Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā

28. Bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇo nāma ‘‘ yāvañcidaṃ tena bhagavatā ’’ tiādinā vuttavaṇṇo .

Etthāyaṃ sambandho – na bhikkhave ettakā eva buddhaguṇā , ye tumhākaṃ pākaṭā , apākaṭā pana ‘‘ atthi bhikkhave aññe dhammā ’’ ti vitthāro .

Tattha ‘‘ ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃ gahitā ’’ tiādinā sassatādidiṭṭhiṭṭhānānaṃ yathāgahitākārasuññatabhāvappakāsanato ,‘‘ tañca pajānanaṃ na parāmasatī ’’ ti sīlādīnañca aparāmāsaniyyānikabhāvadīpanena niccasārādivirahappakāsanato , yāsu vedanāsu avītarāgatāya bāhirakānaṃ etāni diṭṭhivipphanditāni sambhavanti , tesaṃ paccayabhūtānañca sammohādīnaṃ vedakakārakasabhāvābhāvadassanamukhenaP1.171 sabbadhammānaṃ attattaniyatāvirahadīpanato , anupādāparinibbānadīpanato ca ayaṃ desanā suññatāvibhāvanappadhānāti āha ‘‘ suññatāpakāsanaṃ ārabhī ’’ ti .

Pariyattīti vinayādibhedabhinnā tanti .

Desanāti tassā tantiyā manasāvavatthāpitāya vibhāvanā , yathādhammaṃ dhammābhilāpabhūtā vā paññāpanā , anulomādivasena vā kathananti pariyattidesanānaṃ viseso pubbeyeva vavatthāpitoti āha ‘‘ desanāyaṃ pariyattiyan ’’ ti .

Evaṃ ādīsūti ettha ādi -saddena saccasabhāvasamādhipaññāpakatipuññaāpattiñeyyādayo saṅgayhanti .

Tathā hi ayaṃ dhamma-saddo ‘‘ catunnaṃ bhikkhave dhammānaṃ ananubodhā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.186; a . ni .4.1) sacce vattati ,‘‘ kusalā dhammā akusalā dhammā ’’ tiādīsu ( dha . sa .1) sabhāve ,‘‘ evaṃdhammā te bhagavanto ahesun ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.378) samādhimhi ,‘‘ saccaṃ dhammoV1.118 dhiti cāgo , sa ve pecca na socatī ’’ tiādīsu ( su . ni .190) paññāya ,‘‘ jātidhammānaṃM1.133 bhikkhave sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.373; paṭi . ma .1.33) pakatiyaṃ ,‘‘ dhammo suciṇṇo sukhamāvahātī ’’ tiādīsu ( su . ni .184; theragā .303; jā .1.10.102) puññe ,‘‘ cattāroP1.172 pārājikā dhammā ’’ tiādīsu ( pārā .233) āpattiyaṃ ,‘‘ sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī ’’ tiādīsu ( mahāni .156; cūḷani .85; paṭi . ma .3.6) ñeyye vattati ( ma . ni . aṭṭha .1. suttanikkhepavaṇṇanā ; abhi . aṭṭha .1. tikamātikāpadavaṇṇanā ; bu . vaṃ . aṭṭha . ratanacaṅkamanakaṇḍavaṇṇanā ).

Dhammā hontīti suññā dhammamattā hontīti attho .

‘‘ Duddasā ’’ ti eteneva tesaṃ dhammānaṃ dukkhogāhatā pakāsitā hoti .

Sace pana koci attano pamāṇaṃ ajānanto ñāṇena te dhamme ogāhituṃ ussāhaṃ kareyya , tassa taṃ ñāṇaṃ appatiṭṭhameva makasatuṇḍasūci viya mahāsamuddeti āha ‘‘ alabbhaneyyapatiṭṭhā ’’ ti .

Alabbhaneyyā patiṭṭhā etthāti alabbhaneyyapatiṭṭhāti padaviggaho veditabbo .

Alabbhaneyyapatiṭṭhānaṃ ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya ‘‘ ettakā ete īdisā cā ’’ ti passituṃ na sakkāti vuttaṃ ‘‘ gambhīrattā eva duddasā ’’ ti .

Ye pana daṭṭhumeva na sakkā , tesaṃ ogāhitvā anubujjhane kathā eva natthīti āha ‘‘ duddasattā eva duranubodhā ’’ ti .

Sabbapariḷāhapaṭippassaddhimatthake samuppannattā , nibbutasabbapariḷāhasamāpattisamokiṇṇattā ca nibbutasabbapariḷāhā .

Santārammaṇāni maggaphalanibbānāni anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ saṅkhārānañca abhāvato .

Atha vā samūhatavikkhepatāya niccasamāhitassa manasikārassa vasena tadārammaṇadhammānaṃ santabhāvo veditabbo kasiṇugghāṭimākāsatabbisayaviññāṇānaṃ anantabhāvo viya .

Avirajjhitvā nimittapaṭivedho viya issāsānaṃ avirajjhitvā dhammānaṃ yathābhūtasabhāvabodho sāduraso mahāraso ca hotīti āha atittikaraṇaṭṭhenāti .

Paṭivedhappattānaṃ , tesu ca buddhānaṃyeva sabbākārena visayabhāvūpagamanato na takkabuddhiyā gocarāti āha ‘‘ uttamañāṇavisayattā ’’ tiādi .

‘‘ Nipuṇā ’’ ti ñeyyesu tikkhavisadavuttiyā chekā .

Yasmā pana so chekabhāvo ārammaṇe appaṭihatavuttitāya sukhumañeyyagahaṇasamatthatāya supākaṭo hoti , tena vuttaṃ ‘‘ saṇhasukhumasabhāvattā ’’ ti .

Aparo nayoM1.134P1.173 – vinayapaṇṇattiādigambhīraneyyavibhāvanato gambhīrā .

Kadāci asaṅkhyeyyamahākappe atikkamitvāpi dullabhadassanatāya duddasā .

Dassanañcettha paññācakkhuvaseneva veditabbaṃ .

Dhammanvayasaṅkhātassa anubodhassa kassacideva sambhavato duranubodhāV1.119 .

Santasabhāvato , veneyyānañca guṇasampadānaṃ pariyosānattā santā .

Attano ca paccayehi padhānabhāvaṃ nītatāya paṇītā .

Samadhigatasaccalakkhaṇatāya atakkehi , atakkena vā ñāṇena avacaritabbatāya atakkāvacarā .

Nipuṇaṃ , nipuṇe vā atthe saccappaccayākārādivasena vibhāvanato nipuṇā .

Loke aggapaṇḍitena sammāsambuddhena vedīyanti pakāsīyantīti paṇḍitavedanīyā .

Anāvaraṇañāṇapaṭilābhato hi bhagavā ‘‘ sabbavidū haṃ asmi ,( dha . pa .353; mahāva .11; kathā .405) dasabalasamannāgato bhikkhave tathāgato ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.21) attano sabbaññutādiguṇe pakāseti .

Tenevāha ‘‘ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetī ’’ ti .

Tattha kiñcāpi sabbaññutaññāṇaṃ phalanibbānāni viya sacchikātabbasabhāvaṃ na hoti , āsavakkhayañāṇe pana adhigate adhigatameva hotīti tassa paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘ abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṃ katvā ’’ ti .

Abhivisiṭṭhena ñāṇenāti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ , abhivisiṭṭhañāṇādhigamahetūti attho .

Abhivisiṭṭhañāṇan ti vā paccavekkhaṇañāṇe adhippete karaṇavacanampi yujjatiyeva .

Pavedanañcettha aññāvisayānaṃ saccādīnaṃ desanākiccasādhanato ,‘‘ ekomhi sammāsambuddho ’’ tiādinā ( mahāva .11; kathā .405) paṭijānanato ca veditabbaṃ .

VadamānātiP1.174 ettha sattiattho māna -saddo , vattuṃ ussāhaṃ karontoti attho .

Evaṃbhūtā ca vattukāmā nāma hontīti āha ‘‘ vaṇṇaṃ vattukāmā ’’ ti .

Sāvasesaṃ vadantopi viparītaṃ vadanto viya ‘‘ sammā vadatī ’’ ti na vattabboti āha ‘‘ ahāpetvā ’’ ti , tena anavasesattho idha sammā -saddoti dasseti .

‘‘ Vattuṃ sakkuṇeyyun ’’ ti iminā ‘‘ vadeyyun ’’ ti sakatthadīpanabhāvamāha .

Ettha ca kiñcāpi bhagavato dasabalādiñāṇānipi anaññasādhāraṇāni , sappadesavisayattā pana tesaṃ ñāṇānaṃ na tehi buddhaguṇā ahāpetvā gahitā nāma honti , nippadesavisayattā pana sabbaññutaññāṇassaM1.135 tasmiṃ gahite sabbepi buddhaguṇā gahitā eva nāma hontīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ yehi … pe … vadeyyun ’’ ti .

Puthūni ārammaṇāni etassāti puthuārammaṇaṃ , sabbārammaṇattāti adhippāyo .

Atha vā puthuārammaṇārammaṇatoti etasmiṃ atthe ‘‘ puthuārammaṇato ’’ ti vuttaṃ , ekassa ārammaṇa-saddassa lopaṃ katvā ‘‘ oṭṭhamukho kāmāvacaran ’’ ti ādīsu viya , tenassa puthuñāṇakiccasādhakataṃ dasseti .

