya padīpeyyaṃ deti .

Byāmappabhānipphattiyā rūpadānaṃ , brahmassaranipphattiyā saddadānaṃ , sabbalokassa piyabhāvāya rasadānaṃ , buddhasukhumālabhāvāya phoṭṭhabbadānaṃ , ajarāmaraṇabhāvāya bhesajjadānaṃ , kilesadāsabyavimocanatthaṃP1.111 dāsānaṃ bhujissatādānaṃ , saddhammābhiratiyā anavajjakhiḍḍāratihetudānaṃ , sabbepi satte ariyāya jātiyā attano puttabhāvūpanayanāya puttadānaṃ , sakalassa lokassa patibhāvūpagamanāya dāradānaṃ , subhalakkhaṇasampattiyā suvaṇṇamaṇimuttāpavāḷādidānaṃ , anubyañjanasampattiyā nānāvidhavibhūsanadānaṃ , saddhammakosādhigamāya vittakosadānaṃ , dhammarājabhāvāya rajjadānaṃ , jhānādisampattiyā ārāmuyyānādivanadānaṃ , cakkaṅkitehi pādehi bodhimaṇḍūpasaṅkamanāya caraṇadānaṃ , caturoghanittharaṇāya sattānaṃ saddhammahatthadānatthaṃ hatthadānaṃ , saddhindriyādipaṭilābhāya kaṇṇanāsādidānaṃ , samantacakkhupaṭilābhāya cakkhudānaṃ ,‘‘ dassanasavanānussaraṇapāricariyādīsu sabbakālaṃ sabbasattānaṃ hitasukhāvaho , sabbalokena ca upajīvitabbo me kāyo bhaveyyā ’’ ti maṃsalohitādidānaṃ ,‘‘ sabbalokuttamo bhaveyyan ’’ ti uttamaṅgadānaṃ deti .

EvaṃV1.77 dadanto ca na anesanāya deti , na paropaghātena , na bhayena , na lajjāya , na dakkhiṇeyyarosanena , na paṇīte sati lūkhaṃ , na attukkaṃsanena , na paravambhanena , na phalābhikaṅkhāya , na yācakajigucchāya , na acittīkārena deti , atha kho sakkaccaṃ deti , sahatthena deti , kālena deti , cittiṃ katvā deti , avibhāgena deti , tīsu kālesu somanassito deti .

Tatoyeva datvā na pacchānutāpī hoti , na paṭiggāhakavasena mānāvamānaṃ karoti , paṭiggāhakānaṃ piyasamudācāro hoti vadaññū yācayogo saparivāradāyī .

Tañca dānasampattiṃ sakalalokahitasukhāya pariṇāmeti , attano ca akuppāya vimuttiyā , aparikkhayassa chandassa , aparikkhayassa vīriyassa , aparikkhayassa samādhānassa , aparikkhayassa ñāṇassa , aparikkhayāya sammāsambodhiyāP1.112 pariṇāmeti .

Imañca dānapāramiṃ paṭipajjantena mahāsattena jīvite , bhogesuM1.87 ca aniccasaññā paccupaṭṭhapetabbā , sattesu ca mahākaruṇā .

Evañhi bhoge gahetabbasāraṃ gaṇhanto ādittasmā viya agārasmā sabbaṃ sāpateyyaṃ , attānañca bahi nīharanto na kiñci seseti , niravasesato nissajjatiyeva .

Ayaṃ tāva dānapāramiyā paṭipattikkamo .

Sīlapāramiyā pana yasmā sabbaññusīlālaṅkārehi satte alaṅkaritukāmena attanoyeva tāva sīlaṃ visodhetabbaṃ , tasmā sattesu tathā dayāpannacittena bhavitabbaṃ , yathā supinantenapi na āghāto uppajjeyya .

Parūpakāraniratatāya parasantako alagaddo viya na parāmasitabbo .

Abrahmacariyatopi ārācārī , sattavidhamethuna saṃyogavirato , pageva paradāragamanato .

Saccaṃ hitaṃ piyaṃ parimitameva ca kālena dhammiṃ kathaṃ bhāsitā hoti , anabhijjhālu abyāpanno aviparītadassano sammāsambuddhe niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo .

Iti caturāpāyavaṭṭadukkhapathehi akusalakammapathehi , akusaladhammehi ca oramitvā saggamokkhapathesu kusalakammapathesu patiṭṭhitassa suddhāsayapayogatāya yathābhipatthitā sattānaṃ hitasukhūpasañhitā manorathā sīghaṃ abhinipphajjanti .

Tattha hiṃsānivattiyā sabbasattānaṃ abhayadānaṃ deti , appakasireneva mettābhāvanaṃ sampādeti , ekādasa mettānisaṃse adhigacchati , appābādho hoti appātaṅko dīghāyuko sukhabahulo , lakkhaṇavisese pāpuṇāti , dosavāsanañca samucchindati .

Tathā adinnādānanivattiyā corādiasādhāraṇe uḷāre bhoge adhigacchati , anāsaṅkanīyo piyo manāpo vissasanīyo , vibhavasampattīsu alaggacitto pariccāgasīloP1.113 , lobhavāsanañca samucchindati .

Abrahmacariyanivattiyā alobho hoti santakāyacitto , sattānaṃ piyo hoti manāpoV1.78 aparisaṅkanīyo , kalyāṇo cassa kittisaddo abbhuggacchati , alaggacitto hoti mātugāmesu aluddhāsayo , nekkhammabahulo , lakkhaṇavisese adhigacchati , lobhavāsanañca samucchindati .

Musāvādanivattiyā sattānaṃ pamāṇabhūto hoti paccayiko theto ādeyyavacano devatānaṃ piyo manāpo surabhigandhamukho ārakkhiyakāyavacīsamācāroM1.88 , lakkhaṇavisese ca adhigacchati , kilesavāsanañca samucchindati .

Pesuññanivattiyā parūpakkamehi abhejjakāyo hoti abhejjaparivāro , saddhamme ca abhijjanakasaddho , daḷhamitto bhavantaraparicitānampi sattānaṃ ekantapiyo , asaṃkilesabahulo .

Pharusavācānivattiyā sattānaṃ piyo hoti manāpo sukhasīlo madhuravacano sambhāvanīyo , aṭṭhaṅgasamannāgato cassa saro ( ma . ni .2.387) nibbattati .

Samphappalāpanivattiyā ca sattānaṃ piyo hoti manāpo garubhāvanīyo ca ādeyyavacano ca parimitālāpo , mahesakkho ca hoti mahānubhāvo , ṭhānuppattikena paṭibhānena pañhānaṃ byākaraṇakusalo , buddhabhūmiyañca ekāya eva vācāya anekabhāsānaṃ sattānaṃ anekesaṃ pañhānaṃ byākaraṇasamattho hoti .

Anabhijjhālutāya icchitalābhī hoti , uḷāresu ca bhogesu ruciṃ paṭilabhati , khattiyamahāsālādīnaṃ sammato hoti , paccatthikehi anabhibhavanīyo , indriyavekallaṃ na pāpuṇāti , appaṭipuggalo ca hoti .

Abyāpādena piyadassano hoti sattānaṃ sambhāvanīyo , parahitābhinanditāya ca satte appakasireneva pasādeti , alūkhasabhāvo ca hoti mettāvihārī , mahesakkho ca hoti mahānubhāvo .

Micchādassanābhāvena kalyāṇe sahāye paṭilabhati , sīsacchedampi pāpuṇanto pāpakammaṃ na karoti , kammassakatādassanato akotūhalamaṅgaliko ca hoti , saddhamme cassa saddhā patiṭṭhitā hoti mūlajātā , saddahati ca tathāgatānaṃ bodhiṃP1.114 , samayantaresu nābhiramati ukkāraṭṭhāne viya rājahaṃso , lakkhaṇattayaparijānanakusalo hoti , ante ca anāvaraṇañāṇalābhī , yāva bodhiṃ na pāpuṇāti , tāva tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye ukkaṭṭhukkaṭṭho ca hoti , uḷāruḷārasampattiyo pāpuṇāti .

‘‘ Iti hidaṃ sīlaṃ nāma sabbasampattīnaṃ adhiṭṭhānaṃ , sabbabuddhaguṇānaṃ pabhavabhūmi , sabbabuddhakaradhammānamādi caraṇaṃ mukhaṃ pamukhan ’’ ti bahumānaṃ uppādetvā kāyavacīsaṃyame , indriyadamane , ājīvasampadāya , paccayaparibhoge ca satisampajaññabalena appamattena lābhasakkārasilokaṃ mittamukhapaccatthikaṃ viya sallakkhetvā ‘‘ kikīva aṇḍan ’’ tiādinā ( visuddhi .1.19; dī . ni . aṭṭha .1.7) vuttanayenaV1.79 sakkaccaṃ sīlaṃ sampādetabbaṃM1.89 .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge ( visuddhi .1.6) vuttanayena veditabbo .

Tañca panetaṃ sīlaṃ na attano duggatiparikilesavimuttiyā , sugatiyampi , na rajjasampattiyā , nacakkavatti-nadeva-nasakka-namāra-nabrahmasampattiyā , nāpi attano tevijjatādihetu , na paccekabodhiyā , atha kho sabbaññubhāvena sabbasattānaṃ anuttarasīlālaṅkārasampādanatthamevāti pariṇāmetabbaṃ .

Tathā sakalasaṃkilesanivāsaṭṭhānatāya , puttadārādīhi mahāsambādhatāya , kasivaṇijjādinānāvidhakammantādhiṭṭhānabyākulatāya ca gharāvāsassa nekkhammasukhādīnaṃ anokāsataṃ , kāmānañca ‘‘ satthadhārālaggamadhubindu viya ca avaleyhamānā parittassādā vipulānatthānubandhā ’’ ti ca ‘‘ vijjulatobhāsena gahetabbaṃ naccaṃ viya parittakālopalabbhā , ummattakālaṅkāro viya viparītasaññāya anubhavitabbāP1.115 , karīsāvacchādanasukhaṃ viya paṭikārabhūtā , udakatemitaṅguliyā ussāvakodakapānaṃ viya atittikarā , chātajjhattabhojanaṃ viya sābādhā , balisāmisaṃ viya byasanasannipātakāraṇā , aggisantāpo viya kālattayepi dukkhuppattihetubhūtā , makkaṭālepo viya bandhanimittā ghātakāvacchādanakimilayo viya anatthacchādanā , sapattagāmavāso viya bhayaṭṭhānabhūtā , paccatthikaposako viya kilesamārādīnaṃ āmisabhūtā , chaṇasampattiyo viya vipariṇāmadukkhā , koṭaraggi viya antodāhakā , purāṇakūpāvalambabīraṇamadhupiṇḍaṃ viya anekādīnavā , loṇūdakapānaṃ viya pipāsahetubhūtā , surāmerayaṃ viya nīcajanasevitā , appassādatāya aṭṭhikaṅkalūpamā ’’ tiādinā ca nayena ādīnavaṃ sallakkhetvā tabbipariyāyena nekkhamme ānisaṃsaṃ passantena nekkhammapavivekaupasamasukhādīsu ninnapoṇapabbhāracittena nekkhammapāramī pūretabbā .

Tathā yasmā paññā āloko viya andhakārena , mohena saha na vattati , tasmā mohakāraṇāni tāva bodhisattena parivajjitabbāni .

Tatthimāni mohakāraṇāni – arati tandī vijambhitā ālasiyaṃ gaṇasaṅgaṇikārāmatā niddāsīlatā anicchayasīlatā ñāṇasmiṃ akutūhalatā micchādhimāno aparipucchakatā kāyassa na sammāparihāro asamāhitacittatāM1.90 duppaññānaṃ puggalānaṃ sevanā paññavantānaṃ apayirupāsanā attaparibhavo micchāvikappoP1.116 viparītābhiniveso kāyadaḷhībahulatā asaṃvegasīlatā pañca nīvaraṇāni .

Saṅkhepato ye vā pana dhamme āsevato anuppannā paññā na uppajjati , uppannā parihāyati , iti imāni sammohakāraṇāni parivajjantena bāhusacce jhānādīsu ca yogo karaṇīyo .

TatthāyaṃV1.80 bāhusaccassa visayavibhāgo – pañca khandhā dvādasāyatanāni , aṭṭhārasa dhātuyo cattāri saccāni bāvīsatindriyāni dvādasapadiko paṭiccasamuppādo , tathā satipaṭṭhānādayo kusalādidhammappakārabhedā ca .

Yāni ca loke anavajjāni vijjaṭṭhānāni , ye ca sattānaṃ hitasukhavidhānayogyā byākaraṇavisesā .

Iti evaṃ pakāraṃ sakalameva sutavisayaṃ upāyakosallapubbaṅgamāya paññāya sativīriyupatthambhakāraṇāya sādhukaṃ uggahaṇasavanadhāraṇaparicayaparipucchāhi ogāhetvā tattha ca paresaṃ patiṭṭhapanena sutamayā paññā nibbattetabbā , tathā khandhādīnaṃ sabhāvadhammānaṃ ākāraparivitakkanamukhena te nijjhānaṃ khamāpentena cintāmayā , khandhādīnaṃyeva pana salakkhaṇasāmaññalakkhaṇapariggahavasena lokiyaṃ pariññaṃ nibbattentena pubbabhāgabhāvanāpaññā sampādetabbā .

Evañhi ‘‘ nāmarūpamattamidaṃ yathārahaṃ paccayehi uppajjati ceva nirujjhati ca , na ettha koci kattā vā kāretā vā , hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ , udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhaṃ , avasavattanaṭṭhena anattā ’’ ti ajjhattikabāhire dhamme nibbisesaṃ parijānanto tattha āsaṅgaṃ pajahitvā , pare ca tattha taṃ jahāpetvā kevalaṃ karuṇāvaseneva yāva na buddhaguṇā hatthatalaṃ āgacchanti , tāva yānattaye satte avatāraṇaparipācanehi patiṭṭhāpento , jhānavimokkhasamādhisamāpattiyo ca vasībhāvaṃ pāpento paññāya ativiya matthakaṃ pāpuṇātīti .

TathāP1.117 sammāsambodhiyā katābhinīhārena mahāsattena ‘‘ ko nu ajja puññañāṇasambhāro upacito , kiñca mayā kataṃ parahitan ’’ ti divase divase paccavekkhantena sattahitatthaṃ ussāho karaṇīyo , sabbesampi sattānaṃ upakārāya attano kāyaṃ jīvitañca ossajjitabbaṃ , sabbepi sattā anodhiso mettāya karuṇāya ca pharitabbā , yā kāciM1.91 sattānaṃ dukkhuppatti , sabbā sā attani pāṭikaṅkhitabbā , sabbesañca sattānaṃ puññaṃ abbhanumoditabbaṃ , buddhamahantatā abhiṇhaṃ paccavekkhitabbā , yañca kiñci kammaṃ karoti kāyena vācāya vā , taṃ sabbaṃ bodhininnacittapubbaṅgamaṃ kātabbaṃ .

Iminā hi upāyena bodhisattānaṃ aparimeyyo puññabhāgo upacīyati .

Apica sattānaṃ paribhogatthaṃ paripālanatthañca attano sarīraṃ jīvitañca pariccajitvā khuppipāsāsītuṇhavātātapādidukkhapaṭikāro pariyesitabbo .

