Niccadānaanukulayaññavaṇṇanā
349. Uṭṭhāya samuṭṭhāyāti dāne uṭṭhānavīriyaṃ sakkaccaṃ katvā .
Appasambhārataroti ativiya parittasambhāro .
Samārabhīyati yañño etehīti samārambhā , sambhārasambharaṇavasena pavattasattapīḷā .
Appaṭṭhataroti pana ativiya appakiccoti attho .
Vipākasaññitaṃ atisayena mahantaṃ sadisaphalaṃ etassāti
P1.432 mahapphalataro .Udayasaññitaṃ atisayena mahantaṃ nissandādiphalaṃ etassāti mahānisaṃsataro .
Dhuvadānānīti dhuvāni thirāni acchinnāni katvā dātabbadānāni .
Anukulayaññānīti anukulaṃ kulānukkamaṃ upādāya dātabbadānāni , tenāha ‘‘ amhākan ’’ tiādi .
Nibaddhadānānīti nibandhetvā niyametvā paveṇīvasena pavattitadānāni .
Hatthidantena pavattitā dantamayasalākā , yattha dāyakānaṃ nāmaṃ aṅkanti .
Raññoti setavāhanarañño .
Ādīnīti ādi -saddena ‘‘ seno viya maṃsapesiṃ kasmā okkhanditvā gaṇhāsī ’’ ti evamādīnaṃ saṅgaho .
Pubbacetanāmuñcacetanāaparacetanāsampattiyā dāyakassa vasena tīṇi aṅgāni , vītarāgatāvītadosatāvītamohatāpaṭipattiyā dakkhiṇeyyassa vasena tīṇīti evaṃ chaḷaṅgasamannāgatāya dakkhiṇāya .
Aparāparaṃ uppajjanakacetanāvasena mahānadī viya , mahogho viya ca ito cito ca abhisanditvā okkhanditvā pavattiyā puññameva puññābhisando .
350. Kiccapariyosānaṃ natthi divase divase dāyakassa byāpārāpajjanato , tenāha ‘‘ ekenā ’’ tiādi .
Kiccapariyosānaṃ atthi yathāraddhassa āvāsassa katipayenāpi kālena parisamāpetabbato , tenāha
M1.331 ‘‘ paṇṇasālan ’’ tiādi .Suttantapariyāyenāti suttantapāḷinayena .( Ma . ni .1.12,13; a . ni .2.58) nava ānisaṃsāti sītapaṭighātādayo paṭisallānārāmapariyosānā nava udayā .
Appamattatāya cete vuttā .
Yasmā āvāsaṃ dentena nāma sabbampi paccayajātaṃ dinnameva hoti .
Dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci
P1.433 aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā patissaye muhuttaṃ nipajjitvā vuṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hotiV1.293 .Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati , patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nipannassa visabhāgasantati vūpasammati , sabhāgasantati patiṭṭhāti , vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti .
Bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭako vijjhati , khāṇu paharati , sarīsapādiparissayā ceva corabhayañca uppajjati , patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nipannassa sabbe te parissayā na honti , sajjhāyantassa dhammapītisukhaṃ , kammaṭṭhānaṃ manasi karontassa upasamasukhañca uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato .
Bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti , akkhīni phandanti , senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti , muhuttaṃ nisinnassa pana akkhīnaṃ pasādo āharitvā pakkhitto viya hoti , dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti .
Etasmiñca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ āvāsaṃ dentena nāma sabbampi paccayajātaṃ dinnameva hotī ’’ ti , tasmā ete yathāvuttā sabbepi ānisaṃsā veditabbā .
Tena vuttaṃ ‘‘ appamattatāya cete vuttā ’’ ti .
Sītan ti ajjhattaṃ dhātukkhobhavasena vā bahiddhā utuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ .
Uṇhan ti aggisantāpaṃ , tassa vanaḍāhādīsu ( vanadāhādīsu vā sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.295) sambhavo veditabbo .
Paṭihantīti paṭibāhati , yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ bādhanaṃ na hoti , evaṃ karoti .
Sītuṇhabbhāhate
P1.434 hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti .Vāḷamigānīti sīhabyagghādicaṇḍamige .
Guttasenāsanañhi āraññakampi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na hontīti .
Sarīsapeti ye keci sarante gacchante dīghajātike sappādike .
Makaseti nidassanamattametaṃ , ḍaṃsādīnampi etesveva
M1.332 ( etaneva sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.295) saṅgaho daṭṭhabbo .Sisireti sisirakālavasena , sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse .
Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā .
Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ummūlabhañjanādivasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca .
Paṭihaññatīti paṭibāhīyati .
Leṇatthan ti nānārammaṇato cittaṃ nivattetvā paṭisallānārāmatthaṃ .
Sukhatthan ti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ .
Jhāyitun ti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanibandhitvā upanijjhāyituṃ .