Tathā hetaṃ tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ , catuyoniparicchedakañāṇaṃ , pañcagatiparicchedakañāṇaṃ , chasu asādhāraṇañāṇesu sesāsādhāraṇañāṇāni , sattaariyapuggalavibhāvakañāṇaṃ , aṭṭhasupi parisāsu akampanañāṇaṃ , navasattāvāsaparijānanañāṇaṃ , dasabalañāṇanti evamādīnaṃ anekasatasahassabhedānaṃ ñāṇānaṃ yathāsambhavaṃ kiccaṃ sādhetīti .

‘‘ Punappunaṃ uppattivasenā ’’ ti etenaV1.120 sabbaññutaññāṇassa kamavuttitaṃ dasseti .

Kamenāpi hi taṃ visayesu pavattati , na sakiṃyeva yathā bāhirakā vadanti ‘‘ sakiṃyeva sabbaññū sabbaṃ jānāti , na kamenā ’’ ti .

Yadi evaṃ acinteyyāparimeyyabhedassa ñeyyassa paricchedavatā ekena ñāṇena niravasesato kathaṃ paṭivedhoti , koP1.175 vā evamāha ‘‘ paricchedavantaṃ buddhañāṇan ’’ ti .

Anantañhi taṃ ñāṇaṃ ñeyyaṃ viya .

Vuttañhetaṃ ‘‘ yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ .

Yāvatakaṃ ñāṇaṃ , tāvatakaṃ ñeyyan ’’ ti ( mahāni .156; cūḷani .85; paṭi . ma .3.5).

Evampi jātibhūmisabhāvādivasena disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne anavasesapaṭivedho na sambhavati yevāti , nayidamevaṃ .

Kasmā ?

Yaṃ kiñci bhagavatā ñātuṃ icchitaṃ sakalaṃ ekadeso vā .

Tattha appaṭihatacāratāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati , vikkhepābhāvato ca bhagavā sabbakālaṃ samāhitova ñātuṃ , icchitassa paccakkhabhāvo na sakkā nivāretuṃ ‘‘ ākaṅkhāpaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇan ’’ tiādi ( mahāni .156; cūḷani .85; paṭi . ma .3.5) vacanato , na cettha dūrato cittapaṭaṃ passantānaṃ viya ,‘‘ sabbe dhammā anattā ’’ ti vipassantānaṃ viya ca anekadhammāvabodhakāle anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavattatīti gahetabbaṃ acinteyyānubhāvatāya buddhañāṇassa .

Tenevāha ‘‘ buddhavisayo acinteyyo ’’ tiM1.136 ( a . ni .4.77).

Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃsabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇassa paṭilābhena bhagavā santānena sabbadhammapaṭivedhasamattho ahosi sabbaneyyāvaraṇassa pahānato , tasmā sabbaññū , na sakiṃyeva sabbadhammāvabodhatoP1.176 , yathā santānena sabbaindhanassa dahanasamatthatāya pāvako ‘‘ sabbabhū ’’ ti vuccatīti .

Vavatthāpanavacanan ti sanniṭṭhāpanavacanaṃ , avadhāraṇavacananti attho .

Aññe vāti ettha avadhāraṇena nivattitaṃ dasseti ‘‘ na pāṇātipātā veramaṇiādayo ’’ ti , ayañca eva -saddo aniyatadesatāya ca-saddo viya yattha vutto , tato aññatthāpi vacanicchāvasena upatiṭṭhatīti āha ‘‘ gambhīrā vā ’’ tiādi .

Sabbapadehīti yāva ‘‘ paṇḍitavedanīyā ’’ ti idaṃ padaṃ , tāva sabbapadehi .

Sāvakapāramiñāṇan ti sāvakānaṃ dānādipāripūriyā nipphannaṃ vijjattayachaḷabhiññācatuppaṭisambhidādibhedaṃ ñāṇaṃ .

Tatoti sāvakapāramiñāṇato .

Tatthāti sāvakapāramiñāṇe .

Tatopīti anantaraniddiṭṭhato paccekabuddhañāṇatopi , ko pana vādo sāvakapāramiñāṇatoti adhippāyo .

Etthāyaṃ atthayojanā – kiñcāpi sāvakapāramiñāṇaṃ heṭṭhimasekkhañāṇaṃ puthujjanañāṇañca upādāya gambhīraṃ , paccekabuddhañāṇaṃ upādāya na tathā gambhīrantiV1.121 ‘‘ gambhīramevā ’’ ti na sakkā vattuṃ .

Tathā paccekabuddhañāṇampi sabbaññutaññāṇaṃ upādāyāti tattha vavatthānaṃ na labbhati , sabbaññutaññāṇadhammā pana sāvakapāramiñāṇādīnaṃ viya kiñci upādāya agambhīrabhāvābhāvato gambhīrā vāti .

Yathā cettha vavatthānaṃ dassitaṃ , evaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ duddasaṃ , paccekabuddhañāṇaṃ pana tato duddasataranti tattha vavatthānaṃ natthītiādinā vavatthānasabbhāvo netabbo .

Tenevāha ‘‘ tathā duddasāva … pe … veditabban ’’ ti .

Kasmā panetaṃ evaṃ āraddhaṃti etthāyaṃ adhippāyo – bhavatu tāva niravasesabuddhaguṇavibhāvanūpāyabhāvato sabbaññutaññāṇaṃ ekampi puthunissayārammaṇañākiccasiddhiyā ‘‘ atthi bhikkhave aññeva dhammā ’’ tiādinā bahuvacanena uddiṭṭhaṃ , tassa pana vissajjanaṃ saccapaccayākārādivisesavasena anaññasādhāraṇena vibhajananayena anārabhitvā sanissayānaṃP1.177 diṭṭhīnaṃ vibhajanavasena kasmā āraddhanti .

Tattha yathā saccapaccayākārādīnaṃM1.137 vibhajanaṃ anaññasādhāraṇaṃ , sabbaññutaññāṇasseva visayo , evaṃ niravasesena diṭṭhigatavibhajanampīti dassetuṃ ‘‘ buddhānañhī ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha ṭhānānīti kāraṇāni .

Gajjitaṃ mahantaṃ hotīti desetabbassa atthassa anekavidhatāya , duviññeyyatāya ca nānānayehi pavattamānaṃ desanāgajjitaṃ mahantaṃ vipulaṃ , bahubhedañca hoti .

Ñāṇaṃ anupavisatīti tato eva ca desanāñāṇaṃ desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṃ anupavisati , te anupavissa ṭhitaṃ viya hotīti attho .

Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatīti evaṃvidhassa nāma dhammassa desakaṃ paṭivedhakañcāti buddhānaṃ desanāñāṇassa paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti .

Ettha ca kiñcāpi ‘‘ sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī ’’ ti ( mahāni .69; cūḷani .85; paṭi . ma .3.5; netti .14) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā natthi , sīhasamānavuttitāya ca sabbattha samānussāhappavatti desetabbadhammavasena pana desanā visesato ñāṇena anupaviṭṭhā gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṃ .

Kathaṃ pana vinayapaṇṇattiṃ patvā desanā tilakkhaṇāhatā suññatāpaṭisaṃyuttā hotīti ?

Tatthāpi ca sannisinnaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ pavattamānā desanā saṅkhārānaṃ aniccatādivibhāvanī , sabbadhammānaṃ attattaniyatābhāvappakāsanī ca hoti .

Tenevāha ‘‘ anekapariyāyena dhammiṃ kathaṃ katvā ’’ tiādi .

Bhūmantaran ti dhammānaṃ avatthāvisesañca ṭhānavisesañca .

Tattha avatthāviseso satiādidhammānaṃV1.122 satipaṭṭhānindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedo .

ṬhānavisesoP1.178 kāmāvacarādibhedo .

Paccayākāra padassa attho heṭṭhā vuttoyeva .

Samayantaran ti diṭṭhivisesā , nānāvihitā diṭṭhiyoti attho , aññasamayaṃ vā .

Evaṃ otiṇṇe vatthusmin ti evaṃ lahukagarukādivasena tadanurūpe otiṇṇe vatthusmiṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ .

Yadipi kāyānupassanādivasena satipaṭṭhānādayo suttantapiṭakepi ( dī . ni .2.374; ma . ni .1.107) vibhattā , suttantabhājanīyādivasena pana abhidhammeyeva te savisesaṃ vibhattāti āha ‘‘ ime cattāro satipaṭṭhānā … pe … abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā ’’ ti .

Tattha ‘‘ satta phassā ’’ ti sattaviññāṇadhātusampayogavasena vuttaṃ .

Tathā ‘‘ satta vedanā ’’ tiādīsupi .

Lokuttarā dhammā nāmātiM1.138 ettha iti -saddo ādiattho , pakārattho vā , tena vuttāvasesaṃ abhidhamme āgataṃ dhammānaṃ vibhajitabbākāraṃ saṅgaṇhāti .

Catuvīsati samantapaṭṭhānāni etthāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ , abhidhammapiṭakaṃ .

Ettha paccayanayaṃ aggahetvā dhammavaseneva samantapaṭṭhānassa catuvīsatividhatā vuttā .