Yañca yathāvuttadukkhapaṭikārajaṃ sukhaṃ attanā paṭilabhati , tathā ramaṇīyesu ārāmuyyānapāsādatalādīsu , araññāyatanesu ca kāyacittasantāpābhāvena abhinibbutattā sukhaṃ vindati , yañca suṇāti buddhānubuddhapaccekabuddhabodhisattānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārabhūtaṃ jhānasamāpattisukhaṃ , taṃ sabbaṃ sattesu anodhiso upasaṃharati .

Ayaṃ tāva asamāhitabhūmiyaṃ nayo .

SamāhitoV1.81 pana attanā yathānubhūtaṃ visesādhigamanibbattaṃ pītipassaddhisukhaṃ sabbasattesu adhimuccati , tathā mahati saṃsāradukkhe , tannimittabhūte ca kilesābhisaṅkhāradukkhe nimuggaṃ sattanikāyaṃ disvā tatthapi chedanabhedanaphālanapisanaggisantāpādijanitā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā nirantaraṃ cirakālaṃ vediyante nārake , aññamaññaṃ kujjhanasantāpanaviheṭhanahiṃsanaparādhīnatādīhi dukkhaṃ anubhavante tiracchāne , jotimālā ’ kulasarīre uddhabāhuviravanteP1.118 ukkāmukhe khuppipāsādīhi ḍayhamāne ca vantakheḷādiāhāre ca mahādukkhaṃ vedayamāne pete ca pariyeṭṭhimūlakaṃ mahantaṃ anayabyasanaṃ pāpuṇante hatthacchedādikāraṇayogena dubbaṇṇaduddasikadaliddatādibhāvena khuppipāsādiyogena balavantehi abhibhavanīyato , paresaṃ vahanato , parādhīnato ca nārake pete tiracchāne ca atisayante apāyadukkhanibbisesaṃ dukkhaṃ anubhavante manusse ca tathā visayavisaparibhogavikkhittacittatāya rāgādipariyuṭṭhānena ḍayhamāne vāyuvegasamuṭṭhitajālāsamiddhasukkhakaṭṭhasannipāte aggikkhandhe viya anupasantapariḷāhavuttike anihataparādhīne kāmāvacaradeve ca mahatā vāyāmena vidūramākāsaṃ vigāhitasakuntā viya , balavantehi khittasarā viya ca ‘‘ satipi cirappavattiyaṃ anaccantikatāya pātapariyosānā anatikkantajātijarāmaraṇā evā ’’ ti rūpāvacarārūpāvacaradeve caM1.92 passantena mettāya karuṇāya ca anodhiso sattā pharitabbā .

Evaṃ kāyena vācāya manasā ca bodhisambhāre nirantaraṃ upacinantena ussāho pavattetabbo .

Apica ‘‘ acinteyyāparimitavipuloḷāravimalanirupamanirupakkilesaguṇanicayanidānabhūtassa buddhabhāvassa ussakkitvā sampahaṃsanayogyaṃ vīriyaṃ nāma acinteyyānubhāvameva .

Yaṃ na pacurajanā sotumpi sakkuṇanti , pageva paṭipajjituṃ .

Tathā hi tividhā abhinīhāracittuppatti , catasso buddhabhūmiyo , cattāri saṅgahavatthūni ( dī . ni .3.210,313; a . ni .4.32), karuṇokāsatā , buddhadhammesu nijjhānakkhanti , sabbadhammesu nirupalepo , sabbasattesu puttasaññā , saṃsāradukkhehi aparikhedo , sabbadeyyadhammapariccāgo , tena ca niratimānatā , adhisīlasikkhādiadhiṭṭhānaṃ , tatthaP1.119 ca acalatā , kusalakiriyāsu pītipāmojjaṃ , vivekaninnacittatā , jhānānuyogo , anavajjasutena atitti , yathāsutassa dhammassa paresaṃ hitajjhāsayena desanā , sattānaṃ ñāye nivesanaṃ , ārambhadaḷhatā , dhīravīrabhāvo , parāpavādaparāpakāresu vikārābhāvo , saccādhiṭṭhānaṃ , samāpattīsu vasībhāvo , abhiññāsu balappatti , lakkhaṇattayāvabodho , satipaṭṭhānādīsu abhiyogena lokuttaramaggasambhārasambharaṇaṃ , navalokuttarāvakkantī ’’ ti evamādikā sabbā bodhisambhārapaṭipatti vīriyānubhāveneva samijjhatītiV1.82 abhinīhārato yāva mahābodhi anossajjantena sakkaccaṃ nirantaraṃ vīriyaṃ sampādetabbaṃ .

Sampajjamāne ca vīriye khantiādayo dānādayo ca sabbepi bodhisambhārā tadadhīnavuttitāya sampannā eva hontīti .

Khantiādīsupi iminā nayena paṭipatti veditabbā .

Iti sattānaṃ sukhūpakaraṇapariccāgena bahudhā anuggahakaraṇaṃ dānena paṭipatti , sīlena tesaṃ jīvitasāpateyyadārarakkhaabhedapiyahitavacanāvihiṃsādikaraṇāni , nekkhammena nesaṃ āmisapaṭiggahaṇadhammadānādinā anekadhā hitacariyā , paññāya tesaṃ hitakaraṇūpāyakosallaṃ , vīriyena tattha ussāhārambhaasaṃhīrāni , khantiyā tadaparādhasahanaṃ , saccena tesaṃM1.93 avañcanatadupakārakiriyāsamādānāvisaṃvādanādi , adhiṭṭhānena tadupakārakaraṇe anatthasampātepi acalanaṃ , mettāya tesaṃ hitasukhānucintanaṃ , upekkhāya tesaṃ upakārāpakāresu vikārānāpattīti evaṃ aparimāṇe satte ārabbha anukampitasabbasattassa bodhisattassa puthujjanehi asādhāraṇo aparimāṇo puññañāṇasambhārūpacayo ettha paṭipattīti veditabbaṃ .

Yo cetāsaṃ paccayo vutto , tassa ca sakkaccaṃ sampādanaṃ .

Ko vibhāgoti dasaP1.120 pāramiyo , dasa upapāramiyo , dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo .

Tattha katābhinīhārassa bodhisattassa parahitakaraṇābhininnaāsayappayogassa kaṇhadhammavokiṇṇā sukkadhammā pāramiyo , tehi avokiṇṇā sukkā dhammā upapāramiyo , akaṇhā asukkā paramatthapāramiyoti keci .

Samudāgamanakālesu pūriyamānā pāramiyo , bodhisattabhūmiyaṃ puṇṇā upapāramiyo , buddhabhūmiyaṃ sabbākāraparipuṇṇā paramatthapāramiyo .

Bodhisattabhūmiyaṃ vā parahitakaraṇato pāramiyo , attahitakaraṇato upapāramiyo , buddhabhūmiyaṃ balavesārajjasamadhigamena ubhayahitaparipūraṇato paramatthapāramiyoti evaṃ ādimajjhapariyosānesu paṇidhānārambhapariniṭṭhānesu tesaṃ vibhāgoti apare .

Dosupasamakaruṇāpakatikānaṃ bhavasukhavimuttisukhaparamasukhappattānaṃ puññūpacayabhedato tabbibhāgoti aññe .

Lajjāsatimānāpassayānaṃ lokuttaradhammādhipatīnaṃ sīlasamādhipaññāgarukānaṃ tāritataritatārayitūnaṃ anubuddhapaccekabuddhasammāsambuddhānaṃ pāramī , upapāramī , paramatthapāramīti bodhittayappattito yathāvuttavibhāgoti keci .

Cittapaṇidhito yāva vacīpaṇidhi , tāva pavattā sambhārā pāramiyo , vacīpaṇidhito yāva kāyapaṇidhi , tāva pavattā upapāramiyo , kāyapaṇidhito pabhuti paramatthapāramiyoti apare .

Aññe pana ‘‘ parapuññānumodanavasena pavattā sambhārā pāramiyo , paresaṃ kārāpanavasena pavattā upapāramiyo , sayaṃ karaṇavasena pavattā paramatthapāramiyo ’’ tiV1.83 vadanti .

Tathā bhavasukhāvaho puññañāṇasambhāro pāramī , attano nibbānasukhāvaho upapāramī , paresaṃ tadubhayasukhāvaho paramatthapāramīti eke .

PuttadāradhanādiupakaraṇapariccāgoM1.94 pana dānapāramī , attano aṅgapariccāgo dānaupapāramī , attano jīvitapariccāgoP1.121 dānaparamatthapāramī .

Tathā puttadārādikassa tividhassapi hetu avītikkamanavasena tisso sīlapāramiyo , tesu eva tividhesu vatthūsu ālayaṃ upacchinditvā nikkhamanavasena tisso nekkhammapāramiyo , upakaraṇaṅgajīvitataṇhaṃ samūhanitvā sattānaṃ hitāhitavinicchayakaraṇavasena tisso paññāpāramiyo , yathāvuttabhedānaṃ pariccāgādīnaṃ vāyamanavasena tisso vīriyapāramiyo , upakaraṇaṅgajīvitantarāyakarānaṃ khamanavasena tisso khantipāramiyo , upakaraṇaṅgajīvitahetu saccāpariccāgavasena tisso saccapāramiyo , dānādipāramiyo akuppādhiṭṭhānavaseneva samijjhantīti upakaraṇādivināsepi acalādhiṭṭhānavasena tisso adhiṭṭhānapāramiyo , upakaraṇādiupaghātakesupi sattesu mettāya avijahanavasena tisso mettāpāramiyo , yathāvuttavatthuttayassa upakārāpakāresu sattasaṅkhāresu majjhattatāpaṭilābhavasena tisso upekkhāpāramiyoti evamādinā etāsaṃ vibhāgo veditabbo .

Ko saṅgahoti ettha pana yathā etā vibhāgato tiṃsavidhāpi dānapāramīādibhāvato dasavidhā , evaṃ dānasīlakhantivīriyajhānapaññāsabhāvena chabbidhā .

Etāsu hi nekkhammapāramī sīlapāramiyā saṅgahitā tassā pabbajjābhāve , nīvaraṇavivekabhāve pana jhānapāramiyā , kusaladhammabhāve chahipi saṅgahitā .

Saccapāramī sīlapāramiyā ekadesoyeva vacīsaccaviratisaccapakkhe , ñāṇasaccapakkhe pana paññāpāramiyā saṅgahitā .

Mettāpāramī jhānapāramiyā eva , upekkhāpāramī jhānapaññāpāramīhi , adhiṭṭhānapāramī sabbāhipi saṅgahitāti .

Etesañca dānādīnaṃ channaṃ guṇānaṃ aññamaññaṃ sambandhānaṃ pañcadasayugaḷādīni pañcadasayugaḷādisādhakāni honti – seyyathidaṃ ?

Dānasīlayugaḷena parahitāhitānaṃ karaṇākaraṇayugaḷasiddhi , dānakhantiyugaḷenaP1.122 alobhādosayugaḷasiddhi , dānavīriyayugaḷena cāgasutayugaḷasiddhi , dānajhānayugaḷena kāmadosappahānayugaḷasiddhi , dānapaññāyugaḷena ariyayānadhurayugaḷasiddhi , sīlakhantidvayena payogāsayasuddhidvayasiddhi , sīlavīriyadvayena bhāvanādvayasiddhi , sīlajhānadvayena dussīlyapariyuṭṭhānappahānadvayasiddhi , sīlapaññādvayena dānadvayasiddhi , khantivīriyayugaḷena khamātejadvayasiddhi , khantijhānayugaḷenaM1.95 virodhānurodhappahānayugaḷasiddhiV1.84 , khantipaññāyugaḷena suññatākhantipaṭivedhadukasiddhi , vīriyajhānadukena paggāhāvikkhepadukasiddhi , vīriyapaññādukena saraṇadukasiddhi , jhānapaññādukena yānadukasiddhi .

Dānasīlakhantittikena lobhadosamohappahānattikasiddhi , dānasīlavīriyattikena bhogajīvitakāyasārādānattikasiddhi , dānasīlajhānattikena puññakiriyavatthuttikasiddhi , dānasīlapaññātikena āmisābhayadhammadānattikasiddhīti evaṃ itarehipi tikehi catukkādīhi ca yathāsambhavaṃ tikāni catukkādīni ca yojetabbāni .

Evaṃ chabbidhānampi pana imāsaṃ pāramīnaṃ catūhi adhiṭṭhānehi saṅgaho veditabbo .

Sabbapāramīnaṃ samūhasaṅgahato hi cattāri adhiṭṭhānāni .

Seyyathidaṃ – saccādhiṭṭhānaṃ , cāgādhiṭṭhānaṃ , upasamādhiṭṭhānaṃ , paññādhiṭṭhānanti .

Tattha adhitiṭṭhati etena , ettha vā adhitiṭṭhati , adhiṭṭhānamattameva vā tanti adhiṭṭhānaṃ .

Saccañca taṃ adhiṭṭhānañca , saccassa vā adhiṭṭhānaṃ , saccaṃ adhiṭṭhānaṃ etassāti vā saccādhiṭṭhānaṃ .

Evaṃ sesesupi .

Tattha avisesato tāva lokuttaraguṇe katābhinīhārassa anukampitasabbasattassa mahāsattassa pariññānurūpaṃ sabbapāramipariggahato saccādhiṭṭhānaṃ , tesaṃ paṭipakkhapariccāgato cāgādhiṭṭhānaṃ , sabbapāramitāguṇehi upasamato upasamādhiṭṭhānaṃP1.123 , tehiyeva parahitopāyakosallato paññādhiṭṭhānaṃ .

Visesato pana ‘‘ atthikajanaṃ avisaṃvādetvā dassāmī ’’ ti paṭijānato , paṭiññaṃ avisaṃvādetvā dānato , dānaṃ avisaṃvādetvā anumodanato , macchariyādipaṭipakkhapariccāgato , deyyapaṭiggāhakadānadeyyadhammakkhayesu lobhadosamohabhayavūpasamato , yathārahaṃ yathākālaṃ yathāvidhānañca dānato , paññuttarato ca kusaladhammānaṃ caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ dānaṃ .

Tathā saṃvarasamādānassa avītikkamato , dussīlyapariccāgato , duccaritavūpasamato , paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ sīlaṃ .

Yathāpaṭiññaṃ khamanato , parāparādhavikappapariccāgato , kodhapariyuṭṭhānavūpasamato , paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānā khanti .

Paṭiññānurūpaṃ parahitakaraṇato , visādapariccāgato , akusaladhammānaṃ vūpasamato , paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ vīriyaṃ .

Paṭiññānurūpaṃ lokahitānucintanato , nīvaraṇapariccāgato , cittavūpasamato , paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ jhānaṃ .

Yathāpaṭiññaṃ parahitūpāyakosallato , anupāyakiriyāpariccāgatoM1.96 , mohajapariḷāhavūpasamato , sabbaññutāpaṭilābhato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānā paññā .

Tattha ñeyyapaṭiññānuvidhānehi saccādhiṭṭhānaṃ , vatthukāmakilesakāmapariccāgehi cāgādhiṭṭhānaṃ , dosadukkhavūpasamehi upasamādhiṭṭhānaṃ , anubodhapaṭivedhehi paññādhiṭṭhānaṃ .

TividhasaccapariggahitaṃV1.85 dosattayavirodhi saccādhiṭṭhānaṃ , tividhacāgapariggahitaṃ dosattayavirodhi cāgādhiṭṭhānaṃ , tividhavūpasamapariggahitaṃ dosattayavirodhi upasamādhiṭṭhānaṃ , tividhañāṇapariggahitaṃ dosattayavirodhi paññādhiṭṭhānaṃ .

