2. Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā
Rājāmaccakathāvaṇṇanā
150. Rājagaheti
V1.184M1.208P1.268 ettha duggajanapadaṭṭhānavisesasampadādiyogato padhānabhāvena rājūhi gahitanti rājagahan ti āha ‘‘ mandhātu … pe … vuccatī ’’ ti .Tattha mahāgovindena mahāsattena pariggahitaṃ reṇuādīhi rājūhi pariggahitameva hotīti mahāgovindaggahaṇaṃ .
Mahāgovindoti mahānubhāvo eko purātano rājāti keci .
Pariggahitattāti rājadhānībhāvena pariggahitattā .
Pakāreti nagaramāpanena raññā kāritasabbagehattā rājagahaṃ , gijjhakūṭādīhi parikkhittattā pabbatarājehi parikkhittagehasadisantipi rājagahaṃ , sampannabhavanatāya rājamānaṃ gehanti pi rājagahaṃ , saṃvihitārakkhatāya anatthāvahabhāvena upagatānaṃ paṭirājūnaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ , rājūhi disvā sammā patiṭṭhāpitattā tesaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ , ārāmarāmaṇeyyakādīhi rājate , nivāsasukhatādinā sattehi mamattavasena gayhati , pariggayhatīti vā rājagahan ti edise pakāre so padeso ṭhānavisesabhāvena uḷārasattaparibhogoti āha ‘‘ taṃ panetan ’’ tiādi .
Tesan ti yakkhānaṃ .
Vasanavanan ti āpānabhūmibhūtaṃ upavanaṃ .
Avisesenāti ‘‘ pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ’’( ma . ni .1.69;3.75; vibha .508),‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati ,( dī . ni .1.226; saṃ . ni .2.152; a . ni .4.123; pārā .11)‘‘ mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati ’’,( dī . ni .1.556;3.308; ma . ni .1.77,459,509;2.309,315,451,471;3.230; vibha .642)‘‘ sabbanimittānaṃ
P1.269 amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ samāpajjitvā viharatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.459) viya saddantarasannidhānasiddhena visesaparāmasanena vinā .Iriyāya kāyikakiriyāya pavattanūpāyabhāvato
V1.185 pathoti iriyāpatho .Ṭhānādīnañhi gatinivatti ādiavatthāhi vinā na kañci kāyikakiriyaṃ pavattetuṃ sakkā .
Viharati pavattati etena , viharaṇañcāti vihāro , dibbabhāvāvaho vihāro dibbavihāro , mahaggatajjhānāni .
Nettiyaṃ pana ‘‘ catasso āruppasamāpattiyo āneñjā vihārā ’’ ti vuttaṃ
M1.209 .Taṃ tāsaṃ mettājhānādīnaṃ brahmavihāratā viya bhāvanāvisesabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .
Aṭṭhakathāsu pana dibbabhāvāvahasāmaññato tāpi ‘‘ dibbavihārā ’’ tveva vuttā .
Hitūpasaṃhārādivasena pavattiyā brahmabhūtā seṭṭhabhūtā vihārāti brahmavihārā , mettājhānādikā .
Anaññasādhāraṇattā ariyānaṃ vihārāti ariyavihārā , catassopi phalasamāpattiyo .
Samaṅgīparidīpanan ti samaṅgibhāvaparidīpanaṃ .
Iriyāpathasamāyogaparidīpanaṃ itaravihārasamāyogaparidīpanassa visesavacanassa abhāvato , iriyāpathasamāyogaparidīpanassa ca atthasiddhattā .
Viharatīti ettha vi -saddo vicchedatthajotano , haratīti neti , pavattetīti attho .
Tattha kassa kena vicchindanaṃ , kathaṃ kassa pavattananti antolīnaṃ codanaṃ sandhāyāha ‘‘ so hī ’’ tiādi .
Gocaragāmadassanatthaṃ ‘‘ rājagahe ’’ ti vatvā buddhānaṃ anurūpanivāsanaṭṭhānadassanatthaṃ ‘‘ ambavane ’’ ti vuttanti āha ‘‘ idamassā ’’ tiādi .