Yathāha –

‘‘ Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ ,

Dukatikañceva tikadukañca ;

Tikatikañceva dukadukañca ,

Cha anulomamhi nayā sugambhīrā .( paṭṭhā .1. paccayaniddesa 41,44,48,52);

Tathā –

Tikañca … pe … cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā ;

Tikañca … pe … cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā ;

Tikañca … pe … paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā ’’ ti .( paṭṭhā .1. paccayaniddesa 44,52);

Evaṃ dhammavasena catuvīsatibhedesu tikapaṭṭhānādīsu ekekaṃ paccayanayena anulomādivasena catubbidhaṃ hotīti channavuti samantapaṭṭhānāni .

Tattha pana dhammānulome tikapaṭṭhāne kusalattike paṭiccavāre paccayānulomeP1.179 hetumūlake hetupaccayavasena ekūnapaññāsa pucchānayā satta vissajjananayātiV1.123 ādinā dassiyamānā anantabhedā nayāti āha ‘‘ anantanayan ’’ ti .

Hoti cettha –

‘‘ Paṭṭhānaṃ nāma paccekaṃ dhammānaṃ anulomādimhi tikadukādīsu yā paccayamūlavisiṭṭhā catunayato sattadhā gatī ’’ ti .

Navahākārehīti uppādādīhi navahi paccayākārehi .

Tattha uppajjati etasmā phalanti uppādo , uppattiyā kāraṇabhāvo .

Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti , na asati , tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti .

Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti dharanti , nivisanti ca , te avijjāya sati phalaṃ bhavādīsu khipanti , āyūhanti phaluppattiyā ghaṭanti , saṃyujjanti attano phalena , yasmiṃ santāne sayañca uppannā , taṃ palibundhanti , paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti , hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati , paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃM1.139 kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā .

Tathā saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsu .

Uppādaṭṭhitītiādīsu ca tiṭṭhati etenāti ṭhiti , kāraṇaṃ .

Uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhiti .

Esa nayo sesesupi .

Yasmā ayonisomanasikāro ,‘‘ āsavasamudayā avijjāsamudayo ’’ ti ( ma . ni .1.103) vacanato āsavā ca avijjāya paccayo , tasmā vuttaṃ ‘‘ ubhopete dhammā paccayasamuppannā ’’ ti .

Paccayapariggahe paññāti saṅkhārānaṃ avijjāya ca uppādādike paccayākāre paricchinditvā gahaṇavasena pavattā paññā .

Dhammaṭṭhitiñāṇan ti dhammānaṃ paccayuppannānaṃ paccayabhāvato dhammaṭṭhitisaṅkhāte paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ .

Paccayadhammā hi paṭiccasamuppāde ‘‘ dvādasa paṭiccasamuppādā ’’ ti vacanatoP1.180 dvādasa paccayā .

Ayañca nayo na paccuppanne eva , atha kho atītānāgatakālepi , na ca avijjāya eva saṅkhāresu , atha kho saṅkhārādīnampi viññāṇādīsu labbhatīti paripuṇṇaṃ katvā paccayākārassa vibhattabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ atītampi addhānan ’’ tiādi pāḷiṃ ārabhi .

Paṭṭhāne ( paṭṭhā .1. paccayaniddesa 1) dassitā hetādipaccayā evettha uppādādipaccayākārehi gahitāti te yathāsambhavaṃ nīharitvā yojetabbā , ativitthārabhayena pana na yojayimha .

Tassa tassa dhammassāti tassa tassa saṅkhārādipaccayuppannadhammassa .

Tathā tathā paccayabhāvenāti uppādādihetādipaccayabhāvena .

Atītapaccuppannānāgatavasena tayo addhā kālā etassātiV1.124 tiyaddhaṃ .

Hetuphalaphalahetuhetuphalavasena tayo sandhī etassāti tisandhiṃ .

Saṅkhippanti ettha avijjādayo viññāṇādayo cāti saṅkhepo , kammaṃ vipāko ca .

Saṅkhippanti etthāti vā saṅkhepo , avijjādayo viññāṇādayo ca .

Koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhepa -saddo .

Atīte kammasaṅkhepādivasena cattāro saṅkhepā etassāti catusaṅkhepaṃ .

Sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅkhepe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā , atīte hetuādīnaṃ vā pakārā ākārā , te saṅkhepe pañca pañca katvā vīsatiākārā etassāti vīsatākāraṃ .

Khattiyādibhedena anekabhedabhinnāpi sassatavādino jātisatasahassānussaraṇādino abhinivesahetuno vasena cattārova hontiM1.140 , na tato uddhaṃ adhoti sassatavādādīnaṃ parimāṇaparicchedassa anaññavisayataṃ dassetuṃ ‘‘ cattāro janā ’’ tiādimāha .

Tattha cattāro janāti cattāro janasamūhā .

Idaṃ nissāyāti idaṃ idappaccayatāya sammā aggahaṇaṃ , tatthāpi ca hetuphalabhāvena sambandhānaṃP1.181 santatighanassa abheditattā paramatthato vijjamānampi bhedanibandhanaṃ nānattanayaṃ anupadhāretvā gahitaṃ ekattaggahaṇaṃ nissāya .

Idaṃ gaṇhantīti idaṃ sassataggahaṇaṃ abhinivissa voharanti , iminā nayena ekaccasassatavādādayopettha yathāsambhavaṃ yojetvā vattabbā .

Bhinditvāti ‘‘ ātappamanvāyā ’’ tiādinā vibhajitvā ‘‘ tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī ’’ tiādinā vimadditvā nijjaṭaṃ nigumbaṃ katvā diṭṭhijaṭāvijaṭanena diṭṭhigumbavivaraṇena ca .

‘‘ Tasmā ’’ tiādinā buddhaguṇe ārabbha desanāya samuṭṭhitattā sabbaññutaññāṇaṃ uddisitvā desanākusalo bhagavā samayantaraviggāhaṇavasena sabbaññutaññāṇameva vissajjetīti dasseti .

‘‘ Santī ’’ ti iminā tesaṃ diṭṭhigatikānaṃ vijjamānatāya avicchinnataṃ , tato ca nesaṃ micchāgāhato sithilakaraṇavivecanehi attano desanāya kiccakāritaṃ , avitathatañca dīpeti dhammarājā .

29. Atthīti ‘‘ saṃvijjantī ’’ ti iminā samānattho puthuvacanavisayo eko nipāto ‘‘ atthi imasmiṃ kāye kesā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.377; ma . ni .1.110; ma . ni .3.154; saṃ . ni .4.127; khu . pā .3.1) viya .

Sassatādivasena pubbantaṃ kappentīti pubbantakappikā .

Yasmā pana te taṃ pubbantaṃ purimasiddhehi taṇhādiṭṭhikappehi kappetvā , āsevanabalavatāya vicittavuttitāya ca vikappetvā aparabhāgasiddhehi abhinivesabhūtehi taṇhādiṭṭhiggāhehi gaṇhanti abhinivisanti parāmasanti , tasmā vuttaṃ ‘‘ pubbantaṃV1.125 kappetvā vikappetvā gaṇhantī ’’ ti .

Taṇhupādānavasena vā kappanaggahaṇāni veditabbāni .

Taṇhāpaccayā hi upādānaṃ .

KoṭṭhāsesūtiP1.182 ettha koṭṭhāsādīsūti attho veditabbo .

Padapūraṇasamīpaummaggādīsupi hi anta -saddo dissati .

Tathā hi ‘‘ iṅgha tvaṃ suttante vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu ( pāci .442), suttante okāsaṃ kārāpetvā ’’ ti ( pāci .1221) ca ādīsu padapūraṇe anta-saddo vattati , gāmantaṃ osareyya ,( pārā .409; cūḷava .343) gāmantasenāsanan ’’ tiādīsu samīpeM1.141 ,‘‘ kāmasukhallikānuyogo eko anto , atthīti kho kaccāna ayameko anto ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.15;3.90) ummaggeti .

Kappa-saddo mahākappasamantabhāvakilesakāmavitakkakālapaññattisadisabhāvādīsu vattatīti āha ‘‘ sambahulesu atthesu vattatī ’’ ti .

Tathā hesa ‘‘ cattārimāni bhikkhave kappassa asaṅkhyeyyānī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.156) mahākappe vattati ,‘‘ kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.94) samantabhāve ,‘‘ saṅkappo kāmo , rāgo kāmo , saṅkapparāgo kāmo ’’ tiādīsu ( mahāni .1; cūḷani .8) kilesakāme ,‘‘ takko vitakko saṅkappo ’’ tiādīsu ( dha . sa .7) vitakke ,‘‘ yenaP1.183 sudaṃ niccakappaṃ viharāmī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.387) kāle ,‘‘ iccāyasmā kappo ’’ tiādīsu ( su . ni .1090; cūḷani .113) paññattiyaṃ ,‘‘ satthukappena vata kira bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.260) sadisabhāve vattatīti .

Vuttampi cetan ti mahāniddesaṃ ( mahāni .28) sandhāyāha .

Taṇhādiṭṭhivasenāti diṭṭhiyā upanissayabhūtāya sahajātāya abhinandanabhūtāya ca taṇhāya , sassatādiākārena abhinivisantassa micchāgāhassa ca vasena .