Saccādhiṭṭhānapariggahitāni cāgūpasamapaññādhiṭṭhānāni avisaṃvādanatoP1.124 , paṭiññānuvidhānato ca .

Cāgādhiṭṭhānapariggahitāni saccūpasamapaññādhiṭṭhānāni paṭipakkhapariccāgato , sabbapariccāgaphalattā ca .

Upasamādhiṭṭhānapariggahitāni saccacāgapaññādhiṭṭhānāni kilesapariḷāhūpasamato , kāmūpasamato , kāmapariḷāhūpasamato ca .

Paññādhiṭṭhānapariggahitāni saccacāgūpasamādhiṭṭhānāni ñāṇapubbaṅgamato , ñāṇānuparivattanato cāti evaṃ sabbāpi pāramiyo saccappabhāvitā cāgaparibyañjitā upasamopabrūhitā paññāparisuddhā .

Saccañhi etāsaṃ janakahetu , cāgo pariggāhakahetu , upasamo parivuḍḍhihetu , paññā pārisuddhihetu .

Tathā ādimhi saccādhiṭṭhānaṃ saccapaṭiññattā , majjhe cāgādhiṭṭhānaṃ katapaṇidhānassa parahitāya attapariccāgato , ante upasamādhiṭṭhānaṃ sabbūpasamapariyosānattā , ādimajjhapariyosānesu paññādhiṭṭhānaṃ tasmiṃ sati sambhavato , asati abhāvato , yathāpaṭiññañca bhāvato .

Tattha mahāpurisā attahitaparahitakarehi garupiyabhāvakarehi saccacāgādhiṭṭhānehi gihibhūtā āmisadānena pare anuggaṇhanti .

Tathā attahitaparahitakarehi garupiyabhāvakarehi upasamapaññādhiṭṭhānehi ca pabbajitabhūtā dhammadānena pare anuggaṇhanti .

Tattha antimabhave bodhisattassa caturadhiṭṭhānaparipūraṇaṃ .

Paripuṇṇacaturadhiṭṭhānassa hi carimakabhavūpapattīti eke .

Tatra hi gabbhokkantiṭhitiabhinikkhamanesu paññādhiṭṭhānasamudāgamena sato sampajāno saccādhiṭṭhānapāripūriyā sampatijāto uttarābhimukho sattapadavītihārena gantvā sabbā disā oloketvā saccānuparivattinā vacasā ‘‘ aggohamasmi lokassa , jeṭṭho … pe … seṭṭhohamasmi lokassā ’’ ti ( dī . ni .2.31; ma . ni .3.207) tikkhattuṃM1.97P1.125 sīhanādaṃ nadi , upasamādhiṭṭhānasamudāgamena jiṇṇāturamatapabbajitadassāvino catudhammapadesakovidassa yobbanārogyajīvitasampattimadānaṃ upasamo , cāgādhiṭṭhānasamudāgamena mahato ñātiparivaṭṭassa hatthagatassa ca cakkavattirajjassa anapekkhapariccāgoti .

Dutiye ṭhāne abhisambodhiyaṃ caturadhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti keci .

Tattha hi yathāpaṭiññaṃ saccādhiṭṭhānasamudāgamena catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayo , tato hi saccādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ .

CāgādhiṭṭhānasamudāgamenaV1.86 sabbakilesopakkilesapariccāgo , tato hi cāgādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ .

Upasamādhiṭṭhānasamudāgamena paramūpasamasampatti , tato hi upasamādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ .

Paññādhiṭṭhānasamudāgamena anāvaraṇañāṇapaṭilābho , tato hi paññādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti , taṃ asiddhaṃ abhisambodhiyāpi paramatthabhāvato .

Tatiye ṭhāne dhammacakkappavattane ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .13; paṭi . ma .2.30) caturadhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti aññe .

Tattha hi saccādhiṭṭhānasamudāgatassa dvādasahi ākārehi ariyasaccadesanāya saccādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ , cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa saddhammamahāyāgakaraṇena cāgādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ .

Upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa sayaṃ upasantassa paresaṃ upasamanena upasamādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ , paññādhiṭṭhānasamudāgatassa vineyyānaṃ āsayādiparijānanena paññādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti , tadapi asiddhaṃ apariyositattā buddhakiccassa .

Catutthe ṭhāne parinibbāne caturadhiṭṭhānaparipuṇṇanti apare .

Tatra hi parinibbutattā paramatthasaccasampattiyā saccādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ , sabbūpadhipaṭinissaggena cāgādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ , sabbasaṅkhārūpasamenaP1.126 upasamādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ , paññāpayojanapariniṭṭhānena paññādhiṭṭhānaparipūraṇanti .

Tatra mahāpurisassa visesena mettākhette abhijātiyaṃ saccādhiṭṭhānasamudāgatassa saccādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ , visesena karuṇākhette abhisambodhiyaṃ paññādhiṭṭhānasamudāgatassa paññādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ , visesena muditākhette dhammacakkappavattane ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .13; paṭi . ma .2.30) cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa cāgādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ , visesena upekkhākhette parinibbāne upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa upasamādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattanti daṭṭhabbaṃ .

TatrapiM1.98 saccādhiṭṭhānasamudāgatassa saṃvāsena sīlaṃ veditabbaṃ , cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa saṃvohārena soceyyaṃ veditabbaṃ , upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa āpadāsu thāmo veditabbo , paññādhiṭṭhānasamudāgatassa sākacchāya paññā veditabbā .

Evaṃ sīlājīvacittadiṭṭhivisuddhiyo veditabbā .

TathāV1.87 saccādhiṭṭhānasamudāgamena dosā agatiṃ na gacchati avisaṃvādanato , cāgādhiṭṭhānasamudāgamena lobhā agatiṃ na gacchati anabhisaṅgato , upasamādhiṭṭhānasamudāgamena bhayā agatiṃ na gacchati anaparādhato , paññādhiṭṭhānasamudāgamena mohā agatiṃ na gacchati yathābhūtāvabodhato .

Tathā paṭhamena aduṭṭho adhivāseti , dutiyena aluddho paṭisevati , tatiyena abhīto parivajjeti , catutthena asammūḷho vinodeti .

Paṭhamena nekkhammasukhappatti , itarehi pavivekaupasamasambodhisukhappattiyo hontīti daṭṭhabbā .

Tathā vivekajapītisukhasamādhijapītisukhaappītijakāyasukhasatipārisuddhijaupekkhāsukhappattiyo etehi catūhi yathākkamaṃ hontīti .

Evamanekaguṇānubandhehi catūhi adhiṭṭhānehi sabbapāramisamūhasaṅgaho veditabbo .

Yathā ca catūhi adhiṭṭhānehi sabbapāramisaṅgaho , evaṃ karuṇāpaññāhipīti daṭṭhabbaṃ .

SabbopiP1.127 hi bodhisambhāro karuṇāpaññāhi saṅgahito .

Karuṇāpaññāpariggahitā hi dānādiguṇā mahābodhisambhārā bhavanti buddhattasiddhipariyosānāti evametāsaṃ saṅgaho veditabbo .

Ko sampādanūpāyoti sakalassāpi puññādisambhārassa sammāsambodhiṃ , uddissa anavasesasambharaṇaṃ avekallakāritāyogena , tattha ca sakkaccakāritā ādarabahumānayogena , sātaccakāritā nirantarapayogena , cirakālādiyogo ca antarā avosānāpajjanenāti caturaṅgayogo etāsaṃ sampādanūpāyo .

Apica samāsato katābhinīhārassa attani sinehassa pariyādānaṃ , paresu ca sinehassa parivaḍḍhanaṃ etāsaṃ sampādanūpāyo .

Sammāsambodhisamadhigamāya hi katamahāpaṇidhānassa mahāsattassa yāthāvato parijānanena sabbesu dhammesu anupalittassa attani sineho parikkhayaṃ pariyādānaṃ gacchati , mahākaruṇāsamāyogavasena pana piye putte viya sabbasatte sampassamānassa tesu mettāsineho parivaḍḍhati .

Tato ca taṃtadāvatthānurūpamattaparasantānesuM1.99 lobhadosamohavigamena vidūrīkatamacchariyādibodhisambhārapaṭipakkho mahāpuriso dānapiyavacanaatthacariyāsamānattatāsaṅkhātehi catūhi saṅgahavatthūhi ( dī . ni .3.210; a . ni .4.32) caturadhiṭṭhānānugatehi accantaṃ janassa saṅgahakaraṇavasena upari yānattaye avatāraṇaṃ paripācanañca karoti .

Mahāsattānañhi mahāpaññā mahākaruṇā ca dānena alaṅkatā ;

dānaṃ piyavacanena ;

piyavacanaṃ atthacariyāya ;

atthacariyā samānattatāya alaṅkatā saṅgahitā ca .

Sabbabhūtattabhūtassa hi bodhisattassa sabbattha samānasukhadukkhatāya samānattatāsiddhi .

Buddhabhūto pana teheva saṅgahavatthūhi caturadhiṭṭhānaparipūritābhibuddhehi janassa accantikasaṅgahakaraṇena abhivinayanaṃ karoti .

DānañhiV1.88 sammāsambuddhānaṃ cāgādhiṭṭhānena paripūritābhibuddhaṃP1.128 ;

piyavacanaṃ saccādhiṭṭhānena ;

atthacariyā paññādhiṭṭhānena ;

samānattatā upasamādhiṭṭhānena paripūritābhibuddhā .

Tathāgatānañhi sabbasāvakapaccekabuddhehi samānattatā parinibbāne .

Tatra hi tesaṃ avisesato ekībhāvo .

Tenevāha ‘‘ natthi vimuttiyā nānattan ’’ ti .

Honti cettha –

‘‘ Sacco cāgī upasanto , paññavā anukampako ,

Sambhatasabbasambhāro , kaṃ nāmatthaṃ na sādhaye .

Mahākāruṇiko satthā , hitesī ca upekkhako ,

Nirapekkho ca sabbattha , aho acchariyo jino .

Viratto sabbadhammesu , sattesu ca upekkhako ,

Sadā sattahite yutto , aho acchariyo jino .

Sabbadā sabbasattānaṃ , hitāya ca sukhāya ca ,

Uyyutto akilāsū ca , aho acchariyo jino ’’ ti .( cariyā . aṭṭha .320 pakiṇṇakakathā );

Kittakena kālena sampādanan ti heṭṭhimena tāva paricchedena cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca , majjhimena aṭṭhāsaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca , uparimena soḷasāsaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca , ete caM1.100 bhedā yathākkamaṃ paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena ñātabbā .

Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti , paññā tikkhā .

Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hoti , vīriyādhikānaṃ paññā mandā .

Paññānubhāvena ca sammāsambodhi abhigantabbāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

Avisesena pana vimuttiparipācanīyānaṃ dhammānaṃ tikkhamajjhimamudubhāvena tayopete bhedā yuttāti vadanti .

Tividhā hi bodhisattā abhinīhārakkhaṇeP1.129 bhavanti ugghaṭitaññūvipañcitaññūneyyabhedena .

Tesu ugghaṭitaññū sammāsambuddhassa sammukhā catuppadikaṃ gāthaṃ suṇanto tatiyapade apariyositeyeva chaabhiññāhi saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pattuṃ samatthupanissayo hoti , dutiyo satthu sammukhā catuppadikaṃ gāthaṃ suṇanto apariyositeyeva catutthapade chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthupanissayo hoti , itaro bhagavato sammukhā catuppadikaṃ gāthaṃV1.89 sutvā pariyositāya gāthāya chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthupanissayo bhavati .

Tayopete vinā kālabhedena katābhinīhāraladdhabyākaraṇā pāramiyo pūrentā yathākkamaṃ yathāvuttabhedena kālena sammāsambodhiṃ pāpuṇanti .

Tesu tesu pana kālabhedesu aparipuṇṇesu te te mahāsattā divase divase vessantaradānasadisaṃ dānaṃ dentāpi tadanurūpe sīlādisabbapāramidhamme ācinantāpi antarā buddhā bhavissantīti akāraṇametaṃ .

Kasmā ?

Ñāṇassa aparipaccanato .

Paricchinnakālanipphāditaṃ viya hi sassaṃ paricchinnakāle parinipphāditā sammāsambodhi .

Tadantarā pana sabbussāhena vāyamantenāpi na sakkā pāpuṇitunti pāramipāripūrī yathāvuttakālavisesaṃ vinā na sampajjatīti veditabbaṃ .

Ko ānisaṃsoti ye te katābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ –

‘‘ Evaṃ sabbaṅgasampannā , bodhiyā niyatā narā ;

Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ , kappakoṭisatehipi ;

Avīcimhi nuppajjanti , tathā lokantaresu cā ’’ ti .

ādinā ( abhi . aṭṭha .1. nidānakathā ; apa . aṭṭha .1. dūrenidānakathā ; jā . aṭṭha .1. dūrenidānakathā ; bu . vaṃ . aṭṭha .27. dūrenidānakathā ; cariyā . aṭṭha . pakiṇṇakakathā )–

Aṭṭhārasa abhabbaṭṭhānānupagamanappakārā ānisaṃsā saṃvaṇṇitā .

Ye ca ‘‘ satoP1.130 sampajāno ānanda bodhisatto tusitākāyā cavitvāM1.101 mātukucchiṃ okkamī ’’ tiādinā ( ma . ni .3.199) soḷasa acchariyabbhutadhammappakārā , ye ca ‘‘ sītaṃ byapagataṃ hoti , uṇhañca upasammatī ’’ tiādinā ( bu . vaṃ .83),‘‘ jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassilokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī ’’ tiādinā ca dvattiṃsa pubbanimittappakārā , ye vā panaññepi ‘‘ bodhisattānaṃ adhippāyasamijjhanaṃ kammādīsu vasībhāvo ’’ ti evamādayo tattha tattha jātakabuddhavaṃsādīsu dassitappakārā ānisaṃsā , te sabbepi etāsaṃ ānisaṃsā , tathā yathānidassitabhedā alobhādosādiguṇayugaḷādayo cāti veditabbā .

KiṃV1.90 phalan ti samāsato tāva sammāsambuddhabhāvo etāsaṃ phalaṃ , vitthārato pana dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa- ( dī . ni .2.24 ādayo ;3.168 ādayo ; ma . ni .2.385) asītianubyañjanabyāmappabhādianekaguṇagaṇasamujjalarūpakāyasampattiadhiṭṭhānā dasabalacatuvesārajjachaasādhāraṇañāṇaaṭṭhārasāveṇikabuddhadhamma- ( dī . ni . aṭṭha .3.305; mūlaṭī .2. suttantabhājanīyavaṇṇanā ) -pabhutianekasatasahassaguṇasamudayopasobhinī dhammakāyasirī , yāvatā pana buddhaguṇā ye anekehipi kappehi sammāsambuddhenāpi vācāya pariyosāpetuṃ na sakkā , idaṃ etāsaṃ phalanti ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana buddhavaṃsacariyāpiṭakajātakamahāpadānasuttādīnaṃ vasena veditabbo .

Yathāvuttāya paṭipadāya yathāvuttavibhāgānaṃ pāramīnaṃ pūritabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘ samatiṃsa pāramiyo pūretvā ’’ ti .

Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañcaP1.131 ‘‘ pañca mahāpariccāge ’’ ti visuṃ gahaṇaṃ , tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ , pariggahapariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ .

Gatapaccāgatikavattasaṅkhātāya pubbabhāgapaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ pubbayogo .

Dānādīsuyeva sātisayapaṭipattinipphādanaṃ pubbacariyā , yā cariyāpiṭakasaṅgahitā .

Abhinīhāro pubbayogo , dānādipaṭipatti , kāyavivekavasena ekacariyā vā pubbacariyāti keci .

Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesuM1.102 ādīnavānisaṃsādīnañca vibhāvanavasena sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena pavattā kathā dhammakkhānaṃ .

Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā , sāpi karuṇāyanavaseneva .

Ādi -saddena lokatthacariyādayo saṅgaṇhāti .

Kammassakatāñāṇavasena , anavajjakammāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena , khandhāyatanādiparicayavasena , lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhicariyā , sā pana atthato paññāpāramīyeva , ñāṇasambhāradassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ .

Koṭin ti pariyanto , ukkaṃsoti attho .

Cattāro satipaṭṭhāne bhāvetvā brūhetvāti sambandho .

Tattha bhāvetvāti uppādetvā .

Brūhetvāti vaḍḍhetvā .

Satipaṭṭhānādiggahaṇena āgamanapaṭipadaṃ matthakaṃ pāpetvā dasseti , vipassanāsahagatā eva vā satipaṭṭhānādayo daṭṭhabbā .

Ettha ca ‘‘ yena abhinīhārenā ’’ tiādinā āgamanapaṭipadāya ādiṃ dasseti ,‘‘ dānapāramī ’’ tiādinā majjhaṃ ,‘‘ cattāro satipaṭṭhāne ’’ tiādinā pariyosānanti veditabbaṃ .

Sampatijātoti hatthato muccitvā muhuttajāto , na mātukucchito nikkhantamatto .

NikkhantamattañhiV1.91 mahāsattaṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu , tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā , tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggaṇhiṃsu , manussānaṃ hatthato muñcitvā pathaviyaṃ patiṭṭhitoti yathāhaP1.132 bhagavā mahāpadānadesanāyaṃ .

Setamhi chatteti dibbasetacchatte .

Anuhīramāneti dhāriyamāne .

Ettha ca chattaggahaṇeneva khaggādīni pañca kakudhabhaṇḍānipi ( jā .2.19.72) vuttānevāti veditabbaṃ .

Khaggatālavaṇṭamorahatthakavāḷabījanīuṇhīsapaṭṭāpi hi chattena saha tadā upaṭṭhitā ahesuṃ .

Chattādīniyeva ca tadā paññāyiṃsu , na chattādigāhakā .

Sabbā ca disāti dasapi disā .

Nayidaṃ sabbadisāvilokanaṃ sattapadavītihāruttarakālaṃ daṭṭhabbaṃ .

Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimadisaṃ olokesi , tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā ‘‘ mahāpurisa idha tumhehi sadisopi natthi , kuto uttaritaro ’’ ti āhaṃsu .

Evaṃ catasso disā , catasso anudisā , heṭṭhā , uparīti sabbā disā anuviloketvā sabbattha attanā sadisaṃ adisvā ‘‘ ayaṃ uttarā disā ’’ ti tattha sattapadavītihārenaM1.103 agamāsi .

Āsabhin ti uttamaṃ .

Aggoti sabbapaṭhamo .

Jeṭṭho seṭṭhoti ca tasseva vevacanaṃ .

Ayamantimā jāti , natthi dāni punabbhavoti imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi .

‘‘ Anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvenā ’’ ti saṅkhittena vuttamatthaṃ ‘‘ yañhī ’’ tiādinā vitthārato dasseti .

Tattha etthāti –

‘‘ Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṃ ,

Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe ;

Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā ,

Na dissare cāmarachattagāhakā ’’ ti .( su . ni .693);

Imissā gāthāya .

Sabbaññutaññāṇameva sabbattha appaṭihatacāratāya anāvaraṇañāṇanti āha ‘‘ sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassā ’’ ti .

‘‘ Tathā ayaṃ bhagavāpi gato … pe … pubbanimittabhāvenā ’’ ti etena abhijātiyaṃ dhammatāvasena uppajjanavisesāP1.133 sabbabodhisattānaṃ sādhāraṇāti dasseti .

Pāramitānissandā hi teti .

Vikkamīti agamāsi .

Marūti devā .

Samāti vilokanasamatāya samā sadisiyo .

Mahāpuriso hi yathā ekaṃ disaṃ vilokesi , evaṃ sesā disāpi , na katthaci vilokane vibandhoV1.92 tassa ahosīti .

Samāti vā viloketuṃ yuttāti attho .

Na hi tadā bodhisattassa virūpabībhacchavisamarūpāni viloketuṃ ayuttāni disāsu upaṭṭhahantīti .

‘‘ Evaṃ tathāgato ’’ ti kāyagamanaṭṭhena gata-saddena tathāgata-saddaṃ niddisitvā idāni ñāṇagamanaṭṭhena taṃ dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha .

Tattha nekkhammenāti alobhappadhānena kusalacittuppādena .

Kusalā hi dhammā idha nekkhammaṃ , na pabbajjādayo ,‘‘ paṭhamajjhānenā ’’ ti ca vadanti .

Pahāyāti pajahitvā .

Gato adhigato , paṭipanno uttarivisesanti attho .

Pahāyāti vā pahānahetu , pahānalakkhaṇaṃ vā .

Hetulakkhaṇattho hi ayaṃ pahāya-saddo .

‘‘ Kāmacchandādippahānahetukaṃ gato ’’ ti hettha vuttaṃ gamanaṃ avabodho , paṭipatti eva vā .

Kāmacchandādippahānena ca taṃ lakkhīyati .

Esa nayo ‘‘ padāletvā ’’ tiādīsupi .

Abyāpādenāti mettāya .

Ālokasaññāyāti vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasañjānanenaM1.104 .

Avikkhepenāti samādhinā .

Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṃ yāthāvavinicchayena ,‘‘ sappaccayanāmarūpavavatthānenā ’’ tipi vadanti .

Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘ abhijjhaṃ loke pahāyā ’’ tiādinā ( vibha .508) vuttāya paṭhamajjhānassa pubbabhāgapaṭipadāya bhagavato tathāgatabhāvaṃ dassetvā idāni saha upāyena aṭṭhahi samāpattīhi , aṭṭhārasahi ca mahāvipassanāhi taṃ dassetuṃ ‘‘ ñāṇenā ’’ tiādimāha .

Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānañhi vibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāyaṃP1.134 ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti , tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena , tattha anabhiratiyā vinoditāya jhānādi samadhigamoti samāpattivipassanānaṃ arativinodanaavijjāpadālanādi upāyo , uppaṭipāṭiniddeso pana nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhā nīvaraṇesupi saṅgahadassanatthanti daṭṭhabbaṃ .

Samāpattivihārappavesavibandhanena nīvaraṇāni kavāṭasadisānīti āha ‘‘ nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā ’’ ti .

‘‘ Rattiṃ vitakketvā vicāretvā divā kammante payojetī ’’ ti vuttaṭṭhāne viya vitakkavicārā dhūmāyanāti adhippetāti āha ‘‘ vitakkavicāradhūman ’’ ti .

Kiñcāpi paṭhamajjhānūpacāreyeva ca dukkhaṃ , catutthajjhānūpacāreyeva sukhaṃ pahīyati , atisayappahānaṃ pana sandhāyāha ‘‘ catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāyā ’’ ti .

Aniccassa , aniccanti anupassanā aniccānupassanā , tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāyetaṃ nāmaṃ .

Niccasaññan ti saṅkhatadhamme ‘‘ niccā , sassatā ’’ ti evaṃ pavattamicchāsaññaṃV1.93 , saññāsīsena diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Esa nayo ito paresupi .

Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbijjanākārena pavattāya anupassanāya .

Nandin ti sappītikataṇhaṃ .

Tathā virāgānupassanāyāti virajjanākārena pavattāya anupassanāya .

Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya .

‘‘ Te saṅkhārā nirujjhantiyeva , āyatiṃ samudayavasena na uppajjantī ’’ ti evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā .

Tenevāha ‘‘ nirodhānupassanāya nirodheti , no samudetī ’’ ti .

Muñcitukamyatā hi ayaṃ balappattāti .

PaṭinissajjanākārenaP1.135 pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanāM1.105 .

Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā hi ayaṃ .

Ādānan ti niccādivasena gahaṇaṃ .

Santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ekattaggahaṇaṃ ghanasaññā .

Āyūhanaṃ abhisaṅkharaṇaṃ .

Avatthāvisesāpatti vipariṇāmo .

Dhuvasaññan ti thirabhāvaggahaṇaṃ .

Nimittan ti samūhādighanavasena , sakiccaparicchedatāya ca saṅkhārānaṃ saviggahaggahaṇaṃ .

Paṇidhin ti rāgādipaṇidhiṃ , sā panatthato taṇhānaṃ vasena saṅkhāresu ninnatā .

Abhinivesan ti attānudiṭṭhiṃ .

Aniccadukkhādivasena sabbadhammatīraṇaṃ adhipaññādhammavipassanā .

Sārādānābhinivesan ti asāre sāraggahaṇavipallāsaṃ .

‘‘ Issarakuttādivasena loko samuppanno ’’ ti abhiniveso sammohābhiniveso .

Keci pana ‘‘ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānantiādinā pavattasaṃsayāpatti sammohābhiniveso ’’ ti vadanti .

Saṅkhāresu leṇatāṇabhāvaggahaṇaṃ ālayābhiniveso .

‘‘ Ālayaratā ālayasamuditā ’’ ti vacanato ālayo taṇhā , sāyeva cakkhādīsu rūpādīsu ca abhinivisanavasena pavattiyā ālayābhinivesoti keci .

‘‘ Evaṃvidhā saṅkhārā paṭinissajjīyantī ’’ ti pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā .

Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ nibbānaṃ , tattha ārammaṇakaraṇasaṅkhātena anupassanena pavattiyā vivaṭṭānupassanā gotrabhu .

Saṃyogābhinivesan ti saṃyujjanavasena saṅkhāresu abhinivisanaṃ .

Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhiyā sahajātekaṭṭhe , pahānekaṭṭhe ca .

‘‘ Oḷārike ’’ ti uparimaggavajjhe kilese apekkhitvāP1.136 vuttaṃ , aññathā dassanapahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikāti .

Aṇusahagateti aṇubhūte , idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe apekkhitvā vuttaṃ .

Sabbakileseti avasiṭṭhasabbakilese .

Na hi paṭhamādimaggehi pahīnā kilesā puna pahīyantīti .

Kakkhaḷattaṃ kaṭhinabhāvo .

Paggharaṇaṃ dravabhāvo .

Lokiyavāyunā bhastassa viya yena taṃtaṃkalāpassa uddhumāyanaṃ , thambhabhāvo vā , taṃ vitthambhanaṃ .

Vijjamānepi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi asamphuṭṭhabhāve , taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ yo paricchedo , tehi so asamphuṭṭhova , aññathā bhūtānaṃ paricchedasabhāvo na siyā byāpībhāvāpattitoV1.94 .

Abyāpitā hi asamphuṭṭhatāti .

YasmiṃM1.106 kalāpe bhūtānaṃ paricchedo , tehi asamphuṭṭhabhāvo asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ .

Tenāha bhagavā ākāsadhātuniddese ‘‘ asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehī ’’ ti ( dha . sa .637).

Virodhipaccayasannipāte visadisuppatti ruppanaṃ .

Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāvasenetaṃ vuttaṃ ‘‘ saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇan ’’ ti .

Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge ‘‘ cakkhusamphassajā cetanā ’’ tiādinā ( vibha .92) cetanāva vibhattā , abhisaṅkharaṇalakkhaṇā ca cetanā .

Yathāha ‘‘ tattha katamo puññābhisaṅkhāro ?

Kusalā cetanā kāmāvacarā ’’ tiādiP1.137 ( vibha .226).

Pharaṇaṃ savipphārikatā .

Assaddhiyeti assaddhiyahetu , nimittatthe bhummaṃ .

Esa nayo ‘‘ kosajje ’’ tiādīsu .

Vūpasamalakkhaṇan ti kāyacittapariḷāhūpasamalakkhaṇaṃ .

Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāya ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ pakkhapātupacchedato .

Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhikā sammāvācā siniddhabhāvato sampayuttadhamme , sammāvācāpaccayasubhāsitānaṃ sotārañca puggalaṃ pariggaṇhātīti sā pariggahalakkhaṇā sammāvācā .

Kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti .

Sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā virati samuṭṭhānalakkhaṇā daṭṭhabbā , sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya .

Jīvamānassa sattassa , sampayuttadhammānaṃ vā jīvitindriyavuttiyā , ājīvasseva vā suddhi vodānaṃ .

Sasampayuttadhammassa cittassa saṃkilesapakkhe patituṃ adatvā sammadeva paggaṇhanaṃ paggaho .

‘‘ Saṅkhārā ’’ ti idha cetanā adhippetāti vuttaṃ ‘‘ saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇan ’’ ti .

Namanaṃ ārammaṇābhimukhabhāvo .

Āyatanaṃ pavattanaṃ .

Āyatanānaṃ vasena hi āyasaṅkhātānaṃ cittacetasikānaṃ pavatti .

Taṇhāya hetulakkhaṇan ti vaṭṭassa janakahetubhāvo , maggassa pana nibbānasampāpakattanti ayameva tesaṃ viseso .

TathalakkhaṇaṃM1.107 aviparītasabhāvo .

Ekaraso aññamaññānativattanaṃ anūnādhikabhāvo .

Yuganaddhā samathavipassanāva ,‘‘ saddhāpaññā paggahāvikkhepā ’’ tipi vadanti .

KhiṇotiV1.95 kileseti khayo , maggo .

Anuppādapariyosānatāya anuppādo , phalaṃ .

Passaddhi kilesavūpasamo .

ChandassātiP1.138 kattukamyatāchandassa .

Mūlalakkhaṇaṃ patiṭṭhābhāvo .

Samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ ārammaṇapaṭipādakatāya sampayuttadhammānaṃ uppattihetutā .

Samodhānaṃ visayādisannipātena gahetabbākāro , yā ‘‘ saṅgatī ’’ ti vuccati .

Samaṃ saha odahanti anena sampayuttadhammāti vā samodhānaṃ , phasso .

Samosaranti sannipatanti etthāti samosaraṇaṃ .

Vedanāya vinā appavattamānā sampayuttadhammā vedanānubhavananimittaṃ samosaṭā viya hontīti evaṃ vuttaṃ .

Gopānasīnaṃ kūṭaṃ viya sampayuttānaṃ pāmokkhabhāvo pamukhalakkhaṇaṃ .

Tato , tesaṃ vā sampayuttadhammānaṃ uttari padhānanti taduttari .

Paññuttarā hi kusalā dhammā .

Vimuttiyāti phalassa .

Tañhi sīlādiguṇasārassa paramukkaṃsabhāvena sāraṃ .

Ayañca lakkhaṇavibhāgo chadhātupañcajhānaṅgādivasena taṃtaṃsuttapadānusārena , porāṇaṭṭhakathāya āgatanayena ca katoti daṭṭhabbaṃ .