Etan ti etaṃ ‘‘ rājagahe ’’ ti bhummavacanaṃ samīpatthe ‘‘ gaṅgāya gāvo caranti , kūpe gaggakulan ’’ ti ca yathā .
Kumārena
P1.270 bhatoti kumārabhato , so eva komārabhacco yathā bhisaggameva bhesajjaṃ .Dosābhisannan ti vātapittādivasena ussannadosaṃ .
Virecetvāti dosapakopato vivecetvā .
Aḍḍhateḷasahīti aḍḍhena terasahi aḍḍhaterasahi bhikkhusatehi .
Tāni pana paññāsāya ūnāni terasabhikkhusatāni hontīti āha ‘‘ aḍḍhasatenā ’’ tiādi .
Rājatīti dibbati , sobhatīti attho .
Rañjetīti rameti .
Raññoti pitu bimbisārarañño .
Sāsanaṭṭhena hiṃsanaṭṭhena sattu .
Bhāriyeti garuke aññesaṃ asakkuṇeyye vā .
Suvaṇṇasatthakenāti suvaṇṇamayena satthakena .
Ayomayañhi rañño sarīraṃ upanetuṃ ayuttanti vadati .
Suvaṇṇasatthakenāti vā suvaṇṇaparikkhatena satthakena bāhuṃ phālāpetvāti sirāvedhavasena bāhuṃ phalāpetvā udakena sambhinditvā pāyesi kevalassa lohitassa gabbhinitthiyā dujjīrabhāvato .
Dhurāti dhurabhūtā , gaṇassa
V1.186 , dhorayhāti attho .Dhuraṃ nīharāmīti gaṇadhuraṃ gaṇabandhiyaṃ nibbattemi .
‘‘ Pubbe kho ’’ tiādi khandhakapāḷi eva .
Potthaniyan ti
M1.210 churikaṃ , yaṃ ‘‘ nakharan ’’ tipi [ pothanikanti churikaṃ , yaṃ kharantipi ( sārattha . ṭī .3.339) pothanikanti churikaṃ , kharantipi ( vi . vi . ṭī .2. cūḷavaggavaṇṇanā 339)] vuccati .Divā divassāti divassapi divā , majjhanhikavelāyanti attho .
Tassā sarīraṃ lehitvā yāpeti attūpakkamena maraṇaṃ na yuttanti .
Na hi ariyasāvakā attānaṃ vinipātentīti .
Maggaphalasukhenāti maggaphalasukhāvahena sotāpattimaggaphalasukhūpasañhitena caṅkamena yāpeti .
Cetiyaṅgaṇeti gandhapupphādīhi pūjanaṭṭhānabhūte cetiyaṅgaṇe
P1.271 .Nisajjanatthāyāti bhikkhusaṅghanisīdanatthāya .
Cātumahārājikadevaloke … pe … yakkho hutvā nibbatti tattha bahulaṃ nibbattapubbatāya ciraparicitanikantivasena .
Khobhetvāti puttasinehassa balavabhāvato , sahajātapītivegassa ca savipphāratāya taṃsamuṭṭhānarūpadhammehi pharaṇavasena sakalasarīraṃ āloḷetvā .
Tenāha ‘‘ aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsī ’’ ti .
Pituguṇan ti pitu attani sinehaguṇaṃ .
Muñcāpetvāti ettha iti -saddo pakārattho , tena ‘‘ abhimārakapurisapesanādippakārenā ’’ ti vutte eva pakāre paccāmasati .
Vitthārakathānayoti ajātasattupasādanādivasena vitthārato vattabbāya kathāya nayamattaṃ .
Kasmā panettha vitthāranayā kathā na vuttāti āha ‘‘ āgatattā pana sabbaṃ na vuttan ’’ ti .
Kosalaraññoti mahākosalarañño .
Paṇḍitādhivacanan ti paṇḍitavevacanaṃ .
Vidantīti jānanti .
Vedena ñāṇena karaṇabhūtena īhati pavattatīti vedehi .