Pubbenivutthadhammavisayāya kappanāya adhippetattā atītakālavācako idha pubba-saddo , rūpādikhandhavinimuttassa kappanāvatthuno abhāvā anta-saddo ca bhāgavācakoti āha ‘‘ atītaṃ khandhakoṭṭhāsan ’’ ti .

‘‘ Kappetvā ’’ ti ca tasmiṃ pubbante taṇhāyanābhinivesānaṃ samatthanaṃ pariniṭṭhāpanamāha .

Ṭhitāti tassā laddhiyā avijahanaṃ .

Ārabbhāti ālambitvā .

Visayo hi tassā diṭṭhiyā pubbanto .

Visayabhāvato eva hi so tassā āgamanaṭṭhānaṃ , ārammaṇapaccayo cāti vuttaṃ ‘‘ āgamma paṭiccā ’’ ti .

Adhivacanapadānīti paññattipadāni .

Dāsādīsu sirivaḍḍhakādi-saddā viya vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattiyā adhivacanaṃ paññatti .

Atha vā adhi-saddo uparibhāve , vuccatīti vacanaṃ , upari vacanaṃ adhivacanaṃ , upādābhūtarūpādīnaṃ upari paññāpiyamānā upādāpaññattīti atthoV1.126 , tasmā paññattidīpakapadānīti attho daṭṭhabbo .

Paññattimattañhetaṃ vuccati , yadidaṃ ‘‘ attā , loko ’’ ti ca , na rūpavedanādayo viya paramattho .

Adhikavuttitāya vā adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti .

AdhikañhiP1.184 sabhāvadhammesu sassatādiṃM1.142 pakatiādidabbādiṃ jīvādiṃ kāyādiñca abhūtamatthaṃ ajjhāropetvā diṭṭhiyo pavattantīti .

30. Abhivadantīti ‘‘ idameva saccaṃ , moghamaññan ’’ ti ( ma . ni .2.187,203,427; ma . ni .3.27,29) abhinivisitvā vadanti ‘‘ ayaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo ’’ tiādinā vivadanti .

Abhivadanakiriyāya ajjāpi avicchedabhāvadassanatthaṃ vattamānakālavacanaṃ .

Diṭṭhi eva diṭṭhigataṃ ‘‘ muttagataṃ ,( ma . ni .2.119; a . ni .9.11) saṅkhāragatan ’’ tiādīsu ( mahāni .41) viya .

Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattaṃ , diṭṭhiyā gahaṇamattanti attho .

Diṭṭhippakāro vā diṭṭhigataṃ .

Lokiyā hi vidhayuttagatapakāra-sadde samānatthe icchanti .

Ekekasmiñca ‘‘ attā ’’ ti ,‘‘ loko ’’ ti ca gahaṇavisesaṃ upādāya paññāpanaṃ hotīti āha ‘‘ rūpādīsu aññataraṃ attā ca loko cāti gahetvā ’’ ti .

Amaraṃ niccaṃ dhuvan ti sassatavevacanāni .

Maraṇābhāvena vā amaraṃ , uppādābhāvena sabbathāpi atthitāya niccaṃ , thiraṭṭhena vikārābhāvena dhuvaṃ .

‘‘ Yathāhā ’’ tiādinā yathāvuttamatthaṃ niddesapaṭisambhidāpāḷīhi vibhāveti .

Ayañca attho ‘‘ rūpaṃ attato samanupassati , vedanaṃ , saññaṃ , saṅkhāre , viññāṇaṃ attato samanupassatī ’’ ti imissā pañcavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena vutto .

‘‘ Rūpavantaṃ attānan ’’ tiādikāya pana pañcadasavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena cattāro cattāro khandhe ‘‘ attā ’’ ti gahetvā tadaññaṃ ‘‘ loko ’’ ti paññapentīti ayampi attho labbhati .

Tathā ekaṃ khandhaṃP1.185 ’’ attā ’’ ti gahetvā tadaññe attano upabhogabhūto lokoti , sasantatipatite vā khandhe ‘‘ attā ’’ ti gahetvā tadaññe ‘‘ loko ’’ ti paññapentīti evampettha attho daṭṭhabbo .

Etthāha – sassato vādo etesanti kasmā vuttaṃ , nanu tesaṃ attā loko ca sassatoti adhippeto , na vādoti ?

Saccametaṃ , sassatasahacaritatāya pana ‘‘ vādo sassato ’’ ti vuttaṃ yathā ‘‘ kuntā pacarantī ’’ ti .

Sassato iti vādo etesanti vā iti-saddalopo daṭṭhabbo .

Atha vā sassataṃ vadanti ‘‘ idameva saccan ’’ ti abhinivissa voharantīti sassatavādā , sassatadiṭṭhinoti evampettha attho daṭṭhabbo .

31. ĀtāpanaṃM1.143 kilesānaṃ vibādhanaṃ pahānaṃ .

Padahanaṃ kosajjapakkhe patituṃ adatvā cittassa ussahanaṃ .

Anuyogo yathā samādhi visesabhāgiyataṃ pāpuṇāti , evaṃ vīriyassa bahulīkaraṇaṃ .

Idha upacārappanācittaparidamanavīriyānaṃ adhippetattā āha ‘‘ tippabhedaṃ vīriyan ’’ tiV1.127 .

Nappamajjati etenāti appamādo , asammoso .

Sammā upāyena manasi karoti kammaṭṭhānaṃ etenāti sammāmanasikāro ñāṇanti āha ‘‘ vīriyañca satiñca ñāṇañcā ’’ ti .

Etthāti ‘‘ ātappa … pe … manasikāraṃ anvāyā ’’ ti imasmiṃ pāṭhe .

Sīlavisuddhiyā saddhiṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ adhigamanapaṭipadā vattabbā , sā pana visuddhimagge vitthārato vuttāti āha ‘‘ saṅkhepattho ’’ ti .

‘‘ Tathārūpan ’’ ti cuddasavidhehi cittadamanehi rūpāvacaracatutthajjhānassa damitataṃ vadati .

Samādhānādiaṭṭhaṅgasamannāgatarūpāvacaracatutthajjhānassa yogino samādhivijambhanabhūtā lokiyābhiññā jhānānubhāvo .

‘‘ Jhānādīnan ’’ ti idaṃ jhānalābhissa visesena jhānadhammā āpāthaṃ āgacchanti , taṃmukhena sesadhammāti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ .

Janakabhāvaṃ paṭikkhipati .

Sati hi janakabhāve rūpādidhammānaṃ viya sukhādidhammānaṃ viya , ca paccayāyattavuttitāya uppādavantatāP1.186 viññāyati , uppāde ca sati avassambhāvī nirodhoti anavakāsāva niccatā siyāti .

Kūṭaṭṭha -saddo vā loke accantanicce niruḷho daṭṭhabbo .

‘‘ Esikaṭṭhāyiṭṭhito ’’ ti etena yathā esikā vātappahārādīhi na calati , evaṃ na kenaci vikāraṃ āpajjatīti vikārābhāvamāha ,‘‘ kūṭaṭṭho ’’ ti iminā pana aniccatābhāvaṃ .

Vikāropi vināsoyevāti āha ,‘‘ ubhayenapi lokassa vināsābhāvaṃ dīpetī ’’ ti .

‘‘ Vijjamānamevā ’’ ti etena kāraṇe phalassa atthibhāvadassanena abhibyattivādaṃ dīpeti .

Nikkhamatīti ca abhibyattiṃ gacchatīti attho .

Kathaṃ pana vijjamānoyeva pubbe anabhibyatto abhibyattiṃ gacchatīti ?

Yathā andhakārena paṭicchanno ghaṭo ālokena abhibyattiṃ gacchati .

Idamettha vicāretabbaṃ – kiṃ karonto āloko ghaṭaṃ pakāsetīti vuccati , yadi ghaṭavisayaṃ buddhiṃ karonto , buddhiyā anuppannāya uppattidīpanato abhibyattivādo hāyati .

Atha ghaṭabuddhiyā āvaraṇabhūtaṃ andhakāraṃ vidhamanto , evampi abhibyattivādo hāyatiyeva .

Sati hi ghaṭabuddhiyā andhakāro kathaṃ tassā āvaraṇaṃ hotīti , yathā ghaṭassaM1.144 abhibyatti na yujjati , evaṃ attanopi .

Tatthāpi hi yadi indriyavisayādisannipātena anuppannāya buddhiyā uppatti , uppattivacaneneva abhibyattivādo hāyati , tathā sassatavādo .

Atha buddhippavattiyā āvaraṇabhūtassa andhakāraṭṭhāniyassa mohassa vidhamanena .

Sati buddhiyā kathaṃ moho āvaraṇanti , kiñci bhedasambhavato .

Na hi abhibyañjanakānaṃ candasūriyamaṇipadīpādīnaṃ bhedena abhibyañjitabbānaṃ ghaṭādīnaṃ bhedo hoti , hoti ca visayabhedena buddhibhedoti bhiyyopi abhibyatti na yujjatiyeva , na cettha vuttikappanā yuttā vuttiyā vuttimato ca anaññathānujānanatotiV1.128 .

TeP1.187 ca sattā sandhāvantīti ye idha manussabhāvena avaṭṭhitā , teyeva devabhāvādiupagamanena ito aññattha gacchanti , aññathā katassa kammassa vināso , akatassa ca abbhāgamo āpajjeyyāti adhippāyo .