Vipassitun ti aniccādito saṅkhāre sammasituṃ .
Vihāreti
V1.294 patissaye .Kārayeti kārāpeyya .
Rammeti manorame nivāsasukhe .
Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya , te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti , evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammakammaphalānaṃ , ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā .
Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakāritaṃ dassetuṃ
P1.435 ‘‘ te tassā ’’ ti gāthamāha .Tattha teti bahussutā .
Tassāti upāsakassa .
Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanūdanaṃ saddhammaṃ desenti .
Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so upāsako yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāti ekādasaggivūpasamena sīti bhavati .
Sītapaṭighātādayo vipassanāvasānā terasa , annādilābho , dhammassavanaṃ , dhammāvabodho , parinibbānanti evaṃ sattarasa .
351. Attano santakāti attaniyā .
Duppariccajanaṃ lobhaṃ niggaṇhituṃ asakkontassa .
Saṅghassa vā gaṇassa vā santiketi yojanā .
Tatthāti
M1.333 yathāgahite saraṇe .Natthi punappunaṃ kattabbatā viññūjātikassāti adhippāyo .
‘‘ Jīvitapariccāgamayaṃ puññan ’’ ti ‘‘ sace tvaṃ na yathāgahitaṃ saraṇaṃ bhindissati , evāhaṃ taṃ māremī ’’ ti yadipi koci tiṇhena satthena jīvitā voropeyya , tathāpi ‘‘ nevāhaṃ buddhaṃ na buddhoti , dhammaṃ na dhammoti , saṅghaṃ na saṅghoti vadāmī ’’ ti daḷhataraṃ katvā gahitasaraṇassa vasena vuttaṃ .
352. Saraṇaṃ upagatena kāyavācācittehi sakkaccaṃ vatthuttayapūjā kātabbā , tattha ca saṃkileso parihanitabbo , sikkhāpadāni pana samādānamattaṃ , sampattavatthuto viramaṇamattañcāti saraṇagamanato sīlassa appaṭṭhataratā , appasamārambhataratā ca veditabbā .
Sabbesaṃ sattānaṃ jīvitadānādinā daṇḍanidhānato , sakalalokiyalokuttaraguṇādhiṭṭhānato cassa mahapphalamahānisaṃsataratā daṭṭhabbā .
Vakkhamānanayena
P1.436 ca verahetutāya veraṃ vuccati pāṇātipātādipāpadhammo , taṃ maṇati ‘‘ mayi idha ṭhitāya kathaṃ āgacchasī ’’ ti tajjentī viya nīharatīti veramaṇī , tato vā pāpadhammatoV1.295 viramati etāyāti ‘‘ viramaṇī ’’ ti vattabbe niruttinayena ikārassa ekāraṃ katvā ‘‘ veramaṇī ’’ ti vuttā .Asamādinnasīlassa sampattato yathāupaṭṭhitavītikkamitabbavatthuto virati sampattavirati .
Samādānavasena uppannā virati samādānavirati .
Setu vuccati ariyamaggo , tappariyāpannā hutvā pāpadhammānaṃ samucchedavasena ghātanavirati setughātavirati .
Idāni tisso viratiyo sarūpato dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pariharatīti avītikkamavasena parivajjeti .
Na hanāmīti ettha iti -saddo ādiattho , tena ‘‘ adinnaṃ nādiyāmī ’’ ti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho , vā -saddena vā , tenāha ‘‘ sikkhāpadāni gaṇhantassā ’’ ti .
Maggasampayuttāti sammādiṭṭhiyādimaggasampayuttā .
Idāni tāsaṃ viratīnaṃ ārammaṇato vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Purimā dveti sampattasamādānaviratiyo .
Pacchimāti setughātavirati .
Sabbānipi bhinnāni honti ekajjhaṃ samādinnattā .
Tadeva bhijjati visuṃ visuṃ samādinnattā
M1.334 .Gahaṭṭhavasena cetaṃ vuttaṃ .
Bhedo nāma natthi paṭipakkhasamucchindanena akuppasabhāvattā , tenāha ‘‘ bhavantarepī ’’ ti .
Yonisiddhan ti manussatiracchānānaṃ uddhaṃ tiriyameva dīghatā viya jātisiddhanti attho .
Bodhisatte kucchigate bodhisattamātusīlaṃ viya dhammatāya sabhāveneva siddhaṃ dhammatāsiddhaṃ , maggadhammatāya vā ariyamaggānubhāvena siddhaṃ dhammatāsiddhaṃ .
Diṭṭhiujukaraṇaṃ
P1.437 nāma bhāriyaṃ dukkhaṃ , tasmā saraṇagamanaṃ sikkhāpadasamādānato mahaṭṭhatarameva , na appaṭṭhataranti adhippāyo .Yathā tathā vā gaṇhantassāpīti ādaragāravaṃ akatvā samādiyantassāpi .