Tathā hi vuttopi koci dhammo pariyāyantarappakāsanatthaṃ puna dassito , tato eva ca ‘‘ chandamūlakā kusalā dhammā manasikārasamuṭṭhānā , phassasamodhānā , vedanāsamosaraṇā ’’ ti ,‘‘ paññuttarā kusalā dhammā ’’ ti ,‘‘ vimuttisāramidaṃ brahmacariyan ’’ ti ,‘‘ nibbānogadhañhi āvuso brahmacariyaṃ nibbānapariyosānan ’’ ti ca suttapadānaṃ vasena ‘‘ chandassa mūlalakkhaṇan ’’ tiādi vuttaṃ .

TathadhammāP1.139 nāma cattāri ariyasaccāni aviparītasabhāvattā .

Tathāni taṃsabhāvattā .

Avitathāni amusāsabhāvattā .

Anaññathāni aññākārarahitattā .

Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo , anupavattatthoti attho .

Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho , na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti , na ca jātiṃ vinā aññato hotīti jātipaccayasambhūtaṭṭho .

Itthañca jātito samudāgacchatītiM1.108 jātipaccayasamudāgataṭṭho .

Yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti , tadanurūpaṃ pātubhāvoti attho .

Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti etthāpi na avijjā saṅkhārānaṃ paccayo na hoti , na ca avijjaṃ vinā saṅkhārā uppajjanti .

Yā yā avijjā yesaṃ yesaṃ saṅkhārānaṃ yathā yathā paccayo hoti , ayaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho , paccayabhāvoti attho .

BhagavāV1.96 taṃ jānāti passatīti sambandho .

Tenāti bhagavatā .

Taṃ vibhajjamānanti yojetabbaṃ .

Tan ti rūpāyatanaṃ .

Iṭṭhāniṭṭhādīti ādi -saddena majjhattaṃ saṅgaṇhāti , tathā atītānāgatapaccuppannaparittaajjhattabahiddhātadubhayādibhedaṃ .

Labbhamānakapadavasenāti ‘‘ rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ saddāyatanaṃ sutaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ mutaṃ , sabbaṃ rūpaṃ manasā viññātan ’’ ti ( dha . sa .966) vacanato diṭṭhapadañca viññātapadañca rūpārammaṇe labbhati .

‘‘ Rūpārammaṇaṃ iṭṭhaṃ aniṭṭhaṃ majjhattaṃ parittaṃ atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ ajjhattaṃ bahiddhā diṭṭhaṃ viññātaṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ rūpadhātu vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakan ’’ ti evamādīhi anekehi nāmehi .

‘‘ Terasahi vārehī ’’ ti rūpakaṇḍe ( dha . sa .614 ādayo ) āgate terasa niddesavāre sandhāyāha .

Ekekasmiñca vāre catunnaṃ catunnaṃ vavatthāpananayānaṃ vasena ‘‘ dvipaññāsāyaP1.140 nayehī ’’ ti āha .

Tathameva aviparītadassitāya , appaṭivattiyadesanatāya ca .

Jānāmi abbhaññāsin ti vattamānātītakālesu ñāṇappavattidassanena anāgatepi ñāṇappavatti vuttāyevāti daṭṭhabbā .

Vidita -saddo anāmaṭṭhakālaviseso veditabbo ,‘‘ diṭṭhaṃ sutaṃ mutan ’’ tiādīsu ( dha . sa .966) viya .

Na upaṭṭhāsīti attattaniyavasena na upagacchi .

Yathā rūpārammaṇādayo dhammā yaṃsabhāvā yaṃpakārā ca , tathā ne passati jānāti gacchatīti tathāgatoti evaṃ padasambhavo veditabbo .

Keci pana ‘‘ niruttinayena pisodarādipakkhepena vā dassī-saddassa lopaṃ , āgata-saddassa cāgamaṃ katvā tathāgato ’’ ti vaṇṇenti .

Niddosatāya anupavajjaṃ .

Pakkhipitabbābhāvena anūnaṃ .

Apanetabbābhāvena anadhikaṃ .

Atthabyañjanādisampattiyā sabbākāraparipuṇṇaṃ .

No aññathāti ‘‘ tathevā ’’ ti vuttamevatthaṃ byatirekena sampādeti .

Tena yadatthaṃM1.109 bhāsitaṃ , ekantena tadatthanipphādanato yathā bhāsitaṃ bhagavatā , tathevāti aviparītadesanataṃ dasseti .

‘‘ Gadattho ’’ ti etena tathaṃ gadatīti tathāgatoti da -kārassa ta -kāro kato niruttinayenāti dasseti .

Tathā gatamassāti tathāgato , gatanti ca kāyassa vācāya vā pavattīti attho .

Tathāti ca vutte yaṃtaṃ -saddānaṃ abyabhicārisambandhitāya ‘‘ yathā ’’ ti ayamattho upaṭṭhitoyeva hoti .

Kāyavacīkiriyānañca aññamaññānulomena vacanicchāyaṃ , kāyassa vācā , vācāya ca kāyo sambandhībhāvena upatiṭṭhatīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘ bhagavato hī ’’ tiādi .

Imasmiṃ pana atthe tathāvāditāya tathāgatoti ayampi attho siddho hoti .

So pana pubbe pakārantarena dassitoti āha ‘‘ evaṃ tathākāritāya tathāgato ’’ ti .

‘‘ TiriyaṃV1.97 aparimāṇāsu lokadhātūsū ’’ ti etena yadeke ‘‘ tiriyaṃP1.141 viya upari adho ca santi lokadhātuyo ’’ ti vadanti , taṃ paṭisedheti .

Desanāvilāsoyeva desanāvilāsamayo yathā ‘‘ puññamayaṃ , dānamayan ’’ tiādīsu .

Upasagganipātānaṃ vācakasaddasannidhāne tadatthajotanabhāvena pavattanato gata-saddoyeva avagatatthaṃ atītatthañca vadatīti āha ‘‘ gatoti avagato atīto ’’ ti .

Atha vā abhinīhārato paṭṭhāya yāva sambodhi , etthantare mahābodhiyānapaṭipattiyā hānaṭhānasaṃkilesanivattīnaṃ abhāvato yathā paṇidhānaṃ , tathā gato abhinīhārānurūpaṃ paṭipannoti tathāgato .

Atha vā mahiddhikatāya , paṭisambhidānaṃ ukkaṃsādhigamena anāvaraṇatāya ca katthaci paṭighātābhāvato yathā ruci , tathā kāyavacīcittānaṃ gatāni gamanāni pavattiyo etassāti tathāgato .

Yasmā ca loke vidhayuttagatapakāra-saddā samānatthā dissanti , tasmā yathā vidhā vipassīādayo bhagavanto , ayampi bhagavā tathā vidhoti tathāgato .

Yathā yuttā ca te bhagavanto ayampi bhagavā tathā yuttoti tathāgato .

Atha vā yasmā saccaṃ tacchaṃ tathanti ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ , tasmā tathena ñāṇena āgatoti tathāgatoti .

Evampi tathāgata-saddassa attho veditabbo –

‘‘ PahāyaM1.110 kāmādimale yathā gatā ,

Samādhiñāṇehi vipassiādayo ;

Mahesino sakyamunī jutindharo ,

Tathāgato tena tathāgato mato .

Tathañca dhātāyatanādilakkhaṇaṃ ,

Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato ;

Sayambhuñāṇena jino samāgato ,

Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo .

TathāniP1.142 saccāni samantacakkhunā ,

Tathā idappaccayatā ca sabbaso ;

Anaññaneyyena yato vibhāvitā ,

Yāthāvato tena jino tathāgato .

AnekabhedāsupiV1.98 lokadhātusu ,

Jinassa rūpāyatanādigocare ;

Vicittabhedaṃ tathameva dassanaṃ ,

Tathāgato tena samantalocano .

Yato ca dhammaṃ tathameva bhāsati ,

Karoti vācāyanuloma mattano ;

Guṇehi lokaṃ abhibhuyya iriyati ,

Tathāgato tenapi lokanāyako .

Yathābhinīhāramato yathāruci ,

Pavattavācātanucittabhāvato ;

Yathāvidhā yena purā mahesino ,

Tathāvidho tena jino tathāgato ’’ ti .( itivu . aṭṭha .38);

Saṅgahagāthā mukhamattameva .

Kasmā ?

Appamādapadaṃ viya sakaladhammapaṭipattiyā sabbabuddhaguṇānaṃ saṅgāhakattā .

Tenevāha ‘‘ sabbākārenā ’’ tiādi .

‘‘ TaṃM1.111 katamanti pucchatī ’’ ti etena ‘‘ katamañca taṃ bhikkhave ’’ tiādivacanassa sāmaññato pucchābhāvo dassito avisesato hi tassa pucchāvisesabhāvañāpanatthaṃ mahāniddese āgatā sabbāva pucchā atthuddhāranayena dasseti ‘‘ tattha pucchā nāmā ’’ tiādinā .

Tattha tatthāti ‘‘ taṃ katamanti pucchatī ’’ ti ettha yadetaṃ sāmaññato pucchāvacanaṃ , tasmiṃ .

Lakkhaṇan ti ñātuṃ icchito yo koci sabhāvo .

‘‘ Aññātan ’’ ti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvamāha ,‘‘ adiṭṭhan ’’ ti dassanabhūtena ñāṇena paccakkhaṃ viya adiṭṭhataṃ .

‘‘ Atulitan ’’ tiP1.143 ‘‘ ettakametan ’’ ti tulanabhūtena atūlitataṃ ,‘‘ atīritan ’’ ti tīraṇabhūtena akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ ,‘‘ avibhūtan ’’ ti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ ,‘‘ avibhāvitan ’’ ti ñāṇena apākaṭīkatabhāvaṃ .

Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti adiṭṭhajotanā .

Diṭṭhaṃ saṃsandīyati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā , sākacchāvasena vinicchayakaraṇaṃ .

Vimati chijjati etāyāti vimaticchedanā .

Anumatiyā pucchā anumatipucchā .

‘‘ Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave ’’ tiādi pucchāyaV1.99 hi ‘‘ kā tumhākaṃ anumatī ’’ ti anumati pucchitā hoti .

Kathetukamyatāti kathetukamyatāya .

8. Saraseneva patanasabhāvassa antarā eva atīva pātanaṃ atipāto , saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho .

Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto .

Sattoti khandhasantāno .

Tattha hi sattapaññatti .

Jīvitindriyan ti rūpārūpajīvitindriyaṃ .

Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṃsambandhatāya vinassati .

Kasmā panettha ‘‘ pāṇassa atipāto , pāṇoti cettha vohārato satto ’’ ti ca ekavacananiddeso kato , nanu niravasesānaṃ pāṇānaṃ atipātato virati idha adhippetā .

Tathā hi vakkhati ‘‘ sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte ’’ tiādinā ( dī . ni . aṭṭha .1. cūḷasīlavaṇṇanā ) bahuvacananiddesanti ?

Saccametaṃ , pāṇabhāvasāmaññavasena panettha ekavacananiddeso kato , sabbasaddasannidhānena tattha puthuttaṃ viññāyamānamevāti sāmaññaniddesaṃ akatvā bhedavacanicchāvasena bahuvacananiddeso katotiM1.112 .

Kiñca bhiyyosāmaññato saṃvarasamādānaṃ , tabbisesato saṃvarabhedoti imassa visesassa ñāpanatthaṃ ayaṃ vacanabhedo katoti veditabbo .

Yāya cetanāya vattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu mahābhūtesuP1.144 upakkamakaraṇahetu taṃ mahābhūtappaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti , sā tādisappayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto .

Laddhupakkamāni hi bhūtāni itarabhūtāni viya na visadānīti samānajātiyānaṃ kāraṇaṃ na hontīti .

‘‘ Kāyavacīdvārānan ’’ ti etena manodvāre pavattāya vadhakacetanāya pāṇātipātabhāvaṃ paṭikkhipati .

Payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato veditabbā .

Yathādhippetassa hi payogassa sahasā nipphādanavasena kiccasādhikāya bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya vasena payogassa mahantabhāvo .

Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa samabhāve mahantaṃ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthussa mahantabhāvo .

Iti ubhayaṃ petaṃ cetanāya balavabhāveneva hoti .

Tathā hi hantabbassa mahāguṇabhāvena tattha pavattaupakāracetanā viya khettavisesanibbattiyā apakāracetanāpi balavatī , tibbatarā ca uppajjatīti tassā mahāsāvajjatā daṭṭhabbā .

Tasmā payogavatthuādipaccayānaṃ amahattepi mahāguṇatādipaccayehi cetanāya balavabhāvādivaseneva mahāsāvajjabhāvo veditabbo .

SambharīyantiV1.100 etehīti sambhārā , aṅgāni .

Tesu pāṇasaññitāvadhakacittāni pubbabhāgiyānipi honti .

Upakkamo vadhakacetanāsamuṭṭhāpito .

Pañcasambhāravatī pāṇātipātacetanāti sā pañcasambhāravinimuttā daṭṭhabbā .

Vijjāmayo mantaparijappanapayogo āthabbaṇikādīnaṃ viya .

Iddhimayo kammavipākajiddhimayo dāṭhākoṭakādīnaṃ viya .

Ativiya papañcoti atimahāvitthāro .

Etthāha – khaṇe khaṇe nirujjhanasabhāvesu saṅkhāresu ko hanti , ko vā haññati , yadi cittacetasikasantāno , so arūpatāya na chedanabhedanādivasenaM1.113 vikopanasamattho , nāpiP1.145 vikopanīyo , atha rūpasantāno , so acetanatāya kaṭṭhakaliṅgarūpamoti na tattha chedanādinā pāṇātipāto labbhati yathā matasarīre , payogopi pāṇātipātassa paharaṇappakārādi atītesu vā saṅkhāresu bhaveyya anāgatesu vā paccuppannesu vā , tattha na tāva atītānāgatesu sambhavati tesaṃ abhāvato , paccuppannesu ca saṅkhārānaṃ khaṇikattā saraseneva nirujjhanasabhāvatāya vināsābhimukhesu nippayojano payogo siyā , vināsassa ca kāraṇarahitattā na paharaṇappakārādipayogahetukaṃ maraṇaṃ , nirīhakatāya ca saṅkhārānaṃ kassa so payogo , khaṇikattā vadhādhippāyasamakālabhijjanakassa kiriyāpariyosānakālānavaṭṭhānato kassa vā pāṇātipātakammabaddhoti .

Vuccate – yathāvuttavadhakacetanāsahito saṅkhārānaṃ puñjo sattasaṅkhāto hantā , tena pavattitavadhakapayoganimittaṃ apagatusmāviññāṇajīvitindriyo matavohārappavattinibandho yathāvuttavadhappayogākaraṇe uppajjanāraho rūpārūpadhammasamūho haññati , kevalo vā cittacetasikasantāno .

Vadhappayogāvisayabhāvepi tassa pañcavokārabhave rūpasantānādhīnavuttitāya rūpasantāne parena payojitajīvitindriyupacchedakapayogavasena tannibbattivibandhakavisadisarūpuppattiyā vihate vicchedo hotīti na pāṇātipātassa asambhavo , nāpi ahetuko pāṇātipāto , na ca payogo nippayojano paccuppannesu saṅkhāresu katapayogavasena tadanantaraṃ uppajjanārahassa saṅkhārakalāpassa tathā anuppattito , khaṇikānaṃ saṅkhārānaṃ khaṇikamaraṇassa idha maraṇabhāvena anadhippetattā , santatimaraṇassa ca yathāvuttanayena sahetukabhāvato na ahetukaṃ maraṇaṃ , na ca katturahito pāṇātipātappayogo nirīhakesupi saṅkhāresu sannihitatāmattena upakārakesu attano anurūpaphaluppādananiyatesuP1.146 kāraṇesu kattuvohārasiddhito yathā ‘‘ padīpo pakāseti nisākaro candimā ’’ ti ca , na ca kevalassa vadhādhippāyasahabhuno cittacetasikakalāpassa pāṇātipāto icchito santānavasena avaṭṭhitasseva paṭijānanato , santānavasenaV1.101 pavattamānānañca padīpādīnaṃ atthakiriyāsiddhi dissatīti attheva pāṇātipātena kammabaddho .