Aparāparan ti aparasmā bhavā aparaṃ bhavaṃ .

Evaṃ saṅkhyaṃ gacchantīti attano niccasabhāvattā na cutūpapattiyo , sabbabyāpitāya nāpi sandhāvanasaṃsaraṇāni , dhammānaṃyeva pana pavattivisesena evaṃ saṅkhyaṃ gacchanti , evaṃ voharīyantīti adhippāyo .

Etena avaṭṭhitasabhāvassa attano , dhammino ca dhammamattaṃ uppajjati ceva vinassati cāti imaṃ vipariṇāmavādaṃ dasseti .

Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ parato vakkhāma .

Attano vādaṃ bhindatīti sandhāvanādivacanasiddhāya aniccatāya pubbe paṭiññātaṃ sassatavādaṃ bhindati , viddhaṃsetīti attho .

Sassatisaman ti vā etassa sassataṃ thāvaraṃ niccakālanti attho daṭṭhabbo .

Hetuṃ dassentoti yesaṃ ‘‘ sassato ’’ ti attānañca lokañca paññapeti ayaṃ diṭṭhigatiko , tesaṃ hetuṃ dassentoti attho .

Na hi attano diṭṭhiyā paccakkhakatamatthaṃ attanoyeva sādheti , attano pana paccakkhakatena atthena attano appaccakkhabhūtampi atthaṃ sādheti .

Attanā hi yathānicchitaṃ parehi viññāpeti , na anicchitaṃ .

‘‘ Hetuṃ dassento ’’ ti ettha idaṃ hetudassanaṃ – etesu anekesu jātisatasahassesu ekovāyaṃ me attā , loko ca anussaraṇasabbhāvato .

Yo hi yamatthaṃ anubhavati , so eva taṃ anussarati , na añño .

Na hi aññena anubhūtamatthaṃ añño anussarituṃ sakkoti yathā taṃ buddharakkhitena anubhūtaṃ dhammarakkhito .

Yathā cetāsu , evaṃ ito purimatarāsupi jātīsūti .

Kasmā sassato me attā ca lokoM1.145 ca .

Yathā ca me , evaṃ aññesampi sattānaṃ sassato attā ca loko cāti ?

Sassatavasena diṭṭhigahanaṃ pakkhandoP1.188 diṭṭhigatiko parepi tattha patiṭṭhapeti , pāḷiyaṃ pana ‘‘ anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti .

So evaṃ āhā ’’ ti ca vacanato parānumānavasena idha hetudassanaṃ adhippetanti viññāyati .

Kāraṇan ti tividhaṃ kāraṇaṃ sampāpakaṃ nibbattakaṃ ñāpakanti .

Tattha ariyamaggo nibbānassa sampāpakaṃ kāraṇaṃ , bījaṃ aṅkurassa nibbattakaṃ kāraṇaṃ , paccayuppannatādayo aniccatādīnaṃ ñāpakaṃ kāraṇaṃ , idhāpi ñāpakakāraṇameva adhippetaṃ .

Ñāpako hi ñāpetabbatthavisayassa ñāṇassa hetubhāvato kāraṇanti .

Tadāyattavuttitāya taṃ ñāṇaṃ tiṭṭhati tatthāti ‘‘ ṭhānan ’’ ti , vasati tattha pavattatīti ‘‘ vatthū ’’ ti ca vuccati .

Tathā hi bhagavatā vatthu-saddena uddisitvāpi ṭhānasaddena niddiṭṭhanti .

32-33.

DutiyatatiyavādānaṃV1.129 paṭhamavādato natthi viseso ṭhapetvā kālavisesanti āha ‘‘ upari vādadvayepi eseva nayo ’’ ti .

Yadi evaṃ kasmā sassatavādo catudhā vibhatto , nanu adhiccasamuppannikavādo viya duvidheneva vibhajitabbo siyāti āha ‘‘ mandapañño hi titthiyo ’’ tiādi .

34. Takkayatīti ūhayati , sassatādiākārena tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe cittaṃ abhiniropetīti attho .

Takkoti ākoṭanalakkhaṇo vinicchayalakkhaṇo vā diṭṭhiṭṭhānabhūto vitakko .

Vīmaṃsā nāma vicāraṇā , sā panettha atthato paññāpatirūpako lobhasahagatacittuppādo , micchābhiniveso vā ayonisomanasikāro , pubbabhāge vā diṭṭhivipphanditanti daṭṭhabbā .

Tenevāha ‘‘ tulanā ruccanā khamanā ’’ ti .

Pariyāhananaṃ vitakkassa ārammaṇaūhanaṃ evāti āha ‘‘ tena tena pakārena takketvā ’’ ti .

Anuvicaritan tiP1.189 vīmaṃsāya anupavattitaṃ , vīmaṃsānugatena vā vicārena anumajjitaṃ .

Paṭi paṭi bhātīti paṭibhānaṃ , yathāsamihitākāravisesavibhāvako cittuppādo .

Paṭibhānato jātaṃ paṭibhānaṃ , sayaṃ attano paṭibhānaṃ sayaṃ paṭibhānaṃ .

Tenevāha ‘‘ attano paṭibhānamattasañjātan ’’ ti .

Matta -saddena visesādhigamādayo nivatteti .

‘‘ AnāgatepiM1.146 evaṃ bhavissatī ’’ ti idaṃ na idhādhippetatakkīvaseneva vuttaṃ , lābhītakkino evampi sambhavatīti sambhavadassanavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Yaṃ kiñci attanā paṭiladdhaṃ rūpādi sukhādi ca idha labbhatīti lābho , na jhānādiviseso .

‘‘ Evaṃ sati idaṃ hotī ’’ ti aniccesu bhāvesu añño karoti , añño paṭisaṃvedetīti āpajjati , tathā ca sati katassa vināso , akatassa ca abbhāgamo siyā .

Niccesu pana bhāvesu yo karoti , so paṭisaṃvedetīti na doso āpajjatīti takkikassa yuttigavesanākāraṃ dasseti .

Takkamattenevāti āgamādhigamādīnaṃ anussavādīnañca abhāvā suddhatakkeneva .

Nanu ca visesalābhinopi sassatavādino attano visesādhigamahetu anekesu jātisatasahassesu dasasu saṃvaṭṭavivaṭṭesu cattālīsāya saṃvaṭṭavivaṭṭesu yathānubhūtaṃ attano santānaṃ tappaṭibaddhañca ‘‘ attā , loko ’’ ti ca anussaritvā tato purimapurimatarāsupi jātīsu tathābhūtassa atthitānuvitakkanamukhena sabbesampi sattānaṃ tathābhāvānuvitakkanavaseneva sassatābhinivesino jātā , evañca sati sabbopi sassatavādī anussutijātissaratakkikā viya attano upaladdhavatthunibandhanena takkanena pavattavādattā takkīpakkheyeva tiṭṭheyya , avassañca vuttappakāraṃ takkanamicchitabbaṃV1.130 , aññathā visesalābhī sassatavādī ekaccasassatikapakkhaṃ , adhiccasamuppannikapakkhaṃ vā bhajeyyātiP1.190 ?

Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ , yasmā visesalābhīnaṃ khandhasantānassa dīghadīghataradīghatamakālānussaraṇaṃ sassataggāhassa asādhāraṇakāraṇaṃ .

Tathā hi ‘‘ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi .

Imināmahametaṃ jānāmī ’’ ti anussaraṇameva padhānakāraṇabhāvena dassitaṃ .

Yaṃ pana tassa ‘‘ imināmahametaṃ jānāmī ’’ ti pavattaṃ takkanaṃ , na taṃ idha padhānaṃ anussaraṇaṃ pati tassa appadhānabhūtattā .

Yadi evaṃ anussavādīnampi padhānabhāvo āpajjatīti ce ?

Na , tesaṃ sacchikiriyāya abhāvena takkapadhānattā , padhānakāraṇena ca niddeso niruḷho sāsane loke ca yathā ‘‘ cakkhuviññāṇaṃ , yavaṅkuro ’’ ti ca .

Atha vā visesādhigamanibandhanarahitassa takkanassa visuṃ sassataggāhe kāraṇabhāvadassanatthaṃ visesādhigamo visuṃ sassataggāhakāraṇaṃ vattabboM1.147 , so ca mandamajjhatikkhapaññāvasena tividhoti bhagavatā sabbatakkino takkībhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā catudhā vavatthāpito sassatavādo .

Yadipi anussavādivasena takkikānaṃ viya mandapaññādīnampi hīnādivasena anekabhedasabbhāvato visesalābhīnampi bahudhā bhedo sambhavati , sabbe pana visesalābhino mandapaññādivasena tayo rāsī katvā tattha ukkaṭṭhavasena anekajātisatasahassadasasaṃvaṭṭavivaṭṭacattārīsasaṃvaṭṭavivaṭṭānussaraṇena ayaṃ vibhāgo vutto .

Tīsupi rāsīsu ye hīnamajjhapaññā , te vuttaparicchedato ūnakameva anussaranti .

Ye pana tattha ukkaṭṭhapaññā , te vuttaparicchedaṃ atikkamitvā nānussarantīti evaṃ panāyaṃ desanā .

Tasmā aññatarabhedasaṅgahavasenevaP1.191 bhagavatā cattāriṭṭhānāni vibhattānīti vavatthitā sassatavādīnaṃ catubbidhatā .