Etthāti etasmiṃ divase .
Anasanena vāti vā -saddo aniyamattho , tena ekaccamanoduccaritadussīlyādīni saṅgaṇhāti .
Tathā hi gopālakūposatho abhijjhāsahagatacittassa vasena vutto , nigaṇṭhuposatho mosavajjādivasena .
Yathāha ‘‘ so tena abhijjhāsahagatena cetasā divasaṃ atināmetī ’’ ti ( a . ni .1.71),‘‘ iti yasmiṃ samaye sacce samādapetabbā , musāvāde tasmiṃ samaye samādapentī ’’ ti ( a . ni .1.71) ca ādi .
Etthāti uposathasadde .
Atthuddhāroti vattabbaatthānaṃ uddhāraṇaṃ .
Nanu
V1.187M1.211 ca atthamattaṃ patiP1.272 saddā abhinivisantīti na ekena saddena aneke atthā abhidhīyantīti ?Saccametaṃ saddavisese apekkhite , tesaṃ pana atthānaṃ uposathasaddavacanīyatā sāmaññaṃ upādāya vuccamāno ayaṃ vicāro uposathasaddassa atthuddhāroti vutto .
Heṭṭhā ‘‘ evaṃ me sutan ’’ tiādīsu āgate atthuddhārepi eseva nayo .
Kāmañca pātimokkhuddesādivisayopi uposathasaddo sāmaññarūpo eva visesasaddassa avācakabhāvato , tādisaṃ pana sāmaññaṃ anādiyitvā ayamattho vuttoti veditabbaṃ .
Sīlasuddhivasena upetehi samaggehi vasīyati anuṭṭhīyatīti uposatho , pātimokkhuddeso .
Samādānavasena adhiṭṭhānavasena vā upecca ariyavāsādiatthaṃ vasitabbato uposatho , sīlaṃ .
Anasanādivasena upecca vasitabbato anuvasitabbato uposatho .
Upavāsoti samādānaṃ .
Uposathakulabhūtatāya navamahatthinikāyapariyāpanne hatthināge kiñci kiriyaṃ anapekkhitvā rūḷhivasena samaññāmattaṃ uposathoti āha ‘‘ uposatho nāgarājātiādīsu paññattī ’’ ti .
Divase pana uposathasaddappavatti aṭṭhakathāyaṃ vuttā eva .
Suddhassa ve sadā phaggūti ettha pana suddhassāti sabbaso kilesamalābhāvena suddhassa .
Veti nipātamattaṃ .
Veti vā byattanti attho .
Sadā phaggūti niccakālampi phagguṇanakkhattameva .
Yassa hi phagguṇamāse uttaraphagguṇadivase titthanhānaṃ karontassa saṃvaccharikapāpapavāhanaṃ hotīti laddhi , taṃ tato vivecetuṃ idaṃ bhagavatā vuttaṃ .
Suddhassuposatho sadāti yathāvuttasuddhiyā suddhassa uposathaṅgāni vatasamādānāni ca asamādiyatopi niccaṃ uposatho , uposathavāso evāti attho .
Pañcadasannaṃ tithīnaṃ pūraṇavasena pannaraso .
Bahuso
P1.273 , atisayato vā kumudāni ettha santīti kumudavatī , tissaṃ kumudavatiyā .Catunnaṃ māsānaṃ pāripūribhūtāti cātumāsī .
Sā eva pāḷiyaṃ cātumāsinīti vuttāti āha ‘‘ idha pana cātumāsinīti vuccatī ’’ ti .
Tadā kattikamāsassa puṇṇatāya māsapuṇṇatā .
Vassānassa utuno puṇṇatāya utupuṇṇatā .
Kattikamāsalakkhitassa saṃvaccharassa puṇṇatāya saṃvaccharapuṇṇatā .
‘‘ Mā ’’ iti cando vuccati tassa gatiyā divasassa minitabbato .
Ettha puṇṇoti etissā rattiyā sabbakalāpāripūriyā puṇṇo .
Tadā hi cando sabbaso paripuṇṇo hutvā dissati .