Sādhukaṃ gaṇhantassāpīti sakkaccaṃ sīlāni samādiyantassāpi , na diguṇaṃ , tiguṇaṃ vā ussāho karaṇīyo .
Abhayadānatāya sīlassa dānabhāvo , anavasesaṃ vā sattanikāyaṃ dayati tena rakkhatīti dānaṃ , sīlaṃ .
‘‘ Aggānī ’’ ti ñātattā aggaññāni .
Cirarattatāya ñātattā rattaññāni .
‘‘ Ariyānaṃ sādhūnaṃ vaṃsānī ’’ ti ñātattā vaṃsaññāni .
‘‘ Porāṇānī ’’ tiādīsu purimānaṃ etāni porāṇāni .
Sabbaso kenacipi pakārena sādhūhi na kiṇṇāni na khittāni na chaḍḍitānīti asaṅkiṇṇāni .
Ayañca nayo nesaṃ yathā atīte , evaṃ etarahi , anāgate cāti āha ‘‘ asaṅkiṇṇapubbāni na saṅkiyanti na saṅkiyissantī ’’ ti .
Tato eva appapikuṭṭhāni na paṭikkhittāni .
Na hi kadācipi viññū samaṇabrāhmaṇā hiṃsādipāpadhammaṃ anujānanti .
Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ detīti sabbesu bhūtesu nihitadaṇḍattā sakalassapi sattanikāyassa bhayābhāvaṃ deti .
Na hi ariyasāvakato kassaci bhayaṃ hoti .
Averan ti verābhāvaṃ .
Abyāpajjhan ti niddukkhataṃ .
Nanu
V1.296 ca pañcasīlaṃ sabbakālikaṃ , na ca ekantato vimuttāyatanaṃ , saraṇagamanaṃ pana buddhuppādahetukaṃ , ekantavimuttāyatanañca , tattha kathaṃ saraṇāgamanato pañcasīlassa mahapphalatāti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .Jeṭṭhakan ti uttamaṃ .
‘‘ Saraṇagamaneyeva patiṭṭhāyā ’’ ti
P1.438 iminā tassa sīlassa saraṇagamanena abhisaṅkhatatamāha . 353. Īdisamevāti evaṃ saṃkilesaṃ paṭipakkhameva hutvā .
Heṭṭhā vuttehi guṇehīti ettha heṭṭhā vuttaguṇā nāma saraṇagamanaṃ , sīlasampadā , indriyesu guttadvāratāti evaṃ ādayo .
Paṭhamajjhānaṃ nibbattento na kilamatīti
M1.335 yojanā .Tānīti paṭhamajjhānādīni .
‘‘ Paṭhamajjhānan ’’ ti ukkaṭṭhaniddeso ayanti āha ‘‘ ekaṃ kappan ’’ ti , ekaṃ mahākappanti attho .
Hīnaṃ pana paṭhamajjhānaṃ , majjhimañca asaṅkhyeyyakappassa tatiyaṃ bhāgaṃ , upaḍḍhakappañca āyuṃ deti .
‘‘ Dutiyaṃ aṭṭhakappe ’’ ti ādīsupi iminā nayena attho veditabbo , mahākappavaseneva ca gahetabbaṃ .
Yasmā vā paṇītāniyevettha jhānāni adhippetāni mahapphalatarabhāvadassanaparattā desanāya , tasmā ‘‘ paṭhamajjhānaṃ ekaṃ kappan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tadevāti catutthajjhānameva .
Yadi evaṃ kathaṃ āruppatāti āha ‘‘ ākāsānañcāyatanādī ’’ tiādi .
Sammadeva niccasaññādipaṭipakkhavidhamanavasena pavattamānā pubbabhāgiye eva bodhipakkhiyadhamme sammānentī vipassanā vipassakassa anappakaṃ pītisomanassaṃ samāvahatīti āha ‘‘ vipassanā … pe … abhāvā ’’ ti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Yato yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ;
Labhatī pītipāmojjaṃ , amataṃ taṃ vijānatan ’’ ti .( dha . pa .374);
Yasmā ayaṃ desanā iminā anukkamena imāni ñāṇāni nibbattentassa
P1.439 vasena pavattitā , tasmā ‘‘ vipassanāñāṇe patiṭṭhāya nibbattento ’’ ti heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ uparimassa uparimassa patiṭṭhābhūtaṃ katvā vuttaṃ .Samānarūpanimmānaṃ nāma manomayiddhiyā aññehi asādhāraṇakiccanti āha ‘‘ attano … pe … mahapphalā ’’ ti .
Vikubbanadassanasamatthatāyāti hatthiassādivividharūpakaraṇaṃ vikubbanaṃ , tassa dassanasamatthabhāvena .
Icchiticchitaṭṭhānaṃ nāma purimajātīsu icchiticchito khandhappadeso .
Samāpentoti pariyosāpento .