Na hi idha sāvasesaṃ dhammaṃ deseti dhammarājā .

35.‘‘ Aññatarenā ’’ ti etassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ ekenā ’’ ti vuttaṃ .

Vā -saddassa pana aniyamatthataṃ dassetuṃ ‘‘ dvīhi vā tīhi vā ’’ ti vuttaṃ .

Tena catūsu ṭhānesu yathārahaṃ ekaccaṃ ekaccassa paññāpane sahakārīkāraṇanti dasseti .

Kiṃ panetāni vatthūni abhinivesassa hetu , udāhu patiṭṭhāpanassa .

Kiñcettha yadi tāva abhinivesassa , kasmā anussaraṇatakkanāniyeva gahitāni , na saññāvipallāsādayo .

Tathāhi viparītasaññā ayonisomanasikāraasappurisūpanissayaasaddhammassavanādīni micchādiṭṭhiyā pavattanaṭṭhānāni .

Atha patiṭṭhāpanassa adhigamayuttiyo viya āgamopi vatthubhāvena vattabbo , ubhayatthāpi ‘‘ natthi ito bahiddhā ’’ ti vacanaṃ na yujjatīti ?

Na .

Kasmā ?

Abhinivesapakkhe tāva ayaṃ diṭṭhigatikoV1.131 asappurisūpanissayaasaddhammassavanehi ayoniso ummujjitvā vipallāsasañño rūpādidhammānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvassa anavabodhato dhammayuttiṃ atidhāvanto ekattanayaṃ micchā gahetvā yathāvuttānussaraṇatakkehi khandhesu ‘‘ sassato attā ca loko cā ’’ ti ( dī . ni .1.31) abhinivesaṃ janesi .

Iti āsannakāraṇattā , padhānakāraṇattā , taggahaṇeneva ca itaresampi gahitattā anussaraṇatakkanāniyeva idha gahitāni .

Patiṭṭhāpanapakkhe pana āgamopi yuttipakkheyeva ṭhito visesato bāhirakānaṃ takkagāhibhāvatoti anussaraṇatakkanāniyevaM1.148 diṭṭhiyā vatthubhāvena gahitāni .

Kiñca bhiyyo duvidhaṃ lakkhaṇaṃ paramatthadhammānaṃ sabhāvalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇañcāti .

Tattha sabhāvalakkhaṇāvabodho paccakkhañāṇaṃ , sāmaññalakkhaṇāvabodhoP1.192 anumānañāṇaṃ , āgamo ca sutamayāya paññāya sādhanato anumānañāṇameva āvahati , sutānaṃ pana dhammānaṃ ākāraparivitakkanena nijjhānakkhantiyaṃ ṭhito cintāmayaṃ paññaṃ nibbattetvā anukkamena bhāvanāya paccakkhañāṇaṃ adhigacchatīti evaṃ āgamopi takkavisayaṃ nātikkamatīti taggahaṇena gahitovāti veditabbo .

So aṭṭhakathāyaṃ anussutitakkaggahaṇena vibhāvitoti yuttaṃ evidaṃ ‘‘ natthi ito bahiddhā ’’ ti .

‘‘ Anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti , sassataṃ attānañca lokañca paññapentī ’’ ti ( dī . ni .1.30) ca vacanato patiṭṭhāpanavatthūni idhādhippetānīti daṭṭhabbaṃ .

36. Diṭṭhiyeva diṭṭhiṭṭhānaṃ paramavajjatāya anekavihitānaṃ anatthānaṃ hetubhāvato .

Yathāha ‘‘ micchādiṭṭhiparamāhaṃ bhikkhave vajjaṃ vadāmī ’’ ti ( a . ni .1.310)‘‘ yathāhā ’’ tiādinā paṭisambhidāpāḷiyā ( paṭi . ma .1.124) diṭṭhiyā ṭhānavibhāgaṃ dasseti .

Tattha khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ ārammaṇaṭṭhena ‘‘ rūpaṃ attato samanupassatī ’’ tiādi ( saṃ . ni .3.81,345) vacanato .

Avijjāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ upanissayādibhāvena pavattanato .

Yathāha ‘‘ assutavā bhikkhave puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ’’ tiādi ( ma . ni .1.2; paṭi . ma .1.130).

Phassopi diṭṭhiṭṭhānaṃ .

Yathā cāha ‘‘ tadapi phassapaccayā ,( dī . ni .1.118 ādayo ) phussa phussa paṭisaṃvedentī ’’ ti ( dī . ni .1.144) caP1.193 .

Saññāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ .

Vuttañcetaṃ ‘‘ saññānidānā hi papañcasaṅkhā ,( su . ni .880; mahāni .109) pathavito saññatvā ’’ ti ( ma . ni .1.2) ca ādi .

Vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ .

Vuttampi cetaṃ ‘‘ takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā , saccaṃ musāti dvayadhammamāhū ’’ ti ( su . ni .892)‘‘ takkī hoti vīmaṃsī ’’ ti ( dī . ni .1.34) ca ādi .

Ayonisomanasikāropi diṭṭhiṭṭhānaṃ .

Tenāha bhagavā ‘‘ tassa evaṃ ayoniso manasi karoto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati .

‘ Atthi me attā ’ ti vā assa saccato thetatoV1.132 diṭṭhi uppajjatī ’’ tiādi ( ma . ni .1.19).

Samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ samuṭṭhānabhāvo samuṭṭhānaṭṭho .

Pavattitāti parasantānesu uppāditā .

Pariniṭṭhāpitāti abhinivesassa pariyosānaṃM1.149 matthakaṃ pāpitāti attho .

‘‘ Ārammaṇavasenā ’’ ti aṭṭhasu diṭṭhiṭṭhānesu khandhe sandhāyāha .

Pavattanavasenāti avijjādayo .

Āsevanavasenāti pāpamittaparatoghosādīnampi sevanaṃ labbhatiyeva .

Atha vā evaṃgatikāti evaṃgamanā , evaṃniṭṭhāti attho .

Idaṃ vuttaṃ hoti – ime diṭṭhisaṅkhātā diṭṭhiṭṭhānā evaṃ paramatthato asantaṃ attānaṃ sassatabhāvañcassa ajjhāropetvā gahitā , parāmaṭṭhā ca bālalapanā yāva paṇḍitā na samanuyuñjanti , tāva gacchanti pavattanti .

Paṇḍitehi samanuyuñjiyamānā pana anavaṭṭhitavatthukā avimaddakkhamā sūriyuggamane ussāvabindūP1.194 viya khajjopanakā viya ca bhijjanti vinassanti cāti .

Tatthāyaṃ anuyuñjane saṅkhepakathā – yadi hi parena parikappito attā loko vā sassato siyā , tassa nibbikāratāya purimarūpāvijahanato kassaci visesādhānassa kātuṃ asakkuṇeyyatāya ahitato nivattanatthaṃ , hite ca paṭipattiatthaṃ upadeso eva nippayojano siyā sassatavādino , kathaṃ vā so upadeso pavattīyati vikārābhāvato , evañca attano ajaṭākāsassa viya dānādikiriyā hiṃsādikiriyā ca na sambhavati .

Tathā sukhassa dukkhassa anubhavananibandho eva sassatavādino na yujjati kammabaddhābhāvato , jātiādīnañca asambhavato kuto vimokkho , atha pana dhammamattaṃ tassa uppajjati ceva vinassati ca , yassa vasenāyaṃ kiriyādivohāroti vadeyya , evampi purimarūpāvijahanena avaṭṭhitassa attano dhammamattanti na sakkā sambhāvetuṃ , te vā panassa dhammā avatthābhūtā aññe vā siyuṃ anaññe vā .

Yadi aññe , na tāhi tassa uppannāhipi koci viseso atthi .

Yāhi karoti paṭisaṃvedeti cavati upapajjati cāti icchitaṃ , tasmā tadavattho eva yathāvuttadoso .

Kiñca dhammakappanāpi niratthikā siyā , athānaññe uppādavināsavantīhi avatthāhi anaññassa attano tāsaṃ viya uppādavināsasabbhāvato kuto niccatāvakāso , tāsampi vā attano viya niccatāti bandhavimokkhānaṃ asambhavo evāti na yujjatiyeva sassatavādo .

Na cettha koci vādī dhammānaṃ sassatabhāve parisuddhaṃ yuttiṃ vattuṃ samattho , yuttirahitañca vacanaṃP1.195 na paṇḍitānaṃ cittaṃ ārādhetīti .

Tena vuttaṃ ‘‘ yāva paṇḍitā na samanuyuñjanti , tāva gacchanti pavattantī ’’ ti .

Kammavasena abhimukho sampareti etthāti abhisamparāyo , paroloko .

‘‘ Sabbaññutaññāṇañcā ’’ tiM1.150 idaṃ idha sabbaññutaññāṇassa vibhajiyamānattā vuttaṃ , tasmiṃ vāV1.133 vutte tadadhiṭṭhānato āsavakkhayañāṇaṃ , tadavinābhāvato sabbampi vā bhagavato dasabalādiñāṇaṃ gahitameva hotīti katvā .

Pajānantopīti pi -saddo sambhāvane , tena ‘‘ tañcā ’’ ti ettha vuttaṃ ca-saddatthamāha .