Ayañca vicāro adinnādānādīsupi yathāsambhavaṃ vibhāvetabbo .

‘‘ PahīnakālatoM1.114 paṭṭhāya viratovā ’’ ti etena pahānahetukā idhādhippetā samucchedaviratīti dasseti .

Kammakkhayañāṇena hi pāṇātipātadussīlyassa pahīnattā bhagavā accantameva tato paṭiviratoti vuccati samucchedavasena pahānaviratīnaṃ adhippetattā .

Kiñcāpi pahānaviramaṇānaṃ purimapacchimakālatā natthi , maggadhammānaṃ pana sammādiṭṭhiādīnaṃ sammāvācādīnañca paccayapaccayuppannabhāve apekkhite sahajātānampi paccayapaccayuppannabhāvena gahaṇaṃ purimapacchimabhāveneva hotīti gahaṇappavattiākāravasena paccayabhūtesu sammādiṭṭhiādīsu pahāyakadhammesu pahānakiriyāya purimakālavohāro , paccayuppannāsu ca viratīsu viramaṇakiriyāya aparakālavohāro ca hotīti evamettha attho daṭṭhabbo .

Pahānaṃ vā samucchedavasena , virati paṭippassaddhivasena yojetabbā .

Atha vā pāṇo atipātīyati etenāti pāṇātipāto , pāṇaghātahetubhūto dhammasamūho .

Ko paneso ?

Ahirikānottappadosamohavihiṃsādayo kilesā .

Te hi bhagavā ariyamaggena pahāya samugghāṭetvā pāṇātipātadussīlyato accantameva paṭiviratoti vuccati kilesesu pahīnesu kilesanimittassa kammassa anuppajjanato .

‘‘ Adinnādānaṃ pahāyā ’’ tiādīsupi eseva nayo .

Viratovāti avadhāraṇena tassā viratiyā kālādivasena apariyantataṃ dasseti .

Yathā hi aññe samādinnaviratikāpiP1.147 anavaṭṭhitacittatāya lābhajīvitādihetu samādānaṃ bhindanti , na evaṃ bhagavā .

Bhagavā pana sabbaso pahīnapāṇātipātattā accantavirato evāti .

Vītikkamissāmīti anavajjadhammehi vokiṇṇā antarantarā uppajjanakā dubbalākusalā .

Yasmā pana kāyavacīpayogaṃ upalabhitvā ‘‘ imassa kilesā uppannā ’’ ti viññunā sakkā ñātuṃ , tasmā te iminā pariyāyena ‘‘ cakkhusotaviññeyyā ’’ ti vuttāti daṭṭhabbā .

Kāyikāti pāṇātipātādinipphādake balavākusale sandhāyāha .

Gottavasena laddhavohāroti sambandho .

Dīpetuṃ vaṭṭati brahmadattena bhāsitavaṇṇassa anusandhidassanavasena imissā desanāya āraddhattā .

Tatthāyaṃ dīpanā –

‘‘ pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato samaṇassa gotamassa sāvakasaṅgho nihitadaṇḍo nihitasattho ’’ ti vitthāretabbaṃ .

Nanu ca dhammassāpi vaṇṇoM1.115 brahmadattena bhāsito ?

Saccaṃ bhāsito , so pana sammāsambuddhapabhavattā , ariyasaṅghādhārattā ca dhammassa dhammānubhāvasiddhattā ca tesaṃ tadubhayadīpaneneva dīpito hotīti visuṃ na uddhaṭo .

Saddhammānubhāveneva hi bhagavā bhikkhusaṅghoV1.102 ca pāṇātipātādippahānasamattho ahosi , desanā pana ādito paṭṭhāya evaṃ āgatāti .

Etthāyaṃ adhippāyo –

‘‘ atthi bhikkhave aññe ca dhammā ’’ tiādinā anaññasādhāraṇe buddhaguṇe ārabbha upari desanaṃ vaḍḍhetukāmo bhagavā ādito paṭṭhāya ‘‘ tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyā ’’ tiādinā buddhaguṇavaseneva desanaṃ ārabhi , na bhikkhusaṅghavasenāti .

Esā hi bhagavato desanāya pakati , yaṃ ekaraseneva desanaṃ dassetuṃ labbhamānassāpi kassaci aggahaṇaṃ .

Tathā hi rūpakaṇḍe dukādīsu tanniddesesu ca hadayavatthu na gahitaṃ .

Itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedo hotīti .

Yathā hiP1.148 cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni , na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantena hadayavatthunissayaṃ , nissitavasena ca vatthudukādidesanā pavattā ‘‘ atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu , atthi rūpaṃ na cakkhuviññāṇassa vatthū ’’ tiādinā .

Yampi ekantato hadayavatthunissayaṃ , tassa vasena ‘‘ atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū ’’ tiādinā dukādīsu vuccamānesupi na tadanurūpā ārammaṇadukādayo sambhavanti .

Na hi ‘‘ atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ , atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇan ’’ ti sakkā vattunti vatthārammaṇadukā bhinnagatikā siyunti na ekarasā desanā bhaveyyāti .

Tathā nikkhepakaṇḍe cittuppādavibhāgena avuccamānattā avitakkaavicārapadavissajjane ‘‘ vicāro cā ’’ ti vattuṃ na sakkāti avitakkavicāramattapadavissajjane labbhamānopi vitakko na uddhaṭo , aññathā ‘‘ vitakko cā ’’ ti vattabbaṃ siyā .

Daṇḍanasaṅkhātassa daṇḍassa paraviheṭhanassa vivajjitabhāvadīpanatthaṃ daṇḍasatthānaṃ nikkhepavacananti āha ‘‘ parūpaghātatthāyā ’’ tiādi .

Viheṭhanabhāvatoti vihiṃsanabhāvato .

‘‘ Bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetuṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttattā tampi ekadesena dīpento ‘‘ yaṃ pana bhikkhū ’’ tiādimāha .

LajjītiM1.116 ettha vuttalajjāya ottappampi vuttamevāti daṭṭhabbaṃ .

Na hi pāpajigucchanaṃ pāputtāsanarahitaṃ , pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti .

Dhammagarutāya vā buddhānaṃ , dhammassa ca attādhīnattā attādhipatibhūtā lajjāva vuttā , na pana lokādhipati ottappaṃ .

‘‘ Dayaṃ mettacittataṃ āpanno ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu dayā-saddo ‘‘ dayāpanno ’’ tiādīsu karuṇāya pavattatīti ?

SaccametaṃP1.149 , ayaṃ pana dayā-saddo anurakkhaṇamatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāyaV1.103 karuṇāya ca pavattatīti idha mettāya pavattamāno vutto .

Midati siniyhatīti mettā , mettā etassa atthīti mettaṃ , mettaṃ cittaṃ etassāti mettacitto , tassa bhāvo mettacittatā , mettā icceva attho .

‘‘ Sabbapāṇabhūtahitānukampī ’’ ti etena tassā viratiyā sattavasena apariyantataṃ dasseti .

Pāṇabhūteti pāṇajāte .

Anukampakoti karuṇāyanako .

Yasmā pana mettā karuṇāya visesapaccayo hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ tāya eva dayāpannatāyā ’’ ti .

Evaṃ yehi dhammehi pāṇātipātā virati sampajjati , tehi lajjāmettākaruṇāhi samaṅgībhāvo dassito .

Viharatīti evaṃbhūto hutvā ekasmiṃ iriyāpathe uppannaṃ dukkhaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā harati pavatteti , attabhāvaṃ vā yāpetīti attho .

Tenevāha ‘‘ iriyati yapeti yāpeti pāletī ’’ ti .

Ācārasīlamattakan ti sādhujanācārasīlamattakaṃ , tena indriyasaṃvarādiguṇehipi lokiyaputhujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vattuṃ na sakkotīti dasseti .

Tathā hi indriyasaṃvarapaccayaparibhogasīlāni idha sīlakathāyaṃ na vibhattāni .

Parasaṃharaṇan ti parassa santakaharaṇaṃ .

Theno vuccati coro , tassa bhāvo theyyaṃ .

Idhāpi khuddake parasantake appasāvajjaṃ , mahante mahāsāvajjaṃ .

Kasmā ?

Payogamahantatāya , vatthuguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjaṃ , tibbatāya mahāsāvajjanti ayampi nayo yojetabbo .

Sāhatthikādayoti ettha mantaparijappanena parasantakaharaṇaṃ vijjāmayo , vinā mantena kāyavacīpayogena parasantakassa ākaḍḍhanaṃ tādisaiddhānubhāvena iddhimayo payogo .

Sesan tiM1.117 ‘‘ pahāya paṭivirato ’’ ti evamādikaṃ .

Tañhi pubbe vuttanayaṃ .

Kiñcāpi nayidha sikkhāpadavohārena virati vuttā , ito aññesu pana suttapadesesu vinayābhidhammesu ca pavattavohārena viratiyo cetanā ca adhisīlasikkhādīnaṃ adhiṭṭhānabhāvato , tesu aññatarakoṭṭhāsabhāvatoP1.150 ca sikkhāpadanti āha ‘‘ paṭhamasikkhāpade ’’ ti .

Kāmañcettha ‘‘ lajjī dayāpanno ’’ ti na vuttaṃ , adhikāravasena pana atthato vā vuttamevāti veditabbaṃ .

Yathā hi lajjādayo pāṇātipātappahānassa visesappaccayo , evaṃ adinnādānappahānassāpīti , tasmā sāpi pāḷi ānetvā vattabbā .

Eseva nayo ito paresupi .

Atha vā ‘‘ sucibhūtenā ’’ ti etenaV1.104 hirottappādīhi samannāgamo , ahirikādīnañca pahānaṃ vuttamevāti ‘‘ lajjī ’’ tiādi na vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Aseṭṭhacariyan ti aseṭṭhānaṃ hīnānaṃ , aseṭṭhaṃ vā lāmakaṃ nihīnaṃ vuttiṃ , methunanti attho .

‘‘ Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāran ’’ ti methunaviratimāha .

‘‘ Ārācārī methunā ’’ ti etena ‘‘ idha brāhmaṇa ekacco … pe … na heva kho mātugāmena saddhiṃ dvayaṃdvayasamāpattiṃ samāpajjati , apica kho mātugāmassa ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanaṃ sādiyati , so taṃ assādeti , taṃ nikāmeti , tena ca vittiṃ āpajjatī ’’ tiādinā ( a . ni .7.50) vuttā sattavidhamethunasaṃyogāpi paṭivirati dassitāti daṭṭhabbā .

Idhāpi asaddhammasevanādhippāyena kāyadvārappavattā maggenamaggapaṭipattisamuṭṭhāpikā cetanā abrahmacariyaṃ , micchācāre pana agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanāti yojetabbaṃ .

Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ māturakkhitādayo dasa , dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo .

Itthīsu pana dasannaṃ dhanakkitādīnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānañca vasena dvādasannaṃ aññe purisā .

Guṇavirahite vippaṭipatti appasāvajjā , mahāguṇe mahāsāvajjā .

Guṇarahitepi ca abhibhavitvā pavatti mahāsāvajjā , ubhinnaṃ samānacchandabhāvepi kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjā , tibbatāya mahāsāvajjātiP1.151 veditabbā .

Tassa dve sambhārā sevetukāmatācittaṃ , maggenamaggapaṭipattīti .

Micchācāre pana agamanīyaṭṭhānatā , sevanācittaṃ maggenamaggapaṭipatti , sādiyanañcāti cattāro .

‘‘ Abhibhavitvā vītikkamane maggenamaggapaṭipattiadhivāsane satipi purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvatoM1.118 abhibhuyyamānassa micchācāro na hotī ’’ ti vadanti .

Sevanācitte sati payogābhāvo na pamāṇaṃ itthiyā sevanāpayogassa yebhuyyena abhāvato , itthiyā puretaraṃ upaṭṭhāpitasevanācittāyapi micchācāro na siyāti āpajjati payogābhāvato .

Tasmā purisassa vasena ukkaṃsato cattāro vuttāti daṭṭhabbaṃ , aññathā itthiyā purisakiccakaraṇakāle purisassapi sevanāpayogābhāvato micchācāro na siyāti eke .

Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – attano ruciyā pavattitassa tayo , balakkārena pavattitassa tayo , anavasesaggahaṇena pana cattāroti .

Eko payogo sāhatthikova .

9. Kammapathappattaṃ dassetuṃ ‘‘ atthabhañjanako ’’ ti vuttaṃ .

Vacīpayogo kāyapayogo vāti musā -saddassa kiriyāpadhānataṃ dasseti .

Visaṃvādanādhippāyo pubbabhāgakkhaṇe taṅkhaṇe ca .

Vuttañhi ‘‘ pubbevassa hoti ‘ musā bhaṇissan ’ ti , bhaṇantassa hoti ‘ musā bhaṇāmī ’ ti ’’( pārā .205).

Etañhi dvayaṃ aṅgabhūtaṃ , itaraṃ pana hotu vā mā vā , akāraṇametaṃ .

Assāti visaṃvādakassaV1.105 .

Yathāvuttaṃ payogabhūtaṃ musā vadati viññāpeti , samuṭṭhāpeti vā etāyāti cetanā musāvādo .

Purimanaye lakkhaṇassa abyāpitatāya , musā-saddassa ca visaṃvaditabbatthavācakattasambhavatoP1.152 paripuṇṇaṃ katvā musāvādalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘ musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthū ’’ tiādinā dutiyanayo āraddho .

Imasmiñca naye musā vadīyati vuccati etāyāti cetanā musāvādo .

‘‘ Yamatthaṃ bhañjatī ’’ ti vatthuvasena musāvādassa appasāvajjamahāsāvajjatamāha .

Yassa atthaṃ bhañjati , tassa appaguṇatāya appasāvajjo , mahāguṇatāya mahāsāvajjoti adinnādāne viya guṇavasenāpi yojetabbaṃ .

Kilesānaṃ mudutibbatāvasenāpi appasāvajjamahāsāvajjatā labbhatiyeva .

Attano santakaṃ adātukāmatāya , pūraṇakathānayena ca visaṃvādanapurekkhārasseva musāvādo .

Tattha pana cetanā balavatī na hotīti appasāvajjatāM1.119 vuttā .

Appatāya ūnassa atthassa pūraṇavasena pavattā kathā pūraṇakathā .

Tajjoti tassāruppo , visaṃvādanānurūpoti attho .

‘‘ Vāyāmo ’’ ti vāyāmasīsena payogamāha .

Visaṃvādanādhippāyena payoge katepi parena tasmiṃ atthe aviññāte visaṃvādanassa asijjhanato parassa tadatthavijānanaṃ eko sambhāro vutto .

Keci pana ‘‘ abhūtavacanaṃ visaṃvādanacittaṃ parassa tadatthavijānananti tayo sambhārā ’’ ti vadanti .