Ettha ca ‘‘ tadahuposathe
M1.212 pannarase ’’ ti padāni divasavasena vuttāni ,‘‘ komudiyā ’’ tiādīni rattivasena .Rājāmaccaparivutoti rājakulasamudāgatehi amaccehi parivuto .
Atha vā anuyuttakarājūhi
V1.188 ceva amaccehi ca parivuto .Caturupakkilesāti abbhā mahikā dhūmarajo rāhūti imehi catūhi upakkilesehi .
Sanniṭṭhānaṃ kataṃ aṭṭhakathāyaṃ .
Pītivacanan ti pītisamuṭṭhānaṃ vacanaṃ .
Yañhi vacanaṃ paṭiggāhakanirapekkhaṃ kevalaṃ uḷārāya pītiyā vasena sarasato sahasāva mukhato niccharati , taṃ idha ‘‘ udānan ’’ ti adhippetaṃ .
Tenāha ‘‘ yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkotī ’’ tiādi .
Dosehi itā gatā apagatāti dosinā ta-kārassa na-kāraṃ katvā yathā ‘‘ kilese jito vijitāvīti jino ’’ ti .
Anīya -saddo kattuatthe veditabboti āha ‘‘ manaṃ ramayatī ’’ ti ‘‘ ramaṇīyā ’’ ti yathā ‘‘ niyyānikā dhammā ’’ ti .
Juṇhavasena rattiyā surūpatāti āha ‘‘ vuttadosavimuttāyā ’’ tiādi .
Tattha
P1.274 abbhādayo vuttadosā , tabbigameneva cassā dassanīyatā , tena , utusampattiyā ca pāsādikatā veditabbā .Lakkhaṇaṃ bhavituṃ yuttāti etissā rattiyā yutto divaso māso utu saṃvaccharoti evaṃ divasamāsautusaṃvaccharānaṃ sallakkhaṇaṃ bhavituṃ yuttā lakkhaññā , lakkhaṇīyāti attho .
‘‘ Yaṃ no payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā ’’ ti vuttattā ‘‘ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā ’’ ti ettha paramatthasamaṇo ca paramatthabrāhmaṇo ca adhippeto , na pabbajjāmattasamaṇo , na jātimattabrāhmaṇo cāti āha ‘‘ samitapāpatāya samaṇaṃ .
Bāhitapāpatāya brāhmaṇan ’’ ti .
Bahuvacane vattabbe ekavacanaṃ , ekavacane vā vattabbe bahuvacanaṃ vacanabyatayo .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ekavacanavaseneva byatayo dassito .
Attani , garuṭṭhāniye ca ekasmimpi bahuvacanappayogo nirūḷhoti .
Sabbenapīti ‘‘ ramaṇīyā vatā ’’ tiādinā sabbena vacanena .
Obhāsanimittakamman ti obhāsabhūtanimittakammaṃ paribyattaṃ nimittakaraṇanti attho .
Devadatto cāti .
Ca -saddo attūpanayane , tena yathā rājā ajātasattu attano pitu ariyasāvakassa satthuupaṭṭhākassa ghātanena mahāparādho
M1.213 , evaṃ bhagavato mahāanatthakarassa devadattassa avassayabhāvena pīti imamatthaṃ upaneti .Tassa piṭṭhichāyāyāti tassa jīvakassa piṭṭhiapassayena , taṃ pamukhaṃ katvā taṃ apassāyāti attho .
Vikkhepapacchedanatthan ti bhāviniyā attano kathāya uppajjanakavikkhepanassa pacchindanatthaṃ , anuppattiatthanti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ tassaṃ hī ’’ tiādi .
151.‘‘ So kirā ’’ tiādi porāṇaṭṭhakathāya āgatanayo .
Eseva nayo parato makkhalipadanibbacanepi
V1.189 .Upasaṅkamantīti upagatā .
Tadeva pabbajjaṃ aggahesīti tadeva naggarūpaṃ pabbajjaṃ katvā gaṇhi .