Idaṃ vuttaṃ hoti – taṃ diṭṭhigatato uttaritaraṃ sārabhūtaṃ sīlādiguṇavisesampi tathāgato nābhinivisati , ko pana vādo vaṭṭāmiseti .

‘‘ Ahan ’’ ti diṭṭhivasena vā taṃ parāmasanākāramāha .

Pajānāmīti ettha iti -saddo pakārattho , tena ‘‘ maman ’’ ti taṇhāvasena parāmasanākāraṃ dasseti .

Dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasanaṃ parāmāso .

Na hi taṃ atthi , khandhesu yaṃ ‘‘ ahan ’’ ti vā ,‘‘ maman ’’ ti vā gahetabbaṃ siyā .

Yo pana parāmāso taṇhādayova , te ca bhagavato bodhimūleyeva pahīnāti āha ‘‘ parāmāsakilesānan ’’ tiādi .

Aparāmāsatoti vā nibbutivedanassa hetuvacanaṃ ,‘‘ viditā ’’ ti idaṃ padaṃ apekkhitvā kattari sāmivacanaṃ , aparāmasanahetu parāmāsarahitāya paṭipattiyā tathāgatena sayameva asaṅkhatadhātu adhigatāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo .

‘‘ Yāsu vedanāsū ’’ tiādinā bhagavato desanāvilāsaṃ dasseti .

Tathā hi khandhāyatanādivasena anekavidhāsu catusaccadesanāsu sambhavantīsupi ayaṃ tathāgatānaṃ desanāsu paṭipatti , yaṃ diṭṭhigatikā micchāpaṭipattiyā diṭṭhigahanaṃ pakkhandāti dassanatthaṃ vedanāyeva pariññāya bhūmidassanatthaṃP1.196 uddhaṭā .

Kammaṭṭhānan ti catusaccakammaṭṭhānaṃ .

Yathābhūtaṃ viditvāti vipassanāpaññāya vedanāya samudayādīni ārammaṇapaṭivedhavasena maggapaññāya asammohapaṭivedhavasena jānitvā , paṭivijjhitvāti attho .

Paccayasamudayaṭṭhenāti ‘‘ imasmiṃ sati idaṃ hoti , imassuppādā idaṃ uppajjatī ’’ ti ( ma . ni .1.404; saṃ . ni .2.21; udā .1) vuttalakkhaṇena avijjādīnaṃ paccayānaṃ uppādena ceva maggena asamugghātena ca .

Nibbattilakkhaṇan ti uppādalakkhaṇaṃ , jātinti attho .

Pañcannaṃ lakkhaṇānan ti ettha catunnaṃ paccayānampi uppādalakkhaṇameva gahetvā vuttanti gahetabbaṃ , yasmā paccayalakkhaṇampi labbhatiyeva , tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ .

Paccayanirodhaṭṭhenāti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo .

Yan ti yasmā , yaṃ vā sukhaṃ somanassaṃ .

Paṭiccāti ārammaṇapaccayādibhūtaṃM1.151 vedanaṃ labhitvā .

Ayan ti sukhasomanassānaṃ paccayabhāvo , sukhasomanassameva vā ,‘‘ assādo ’’ ti padaṃ pana apekkhitvā pulliṅganiddeso .

Ayañhettha saṅkhepattho – purimuppannaṃ vedanaṃ ārabbha somanassuppattiyaṃ yo purimavedanāya assādetabbākāro somanassassādanākāro , ayaṃ assādoti .

Kathaṃ pana vedanaṃ ārabbha sukhaṃ uppajjatīti ?

Cetasikasukhassa adhippetattā nāyaṃ doso .

Visesanaṃ hettha somanassaggahaṇaṃ sukhaṃ somanassanti ‘‘ rukkho siṃsapā ’’ ti yathā .

‘‘ Aniccā ’’ tiV1.134 iminā saṅkhāradukkhatāvasena upekkhāvedanāya , sabbavedanāsuyeva vā ādīnavamāha , itarehi itaradukkhatāvasena yathākkamaṃ dukkhasukhavedanānaṃ , avisesena vā tīṇipi padāni sabbāsampi vedanānaṃ vasena yojetabbāni .

Ayan ti yo vedanāya hutvā abhāvaṭṭhenaP1.197 aniccabhāvo , udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhabhāvo , jarāya maraṇena cāti dvedhā vipariṇāmetabbabhāvo ca , ayaṃ vedanāya ādīnavo , yato vā ādīnaṃ paramakāruññaṃ vāti pavattatīti .

Vedanāya nissaraṇan ti ettha vedanāyāti nissakkavacanaṃ , yāva vedanāpaṭibaddhaṃ chandarāgaṃ na pajahati , tāvāyaṃ puriso vedanaṃ allīnoyeva hoti .

Yadā pana taṃ chandarāgaṃ pajahati , tadāyaṃ puriso vedanāya nissaṭo visaṃyutto hotīti chandarāgappahānaṃ vedanāya nissaraṇaṃ vuttaṃ .

Ettha ca vedanāggahaṇena vedanāya sahajātanissayārammaṇabhūtā ca rūpārūpadhammā gahitā eva hontīti pañcannampi upādānakkhandhānaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Vedanāsīsena pana desanā āgatā , tattha kāraṇaṃ vuttameva , lakkhaṇahāranayena vā ayamattho vibhāvetabbo .

Tattha vedanāggahaṇena gahitā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṃ , vedanānaṃ samudayaggahaṇena gahitā avijjādayo samudayasaccaṃ , atthaṅgamanissaraṇapariyāyehi nirodhasaccaṃ ,‘‘ yathābhūtaṃ viditvā ’’ ti etena maggasaccanti evamettha cattāri saccāni veditabbāni .

Kāmupādānamūlakattā sesupādānānaṃ , pahīne ca kāmupādāne upādānasesābhāvato ‘‘ vigatachandarāgatāya anupādāno ’’ ti vuttaṃ .

Anupādāvimuttoti attano maggaphalappattiṃ bhagavā dasseti .

‘‘ Vedanānan ’’ tiādinā hi yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā imaṃ diṭṭhigataṃ sakāraṇaṃ sagatikaṃ pabhedato vibhajituṃ samattho ahosiM1.152 , tassa sabbaññutaññāṇassa saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya uppattibhūmiṃ dasseti dhammarājā .

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā .

Ekaccasassatavādavaṇṇanā

38. Sattesu saṅkhāresu ca ekaccaṃ sassataṃ etassāti ekaccasassato , ekaccasassatavādo .

So etesaṃ atthīti ekaccasassatikāP1.198 .

Te pana yasmā ekaccasassato vādo diṭṭhi etesanti ekaccasassatavādā nāma honti , tasmā tamatthaṃ dassento āha ‘‘ ekaccasassatavādā ’’ ti .

Iminā nayena ekaccaasassatikā dipadassapi attho veditabbo .

NanuV1.135 ca ‘‘ ekaccasassatikā ’’ ti vutte tadaññassa ekaccassa asassatatāsanniṭṭhānaṃ siddhameva hotīti ?

Saccaṃ siddhameva hoti atthato , na pana saddato .

Tasmā supākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ ekaccaasassatikā ’’ ti vuttaṃ .

Na hi idha sāvasesaṃ katvā dhammaṃ deseti dhammassāmī .

Idhāti ‘‘ ekaccasassatikā ’’ ti imasmiṃ pade .

Gahitāti vuttā , tathā ceva attho dassito .

Idhāti vā imissā desanāya .

Tathā hi purimakā tayo vādā sattavasena , catuttho saṅkhāravasena vibhatto .

‘‘ Saṅkhārekaccasassatikā ’’ ti idaṃ tehi sassatabhāvena gayhamānānaṃ dhammānaṃ yāthāvasabhāvadassanavasena vuttaṃ , na panekaccasassatikamatadassanavasena .

Tassa hi sassatābhimataṃ asaṅkhatamevāti laddhi .

Tenevāha ‘‘ cittanti vā … pe … ṭhassatī ’’ ti .

Na hi yassa bhāvassa paccayehi abhisaṅkhatabhāvaṃ paṭijānāti , tasseva niccadhuvādibhāvo anummattakena sakkā paṭiññātuṃ .

Etena ‘‘ uppādavayadhuvatāyuttabhāvā siyā niccā , siyā aniccā siyā na vattabbā ’’ tiādinā pavattassa sattabhaṅgavādassa ayuttatā vibhāvitā hoti .

Tatthāyaṃ ayuttatāvibhāvanā – yadi ‘‘ yena sabhāvena yo dhammo atthīti vuccati , teneva sabhāvena so dhammo natthī ’’ tiādinā vucceyya , siyā anekantavādo .

Atha aññena , siyā na anekantavādo .

Na cettha desantarādisambandhabhāvo yutto vattuṃ tassa sabbalokasiddhattā , vivādābhāvatoM1.153 .

Ye pana vadanti ‘‘ yathā suvaṇṇaghaṭena makuṭe kate ghaṭabhāvo nassati , makuṭabhāvoP1.199 uppajjati , suvaṇṇabhāvo tiṭṭhatiyeva , evaṃ sabbabhāvānaṃ koci dhammo nassati , koci dhammo uppajjati , sabhāvo pana tiṭṭhatī ’’ ti .