Kiriyāsamuṭṭhāpakacetanākkhaṇeyeva musāvādakakammunā bajjhati sanniṭṭhāpakacetanāya nibbattattā , sacepi dandhatāya vicāretvā paro tamatthaṃ jānātīti adhippāyo .

‘‘ Saccato thetato ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.19) viya theta -saddo thirapariyāyo , thirabhāvo ca saccavāditāya adhikatattā kathāvasena veditabboti āha ‘‘ thirakathoti attho ’’ ti .

Nathirakathoti yathā haliddirāgādayoP1.153 anavaṭṭhitasabhāvatāya na thirā , evaṃ na thirā kathā yassa so na thirakathoti haliddirāgādayo yathā kathāya upamā honti , evaṃ yojetabbaṃ .

Esa nayo ‘‘ pāsāṇalekhā viyā ’’ tiādīsupi .

Saddhā ayati pavattati etthāti saddhāyo , saddhāyo eva saddhāyiko yathā ‘‘ venayiko ’’ tiV1.106 ( a . ni .8.11; pārā .8).

Saddhāya vā ayitabbo saddhāyiko , saddheyyoti attho .

Vattabbataṃ āpajjati visaṃvādanatoti adhippāyo .

Suññabhāvan ti pītivirahitatāya rittataṃ .

Sā pisuṇavācāti yāyaṃ yathāvuttā saddasabhāvā vācā , sā piyasuññakaraṇato pisuṇavācāti niruttinayena atthamāha .

Pisatīti vā pisuṇā , samagge satte avayavabhūte vagge bhinne karotīti attho .

Pharusan ti sinehābhāvena lūkhaṃ .

Sayampi pharusāti domanassasamuṭṭhitattā sabhāvenapi kakkasā .

Ettha ca pharusaṃ karotīti phalūpacārena , pharusayatīti vā vācāya pharusa-saddappavatti veditabbā .

Sayampi pharusāti paresaṃ mammacchedavasena pavattiyā ekantaniṭṭhuratāya sabhāvena , kāraṇavohārenaM1.120 ca vācāya pharusa-saddappavatti daṭṭhabbā .

Tatoyeva ca neva kaṇṇasukhā .

Atthavipannatāya na hadayaṅgamā .

Yena samphaṃ palapatīti yena palāpasaṅkhātena niratthakavacanena sukhaṃ hitañca phalati vidarati vināsetīti ‘‘ samphan ’’ ti laddhanāmaṃ attano paresañca anupakārakaṃ yaṃ kiñci palapati .

Saṃkiliṭṭhacittassāti lobhena dosena vā vibādhitacittassa , upatāpitacittassa vā , dūsitacittassāti attho .

Cetanā pisuṇavācā pisuṇaṃ vadanti etāyāti .

Yassa yato bhedaṃ karoti , tesu abhinnesu appasāvajjaṃ , bhinnesu mahāsāvajjaṃ , tathā kilesānaṃ mudutibbatāvisesesu .

Yassa pesuññaṃP1.154 upasaṃharati , so bhijjatu vā mā vā , tassa atthassa viññāpanameva pamāṇanti āha ‘‘ tadatthavijānanan ’’ ti , kammapathappatti pana bhinne eva .

Anuppadātāti anubalappadātā , anuvattanavasena vā padātā .

Kassa pana anuvattanaṃ padānañca ?

‘‘ Sahitānan ’’ ti vuttattā ‘‘ sandhānassā ’’ ti viññāyati .

Tenevāha ‘‘ sandhānānuppadātā ’’ ti .

Yasmā pana anuvattanavasena sandhānassa padānaṃ ādhānaṃ , rakkhaṇaṃ vā daḷhīkaraṇaṃ hoti , tena vuttaṃ ‘‘ daḷhīkammaṃ kattāti attho ’’ ti .

Āramanti etthāti ārāmo , ramitabbaṭṭhānaṃV1.107 .

Yasmā pana ākārena vināpi ayamevattho labbhati , tasmā vuttaṃ ‘‘ samaggarāmotipi pāḷi , ayamevettha attho ’’ ti .

Mammāni viya mammāni , yesu pharusavācāya chupitamattesu duṭṭhārūsu viya ghaṭṭitesu cittaṃ adhimattaṃ dukkhappattaṃ hoti .

Kāni pana tāni ?

Jātiādīni akkosavatthūni .

Tāni chijjanti , bhijjanti vā yena kāyavacīpayogena , so mammacchedako .

Ekantena pharusacetanā pharusavācā pharusaṃ vadati etāyāti .

Kathaṃ pana ekantapharusacetanā hoti ?

Duṭṭhacittatāya .

Tassāti ekantapharusacetanāya eva pharusavācābhāvassa .

Mammacchedako savanapharusatāyāti adhippāyo .

Cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti kammapatha ’ ppattattā , kammabhāvaṃ pana na sakkā vāretunti .

Evaṃ anvayavasena cetanāpharusatāya pharusavācaṃ sādhetvā idāni tameva paṭipakkhanayena sādhetuṃ ‘‘ vacanasaṇhatāyā ’’ tiādi vuttaṃ .

Sā pharusavācāM1.121 .

Yan ti yaṃ puggalaṃ .

Etthāpi kammapathabhāvaṃ appattā appasāvajjā , itarā mahāsāvajjā , tathā kilesānaṃ mudutibbatābhāve .

Keci pana ‘‘ yaṃ uddissa pharusavācā payujjanti , tassa sammukhāva sīsaṃ etī ’’ ti , eke ‘‘ parammukhāpi pharusavācā hotiyevā ’’ ti vadanti .

Tatthāyamadhippāyo yutto siyā – sammukhā payoge agāravādīnaṃ balavabhāvato siyā cetanāP1.155 balavatī , parassa ca tadatthajānanaṃ , na tathā asammukhāti .

Yathā pana akkosite mate āḷahane katā khamanā upavādantarāyaṃ nivatteti , evaṃ ‘‘ parammukhā payuttāpi pharusavācā hotiyevā ’’ ti sakkā viññātunti .

Kupitacittan ti akkosādhippāyeneva kupitacittaṃ , na maraṇādhippāyena .

Maraṇādhippāyena hi cittakope sati byāpādoyeva hotīti .

Etthāti –

‘‘ Nelaṅgo setapacchādo , ekāro vattatī ratho ;

Anīghaṃ passa āyantaṃ , chinnasotaṃ abandhanan ’’ ti .( saṃ . ni .4.347; udā .65);

Imissā gāthāya .

Sīlañhettha ‘‘ nelaṅgan ’’ ti vuttaṃ .

Tenevāha citto gahapati ‘‘ nelaṅganti kho bhante sīlānametaṃ adhivacanan ’’ ti ( saṃ . ni .4.347).

Sukumārāti apharusatāya mudukā .

Purassāti ettha pura -saddo tannivāsīvācako daṭṭhabbo ‘‘ gāmo āgato ’’ tiādīsu viya .

Tenevāha ‘‘ nagaravāsīnan ’’ ti .

Manaṃ appāyati vaḍḍhetīti manāpā .

Tena vuttaṃ ‘‘ cittavuḍḍhikarā ’’ ti .

Āsevanaṃ bhāvanaṃ bahulīkaraṇaṃ .

Yaṃ gāhayituṃ pavattito , tena aggahite appasāvajjoV1.108 gahite mahāsāvajjoti , idhāpi kilesānaṃ mudutibbatāvasenāpi appasāvajjamahāsāvajjatā labbhatiyeva .

‘‘ Kālavādī ’’ tiādi samphappalāpā paṭiviratassa paṭipattidassanaṃ .

Yathā hi ‘‘ pāṇātipātā paṭivirato ’’ tiādi pāṇātipātappahānapaṭipattidassanaṃ .

‘‘ Pāṇātipātaṃ pahāya viharatī ’’ ti hi vutte kathaṃ pāṇātipātappahānaṃ hotīti ?

Apekkhāsabbhāvato ‘‘ pāṇātipātā paṭivirato hotī ’’ ti vuttaṃ , sā pana virati kathantiP1.156 āha ‘‘ nihitadaṇḍo nihitasattho ’’ ti , tañca daṇḍasatthanidhānaṃ kathanti vuttaṃ ‘‘ lajjī ’’ tiādi , evaṃ uttaruttaraṃ purimassa purimassa upāyasandassanaṃ , tathā adinnādānādīsuM1.122 yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ kālavādītiādi samphappalāpā paṭiviratassa paṭipattidassanan ’’ ti .

Atthasañhitāpi hi vācā ayuttakālappayogena atthāvahā na siyāti anatthaviññāpanavācaṃ anulometi , tasmā samphappalāpaṃ pajahantena akālavāditā parivajjetabbāti vuttaṃ ‘‘ kālavādī ’’ ti .

Kālena vadantenāpi ubhayānatthasādhanato abhūtaṃ parivajjetabbanti āha ‘‘ bhūtavādī ’’ ti .

Bhūtañca vadantena yaṃ idhalokaparalokahitasampādakaṃ , tadeva vattabbanti dassetuṃ ‘‘ atthavādī ’’ ti vuttaṃ .

Atthaṃ vadantenāpi na lokiyadhammasannissitameva vattabbaṃ , atha kho lokuttaradhammasannissitaṃ pīti dassetuṃ ‘‘ dhammavādī ’’ ti vuttaṃ .

Yathā ca attho lokuttaradhammasannissito hoti , taṃ dassanatthaṃ ‘‘ vinayavādī ’’ ti vuttaṃ .

Pātimokkhasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti hi pañcannaṃ saṃvarānaṃ , tadaṅgavinayo vikkhambhanavinayo samucchedavinayo paṭippassaddhivinayo nissaraṇavinayoti pañcannaṃ vinayānañca vasena vuccamāno attho nibbānādhigamahetubhāvato lokuttaradhammasannissito hotīti .

Evaṃ guṇavisesayutto ca attho vuccamāno desanākosalle sati sobhati , kiccakaro ca hoti , nāññathāti dassetuṃ ‘‘ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā ’’ ti vuttaṃ .

Idāni taṃ desanākosallaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ kālenā ’’ tiādimāha .

Ajjhāsayaṭṭhuppattīnaṃ pucchāya ca vasena otiṇṇe desanāvisaye ekaṃsādibyākaraṇavibhāgaṃ sallakkhetvā ṭhapanāhetudāharaṇasaṃsandanāni taṃtaṃkālānurūpaṃ vibhāventiyā parimitaparicchinnarūpāya vipulataragambhīrudārapahūtatthavitthārasaṅgāhakāyaP1.157 desanāya pare yathājjhāsayaṃ paramatthasiddhiyaṃ patiṭṭhāpento ‘‘ desanākusalo ’’ ti vuccatīti evamettha atthayojanā veditabbā .

10. Evaṃ paṭipāṭiyā satta mūlasikkhāpadāni vibhajitvā satipi abhijjhādippahānassaV1.109 saṃvarasīlasikkhāsaṅgahe upariguṇasaṅgahato , lokiyaputhujjanāvisayato ca uttaradesanāya saṅgaṇhituṃ taṃ pariharitvā pacurajanapākaṭaṃ ācārasīlameva vibhajanto bhagavā ‘‘ bījagāmabhūtagāmasamārambhā ’’ tiādimāha .

Tattha gāmoti samūho .

Nanu ca rukkhādayo cittarahitatāya na jīvā , cittarahitatā ca paripphandābhāvatoM1.123 , chinne viruhanato , visadisajātikabhāvato , catuyoniappariyāpannato ca veditabbā , vuḍḍhi pana pavāḷasilālavaṇānampi vijjatīti na tesaṃ jīvabhāve kāraṇaṃ , visayaggahaṇañca parikappanāmattaṃ supanaṃ viya ciñcādīnaṃ , tathā dohaḷādayo , tattha kasmā bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirati icchitāti ?

Samaṇasāruppato , sannissitasattānurakkhaṇato ca .

Tenevāha ‘‘ jīvasaññino hi moghapurisā manussā rukkhasmin ’’ tiādi ( pāci .89).

Nīlatiṇarukkhādikassāti allatiṇassa ceva allarukkhādikassa ca .

Ādi -saddena osadhigacchalatādayo veditabbā .

Ekaṃ bhattaṃ ekabhattaṃ , taṃ assa atthīti ekabhattiko , ekasmiṃ divase ekavārameva bhuñjanako .

Tayidaṃ rattibhojanopi siyāti tannivattanatthamāha ‘‘ rattūparato ’’ ti .

Evampi aparaṇhabhojīpi siyā ekabhattikoti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘ virato vikālabhojanā ’’ ti vuttaṃ .

Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāvaP1.158 majjhanhikā , ayaṃ buddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo bhojanassa kālo nāma , tadañño vikālo .

Aṭṭhakathāyaṃ pana dutiyapadena rattibhojanassa paṭikkhittattā aparaṇho ‘‘ vikālo ’’ ti vutto .

Saṅkhepato ‘‘ sabbapāpassa akaraṇan ’’ tiādi ( dī . ni .2.90; dha . pa .183; netti .30,50,116,124) nayappavattaṃ bhagavato sāsanaṃ accantachandarāgappavattito naccādīnaṃ dassanaṃ na anulometīti āha ‘‘ sāsanassa ananulomattā ’’ ti .

Attanā payojiyamānaṃ , parehi payojāpiyamānañca naccaṃ naccabhāvasāmaññato pāḷiyaṃ ekeneva nacca-saddena gahitaṃ , tathā gītavādita-saddena cāti āha ‘‘ naccananaccāpanādivasenā ’’ ti .

Ādi -saddena gāyanagāyāpanavādanavādāpanāni saṅgaṇhāti .

Dassanena cettha savanampi saṅgahitaṃ virūpekasesanayena .

Ālocanasabhāvatāya vā pañcannaṃ viññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasabbhāvato ‘‘ dassanā ’’ icceva vuttaṃ .

Avisūkabhūtassa gītassa savanaṃ kadāci vaṭṭatīti āha ‘‘ visūkabhūtā dassanā ’’ ti .

Tathā hi vuttaṃ paramatthajotikāya khuddakapāṭhaṭṭhakathāya ( khu . pā . aṭṭha . pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā )‘‘ dhammūpasaṃhitampi cettha gītaṃ vaṭṭati , gītūpasaṃhito dhammo na vaṭṭatī ’’ ti .

UccātiV1.110M1.124 uccasaddena samānatthaṃ ekaṃ saddantaraṃ , seti etthāti sayanaṃ .

Uccāsayanaṃ mahāsayanañca samaṇasārupparahitaṃ adhippetanti āha ‘‘ pamāṇātikkantaṃ , akappiyattharaṇan ’’ tiP1.159 .

Āsandādiāsanañcettha sayanena saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .

Yasmā pana ādhāre paṭikkhitte tadādhārakiriyā paṭikkhittāva hoti , tasmā ‘‘ uccāsayanamahāsayanā ’’ icceva vuttaṃ , atthato pana tadupabhogabhūta nisajjānipajjanehi virati dassitāti daṭṭhabbā .

Uccāsayanasayanamahāsayanasayanāti vā etasmiṃ atthe ekasesanayena ayaṃ niddeso kato yathā ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ ti ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1; udā .1).

Āsanakiriyāpubbakattā sayanakiriyāya sayanaggahaṇeneva āsanaṃ gahitanti veditabbaṃ .

Aññehi gāhāpane upanikkhittasādiyane ca paṭiggahaṇattho labbhatīti āha ‘‘ na uggaṇhāpeti , na upanikkhittaṃ sādīyatī ’’ ti .