Pabbajitasamūhasaṅkhāto
P1.275 saṅghoti pabbajitasamūhatāmattena saṅgho , na niyyānikadiṭṭhisuvisuddhasīlasāmaññavasena saṃhatattāti adhippāyo .Assa atthīti assa satthupaṭiññassa parivārabhūto atthi .
Svevāti pabbajitasamūhasaṅkhātova .
Keci pana ‘‘ pabbajitasamūhavasena saṅghī , gahaṭṭhasamūhavasena gaṇī ’’ ti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ gaṇe eva loke saṅgha-saddassa nirūḷhattā .
Ācārasikkhāpanavasenāti acelaka vatacariyādiācārasikkhāpanavasena .
Pākaṭoti saṅghīādibhāvena pakāsito .
‘‘ Appiccho ’’ ti vatvā tattha labbhamānaṃ appicchattaṃ dassetuṃ ‘‘ appicchatāya vatthampi na nivāsetī ’’ ti vuttaṃ .
Na hi tasmiṃ sāsanike viya santaguṇanigūhaṇalakkhaṇā appicchatā labbhatīti .
Yasoti kittisaddo .
‘‘ Taranti etena saṃsāroghan ’’ ti evaṃ sammatattā titthaṃ vuccati laddhīti āha ‘‘ titthakaroti laddhikaro ’’ ti .
Sādhusammatoti ‘‘ sādhū ’’ ti sammato , na sādhūhi sammatoti āha ‘‘ ayaṃ sādhū ’’ tiādi .
‘‘ Imāni me vatasamādānāni ettakaṃ kālaṃ suciṇānī ’’ ti pabbajitato paṭṭhāya atikkantā bahū rattiyo jānātīti rattaññū .
Tā panassa rattiyo cirakālabhūtāti katvā ciraṃ pabbajitassa assāti cirapabbajito .
Tattha cirapabbajitatāgahaṇena buddhisīlataṃ dasseti , rattaññutāgahaṇena tattha sampajānataṃ .
Addhānan ti dīghakālaṃ .
Kittako pana soti āha ‘‘ dve tayo rājaparivaṭṭe ’’ ti , dvinnaṃ tiṇṇaṃ rājūnaṃ rajjaṃ anusāsanapaṭipāṭiyoti attho .
‘‘ Addhagato ’’ ti vatvā kataṃ vayogahaṇaṃ osānavayāpekkhanti āha ‘‘ pacchimavayaṃ anuppatto ’’ ti .
Ubhayan ti ‘‘ addhagato , vayoanuppatto ’’ ti padadvayaṃ .
Pubbe
M1.214P1.276 pitarā saddhiṃ satthu santikaṃ gantvā desanāya sutapubbataṃ sandhāyāha ‘‘ jhānābhiññādi … pe … sotukāmo ’’ ti .Dassanenāti na dassanamattaṃ , disvā pana tena saddhiṃ ālāpasallāpaṃ katvā tato akiriyavādaṃ sutvā tesaṃ anattamano ahosi .
Guṇakathāyāti abhūtaguṇakathāya .
Tenāha ‘‘ suṭṭhutaraṃ anattamano hutvā ’’ ti .
Yadi anattamano , kasmā tuṇhī ahosīti āha ‘‘ anattamano samānopī ’’ tiādi .
152. Gosālāyāti evaṃ nāmake gāme .
Vassānakāle gunnaṃ tiṭṭhanasālāti eke .
153. Paṭikiṭṭhataran ti
V1.190 nihīnataraṃ .Tantāvutānīti tante pasāretvā vītāni .
‘‘ Sīte sīto ’’ tiādinā chahākārehi tassa nihīnassa nihīnatarataṃ dasseti .
154. Vaccaṃ katvāpīti pi -saddena bhojanaṃ bhuñjitvāpi kenaci asucinā makkhito pīti imamatthaṃ sampiṇḍeti .
Vālikathūpaṃ katvāti vattavasena vālikāya thūpaṃ katvā .
156. Palibuddhanakilesoti saṃsāre palibuddhanakicco rāgādikileso khettavatthuputtadārādivisayo .