Atha vā tividhaṃ paṭiggahaṇaṃ kāyena vācāya manasā .

Tattha kāyena paṭiggahaṇaṃ uggaṇhanaṃ , vācāya paṭiggahaṇaṃ uggahāpanaṃ , manasā paṭiggahaṇaṃ sādiyananti tividhampi paṭiggahaṇaṃ sāmaññaniddesena , ekasesanayena vā gahetvā ‘‘ paṭiggahaṇā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ neva naṃ uggaṇhātī ’’ tiādi .

Esa nayo ‘‘ āmakadhaññapaṭiggahaṇā ’’ tiādīsupi .

Nīvārādiupadhaññassa sāliyādimūladhaññantogadhattā vuttaṃ ‘‘ sattavidhassā ’’ ti .

‘‘ Anujānāmi bhikkhave pañca vasāni bhesajjāni acchavasaṃ macchavasaṃ susukāvasaṃ sūkaravasaṃ gadrabhavasan ’’ ti ( mahāva .262) vuttattā idaṃ odissa anuññātaṃ nāma , tassa pana ‘‘ kāle paṭiggahitan ’’ ti ( mahāva .262) vuttattā paṭiggahaṇaṃ vaṭṭatīti āha ‘‘ aññatra odissa anuññātā ’’ ti .

Akkamatīti nippīḷeti .

Pubbabhāge akkamatīti sambandho .

Hadayan ti nāḷiādimānabhājanānaṃ abbhantaraṃ .

TilādīnaṃP1.160 nāḷiādīhi minanakāle ussāpitasikhāyeva sikhā , tassā bhedo hāpanaṃ .

Kecīti sārasamāsācariyā , uttaravihāravāsino ca .

Vadhoti muṭṭhippahārakasātāḷanādīhi hiṃsanaṃ , viheṭhananti attho .

Viheṭhanatthopi hi vadhasaddo dissati ‘‘ attānaṃ vadhitvā vadhitvā ’’ tiādīsu ( pāci .880).

Yathā hi appaṭiggahabhāvasāmaññe satipi pabbajitehi appaṭiggahitabbavatthuvisesabhāvasandassanatthaṃ itthikumāridāsidāsādayo vibhāgena vuttāM1.125 , evaṃ parassaharaṇabhāvato adinnādānabhāvasāmaññe satipi tulākūṭādayo adinnādānavisesabhāvadassanatthaṃ vibhāgena vuttā , na evaṃ pāṇātipātapariyāyassa vadhassa punaggahaṇe payojanaṃ atthi .

‘‘ Tattha sayaṅkāro , idha paraṃkāro ’’ ti caV1.111 na sakkā vattuṃ ‘‘ kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā chappayogā ’’ ti ca vuttattā .

Tasmā yathāvuttoyeva attho sundarataro .

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ vadhoti māraṇan ’’ ti vuttaṃ , tampi pothanameva sandhāyāti ca sakkā viññātuṃ māraṇa-saddassa vihiṃsanepi dissanato .

Ettāvatāti ‘‘ pāṇātipātaṃ pahāyā ’’ tiādinā ‘‘ chedana … pe … sahasākārā paṭivirato ’’ ti etaparimāṇena pāṭhena .

Antarābhedaṃ aggahetvā pāḷiyaṃ āgatanayena chabbīsatisikkhāpadasaṅgahaṃ yebhuyyena sikkhāpadānaṃ avibhattattā cūḷasīlaṃ nāma .

Desanāvasena hi idha cūḷamajjhimādibhāvo adhippeto , na dhammavasena .

Tathā hi idha saṅkhittena uddiṭṭhānaṃ sikkhāpadānaṃ avibhattānaṃ vibhajanavasenaP1.161 majjhimasīladesanā pavattā .

Tenevāha ‘‘ majjhimasīlaṃ vitthārento ’’ ti .

Cūḷasīlavaṇṇanā niṭṭhitā .

Majjhimasīlavaṇṇanā

11. Tattha yathāti opammatthe nipāto .

Vāti vikappanatthe .

Panāti vacanālaṅkāre .

Eketi aññe .

Bhontoti sādhūnaṃ piyasamudāhāro .

Sādhavo hi pare ‘‘ bhonto ’’ ti vā ,‘‘ devānaṃ piyā ’’ ti vā ‘‘ āyasmanto ’’ ti vā samālapanti .

Yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatā samaṇā .

Jātimattena brāhmaṇā .

Idaṃ vuttaṃ hoti – ussāhaṃ katvā mama vaṇṇaṃ vadamānopi puthujjano ‘‘ pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato ’’ tiādinā parānuddesikanayena vā yathā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇabhāvaṃ paṭijānamānā , parehi ca tathāsambhāviyamānā tadanurūpapaṭipattiṃ ajānanato , asamatthato ca na abhisambhuṇanti , na evamayaṃ , ayaṃ pana samaṇo gotamo sabbathāpi samaṇasāruppapaṭipadaṃ pūresiyevāti evaṃ aññuddesikanayena vā sabbathāpi ācārasīlamattameva vadeyyuṃ , na taduttarinti .

BījagāmabhūtagāmasamārambhapadeM1.126 saddakkamena appadhānabhūtopi bījagāmabhūtagāmo niddisitabbatāya padhānabhāvaṃ paṭilabhati .

Añño hi saddakkamo añño atthakkamoti āha ‘‘ katamo so bījagāmabhūtagāmo ’’ ti .

Tasmiñhi vibhatte tabbisayatāya samārambhopi vibhattova hotītiV1.112 .

Tenevāha bhagavā ‘‘ mūlabījan ’’ tiādi .

Mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ , mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījaṃ .

Sesesupi eseva nayo .

Phaḷubījan ti pabbabījaṃ .

Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhaṇasamatthe sāraphale niruḷho bīja -saddo tadatthasaṃsiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘ bījabījan ’’ ti .

‘‘ RūparūpaṃP1.162 , dukkhadukkhan ’’ ti ( saṃ . ni .4.327) ca yathā .

Kasmā panettha bījagāmabhūtagāmaṃ pucchitvā bījagāmo eva vibhattoti ?

Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ .

Nanu avocumha ‘‘ mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ , mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījanti ’’.

Tattha purimena bījagāmo niddiṭṭho , dutiyena bhūtagāmo , duvidhopesa sāmaññaniddesena , mūlabījañca mūlabījañca mūlabījanti ekasesanayena vā pāḷiyaṃ niddiṭṭhoti veditabbo .

Tenevāha ‘‘ sabbañhetan ’’ tiādi .

12.‘‘ Sannidhikatassā ’’ ti etena ‘‘ sannidhikāraparibhogan ’’ ti ettha kāra -saddassa kammatthataṃ dasseti .

Yathā vā ‘‘ ācayaṃgamino ’’ ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ ācayagāmino ’’ ti ( dha . sa .10) niddeso kato , evaṃ ‘‘ sannidhikāraṃ paribhogan ’’ ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ sannidhikāraparibhogan ’’ ti vuttaṃ , sannidhiṃ katvā paribhoganti attho .

Sammā kilese likhatīti sallekho , suttantanayena paṭipatti .

Pariyāyati kappīyatīti pariyāyo , kappiyavācānusārena paṭipatti .

Kilesehi āmasitabbato āmisaṃ , yaṃ kiñci upabhogārahaṃ vatthu .

Tenevāha ‘‘ āmisanti vuttāvasesan ’’ ti .

Nayadassanañhetaṃ sannidhivatthūnaṃ .

Udakakaddameti udake ca kaddame ca .

Acchathāti nisīdatha .

Gīvāyāmakan ti gīvaṃ āyamitvā , yathā ca bhutte atibhuttatāya gīvā āyamitabbāva hoti , evanti attho .

Catubhāgamattan ti kuḍubamattaṃ .

‘‘ Kappiyakuṭiyan ’’ tiādi vinayavasena vuttaṃ .

13. EttakampītiM1.127 vinicchayavicāraṇāvatthukittanampiP1.163 .

Payojanamattamevāti padatthayojanamattameva .

Yassa pana padassa vitthārakathaṃ vinā na sakkā attho viññātuṃ , tattha vitthārakathāpi padatthasaṅgahameva gacchati .

Kutūhalavasena pekkhitabbato pekkhā , naṭasatthavidhinā naṭānañca payogo .

Naṭasamūhena pana janasamūhe karaṇavasena ‘‘ naṭasamajjan ’’ ti vuttaṃ , sārasamāse ‘‘ pekkhā mahan ’’ ti vuttaṃ .

Ghanatāḷaṃ nāma daṇḍamayatāḷaṃ , silāsalākatāḷaṃ vā .

Eketi sārasamāsācariyā , uttaravihāravāsino ca .

Yathā cettha , evaṃ ito paresupi ‘‘ eke ’’ ti āgataṭṭhānesu .

Caturassaambaṇakatāḷaṃ nāma rukkhasāradaṇḍādīsu yena kenaci caturassaambaṇakaṃ katvāV1.113 catūsu passesu cammena onandhitvā katavāditaṃ .

Abbhokkiraṇaṃ raṅgabalīkaraṇaṃ , yā ‘‘ nandī ’’ ti vuccati .

Sobhanakaran ti sobhanakaraṇaṃ ,‘‘ sobhanagharakan ’’ ti sārasamāse vuttaṃ .

Caṇḍālānamidanti caṇḍālaṃ .

Sāṇe udakena temetvā aññamaññaṃ ākoṭanakīḷā sāṇadhovanaṃ .

Indajālenāti aṭṭhidhovanamantaṃ parijappitvā yathā pare aṭṭhīniyeva passanti , evaṃ tacādīnaṃ antaradhāpanamāyāya .

Sakaṭabyūhādīti ādi -saddena cakkapadumakaḷīrabyūhādiṃ saṅgaṇhāti .

14. PadānītiP1.164 sārīnaṃ patiṭṭhānaṭṭhānāni .

Dasapadaṃ nāma dvīhi pantīhi vīsatiyā padehi kīḷanajūtaṃ .

Pāsakaṃ vuccati chasu passesu ekekaṃ yāva chakkaṃ dassetvā katakīḷanakaṃ , taṃ vaḍḍhetvā yathāladdhaṃ ekakādivasena sāriyo apanentā upanentā ca kīḷanti .

Ghaṭena kīḷā ghaṭikāti eke .

Bahūsu salākāsu visesarahitaṃ ekaṃ salākaṃ gahetvā tāsu pakkhipitvā puna tasseva uddharaṇaṃ salākahatthan ti eke .

Paṇṇena vaṃsākārena katā nāḷikā .

Tenevāha ‘‘ taṃ dhamantā ’’ ti .

‘‘ Pucchantassa mukhāgataṃ akkharaṃ gahetvā naṭṭhamutti lābhālābhādijānanakīḷā akkharikā ’’ tipi vadanti .

‘‘ Vāditānurūpaṃ naccanaṃ gāyanaṃ vā yathāvajjaṃ ’’ tipi vadanti .

‘‘ Evaṃ kate jayo bhavissati , aññathā parājayo ’’ ti jayaparājaye purakkhatvā payogakaraṇavasena parihārapathādīnampi jūtapamādaṭṭhānabhāvo veditabbo .

Paṅgacīrādīhipi vaṃsādīhi kātabbakiccasiddhiasiddhijayaparājayāvaho payogo vuttoti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Yathāvajjan ’’ ti caM1.128 kāṇādīhi sadisatākāradassanehi jayaparājayavasena jūtakīḷitabhāvena vuttaṃ .

15. Vāḷarūpānīti āharimāni vāḷarūpāni .

‘‘ Akappiyamañcova pallaṅko ’’ ti sārasamāse .

Vānavicittan ti bhitticchadādivasena vānena vicitraṃ .

Rukkhatūlalatātūlapoṭakītūlānaṃ vasena tiṇṇaṃ tūlānaṃ .

Uddalomiyaṃ kecīti sārasamāsācariyā , uttaravihāravāsino ca .

Tathā ekantalomiyaṃ .

Koseyyakaṭṭissamayan ti koseyyakassaṭamayaṃ .

Suddhakoseyyan tiP1.165 ratanaparisibbanarahitaṃ .

‘‘ Ṭhapetvā tūlikan ’’ ti etena ratanaparisibbanarahitāpi tūlikā na vaṭṭatīti dīpeti .

‘‘ Ratanaparisibbitānī ’’ ti iminā yāni ratanaparisibbitāni , tāni bhūmattharaṇavasena , yathānurūpaṃ mañcapīṭhādīsu ca upanetuṃ vaṭṭatīti dīpitaṃ hoti .

Ajinacammehīti ajinamigacammehi .

Tāni kira cammāni sukhumāni , tasmā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbanti .

Tena vuttaṃ ‘‘ ajinappaveṇī ’’ ti .

Vuttanayenāti vinaye vuttanayena .

16. Alaṅkārañjanameva na bhesajjaṃ maṇḍanānuyogassa adhippetattā .

Mālā-saddo sāsane suddhapupphesupiV1.114 niruḷhoti āha ‘‘ baddhamālā vā ’’ ti .

Mattikakakkan ti osadhehi abhisaṅkhataṃ yogamattikakakkaṃ .

Caliteti kupite .

Lohite sannisinneti duṭṭhalohite khīṇe .

17. Duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ , saggamaggo mokkhamaggo ca .

Taṃ niyyānaṃ arahati , niyyāne vā niyuttā , niyyānaṃ vā phalabhūtaṃ etissā atthīti niyyānikā , vacīduccaritasaṃkilesato niyyātīti vā ī-kārassa rassattaṃ , ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā niyyānikā , cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi .

Tappaṭipakkhato aniyyānikā , tassā bhāvo aniyyānikattaṃ , tasmā aniyyānikattā .

Tiracchānabhūtāti tirokaraṇabhūtā .

Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve .

Saha atthenāti sātthakaṃ , hitapaṭisaṃyuttanti attho .

Visikhāti gharasanniveso , visikhāgahaṇena ca tannivāsino gahitā ‘‘ gāmo āgato ’’ tiādīsu viya .

Tenevāha ‘‘ sūrā samatthā ’’ ti ,‘‘ saddhā pasannā ’’ ti ca .

KumbhaṭṭhānāpadesenaM1.129P1.166 kumbhadāsiyo vuttāti āha ‘‘ kumbhadāsīkathā vā ’’ ti .

Uppattiṭhitisambhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti lokakkhāyikā .

18. Sahitan ti pubbāparāviruddhaṃ .

19. Dūtassa kammaṃ dūteyyaṃ , tassa kathā dūteyyakathā .

20. Tividhenāti sāmantajappanairiyāpathasannissitapaccayapaṭisevanabhedato tippakārena .

Vimhāpayantīti ‘‘ aho acchariyapuriso ’’ ti attani paresaṃ vimhayaṃ uppādenti .

Lapantīti attānaṃ , dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti , evaṃ ukkācetvā kathenti .

Nimittena caranti , nimittaṃ vā karontīti nemittikā nimittanti ca paresaṃ paccaya dānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ vuccati .

Nippiṃsantīti nippesā , nippesāyeva nippesikā , nippesoti ca saṭhapuriso viya lābhasakkāratthaṃ akkosakhuṃsanuppaṇḍanaparapiṭṭhimaṃsikatādi .

Majjhimasīlavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Sīlakkhandhavaggaṭīkā

Sīlakkhandhavaggaṭīkā