Te vattabbā ‘‘ kiṃ taṃ suvaṇṇaṃ , yaṃ ghaṭe makuṭe ca avaṭṭhitaṃ , yadi rūpādi , so saddo viya anicco .

Atha rūpādi samūho , samūho nāma sammutimattaṃ .

Na tassa atthitā natthitā niccatā vā labbhatī ’’ ti anekantavādo na siyā .

Dhammānañca dhammino aññathānaññathāsu doso vuttoyeva sassatavādavicāraṇāyaṃ .

Tasmā so tattha vuttanayeneva veditabbo .

Apica niccāniccanavattabbarūpo attā loko ca paramatthato vijjamānatāpaṭijānanato yathā niccādīnaṃ aññataraṃ rūpaṃ , yathā vā dīpādayo .

Na hi dīpādīnaṃ udayabbayasabhāvānaṃ niccāniccanavattabbasabhāvatā sakkā viññātuṃ , jīvassa niccādīsu aññataraṃ rūpaṃ viyāti evaṃ sattabhaṅgassa viya sesabhaṅgānampi asambhavoyevāti sattabhaṅgavādassa ayuttatā veditabbā .

Ettha ca ‘‘ issaro nicco , aññe sattā aniccā ’’ ti evaṃ pavattavādā sattekaccasassatikā seyyathāpi issaravādā .

‘‘ Paramāṇavo niccā dhuvā , aṇukādayo aniccā ’’ ti evaṃ pavattavādā saṅkhārekaccasassatikā seyyathāpi kāṇādā .

Nanu ‘‘ ekacce dhammāV1.136 sassatā , ekacce asassatā ’’ ti etasmiṃ vāde cakkhādīnaṃ asassatatāsanniṭṭhānaṃ yathāsabhāvāvabodho eva , tayidaṃ kathaṃ micchādassananti , ko vā evamāha ‘‘ cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ micchādassanan ’’ ti ?

Asassatesuyeva pana kesañci dhammānaṃ sassatabhāvābhiniveso idha micchādassanaṃ .

Tena pana ekavāre pavattamānena cakkhādīnaṃ asassatabhāvāvabodhoP1.200 vidūsito saṃsaṭṭhabhāvato visasaṃsaṭṭho viya sappimaṇḍo sakiccakaraṇāsamatthatāya sammādassanapakkhe ṭhapetabbataṃ nārahatīti .

Asassatabhāvena nicchitāpi vā cakkhuādayo samāropitajīvasabhāvā eva diṭṭhigatikehi gayhantīti tadavabodhassa micchādassanabhāvo na sakkā nivāretuṃ .

Tenevāha ‘‘ cakkhuṃ itipi … pe … kāyo itipi ayaṃ me attā ’’ tiādi .

Evañca katvā asaṅkhatāya saṅkhatāya ca dhātuyā vasena yathākkamaṃ ‘‘ ekacce dhammā sassatā , ekacce asassatā ’’ ti evaṃ pavattoM1.154 vibhajjavādopi ekaccasassatavādo āpajjatīti evaṃpakārā codanā anavakāsā hoti aviparītadhammasabhāvasampaṭipattibhāvato .

Kāmañcettha purimavādepi asassatānaṃ dhammānaṃ ‘‘ sassatā ’’ ti gahaṇaṃ visesato micchādassanaṃ , sassatānaṃ pana ‘‘ sassatā ’’ ti gāho na micchādassanaṃ yathāsabhāvaggahaṇabhāvato .

Asassatesuyeva pana ‘‘ kecideva dhammā sassatā , keci asassatā ’’ ti gahetabbadhammesu vibhāgappavattiyā imassa vādassa vādantaratā vuttā , na cettha ‘‘ samudāyantogadhattā ekadesassa sappadesasassataggāho nippadesasassataggāhe samodhānaṃ gacchatī ’’ ti sakkā vattuṃ vādī tabbisayavisesavasena vādadvayassa pavattattā .

Aññe eva hi diṭṭhigatikā ‘‘ sabbe dhammā sassatā ’’ ti abhiniviṭṭhā , aññe ‘‘ ekaccasassatā ’’ ti .

Saṅkhārānaṃ anavasesapariyādānaṃ , ekadesapariggaho ca vādadvayassa paribyattoyeva .

Kiñca bhiyyo anekavidhasamussaye ekavidhasamussaye ca khandhapabandhe abhinivesabhāvato .

Catubbidhopi hi sassatavādī jātivisesavasena nānāvidharūpakāyasannissaye eva arūpadhammapuñje sassatābhinivesī jāto abhiññāṇena anussavādīhi ca rūpakāyabhedaggahaṇato .

Tathā ca vuttaṃ ‘‘ tato cuto amutra udapādin ’’ ti ( dī . ni .1.32)‘‘ cavanti upapajjantī ’’ ti ca ādi .

VisesalābhīP1.201 ekaccasassatiko anupadhāritabhedasamussayeva dhammapabandhe sassatākāraggahaṇena abhinivisanaṃ janesi ekabhavapariyāpannakhandhasantānavisayattā tadabhinivesassa .

Tathā ca tīsupi vādesu ‘‘ taṃ pubbenivāsaṃ anussarati , tato paraṃ nānussaratī ’’ ti ettakameva vuttaṃ , takkīnaṃ pana sassatekaccasassatavādīnaṃ sassatābhinivesaviseso rūpārūpadhammavisayatāya supākaṭoyevāti .

39. DīghassaV1.137 kālassa atikkamenāti vivaṭṭavivaṭṭaṭṭhāyīnaṃ apagamena .

Anekatthattā dhātūnaṃ saṃ -saddena yutto vaṭṭa -saddo vināsavācīti āha ‘‘ vinassatī ’’ ti , saṅkhayavasena vattatīti attho .

Vipattikaramahāmeghasamuppattito paṭṭhāya hi yāva aṇusahagatopi saṅkhāro na hoti , tāva loko saṃvaṭṭatīti vuccati .

Lokoti cettha pathavīādibhājanaloko adhippeto .

Uparibrahmalokesūti parittasubhādīsuM1.155 rūpībrahmalokesu .

Agginā hi kappavuṭṭhānaṃ idhādhippetaṃ bahulaṃ pavattanato .

Tenevāha bhagavā ‘‘ ābhassarasaṃvattanikā hontī ’’ ti .

Arūpesu vāti vā -saddena saṃvaṭṭamānalokadhātūhi aññalokadhātūsu vāti vikappanaṃ veditabbaṃ .

Na hi ‘‘ sabbe apāyasattā tadā rūpārūpabhavesu uppajjantī ’’ ti sakkā viññātuṃ apāyesu dīghatamāyukānaṃ manussalokūpattiyā asambhavato .

Satipi sabbasattānaṃ abhisaṅkhāramanasā nibbattabhāve bāhirapaccayehi vinā manasāva nibbattattā ‘‘ manomayā ’’ ti vuccanti rūpāvacarasattā .

Yadi evaṃ kāmabhave opapātikasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti ?

Nāpajjati adhicittabhūtena atisayamanasā nibbattasattesu manomayavohāratoti dassanto āha ‘‘ jhānamanena nibbattattā manomayā ’’ ti .

Evaṃ arūpāvacarasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti ce ?

Na , tatthaP1.202 bāhirapaccayehi nibbattetabbatāsaṅkāya eva abhāvato ,‘‘ manasāva nibbattā ’’ ti avadhāraṇāsambhavato .

Niruḷho vāyaṃ loke manomayavohāro rūpāvacarasattesu .

Tathā hi ‘‘ annamayo pānamayo manomayo ānandamayo viññāṇamayo ’’ ti pañcadhā attānaṃ vedavādino vadanti .

Ucchedavādepi vakkhati ‘‘ dibbo rūpī manomayo ’’ ti ( dī . ni .1.86).

Sobhanā pabhā etesu santīti subhā .

‘‘ Ukkaṃsenā ’’ ti ābhassaradeve sandhāyāha , parittābhā appamāṇābhā pana dve cattāro ca kappe tiṭṭhanti .

Aṭṭhakappeti aṭṭha mahākappe .

40. Saṇṭhātīti sampattikaramahāmeghasamuppattito paṭṭhāya pathavīsandhārakudakataṃsandhārakavāyumahāpathavīādīnaṃ samuppattivasena ṭhāti ,‘‘ sambhavati ’’ icceva vā attho anekatthattā dhātūnaṃ .

Pakatiyāti sabhāvena , tassa ‘‘ suññan ’’ ti iminā sambandho .

Tattha kāraṇamāha ‘‘ nibbattasattānaṃ natthitāyā ’’ ti , anuppannattāti attho , tena yathā ekaccāni vimānāni tattha nibbattasattānaṃ cutattā suññāni honti , na evamidanti dasseti .

Brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno brahmakāyikā , tesaṃ nivāso bhūmipi ‘‘ brahmakāyikā ’’ ti vuttā .

Kammaṃ upanissayavasena paccayo etissāti kammapaccayā .

Atha vā tattha nibbattasattānaṃ vipaccanakakammassa sahakārīpaccayabhāvato , kammassa paccayāti kammapaccayāM1.156 .

Utu samuṭṭhānaṃ etissāti utusamuṭṭhānā .

‘‘ Kammapaccayautusamuṭṭhānā ’’ ti vā pāṭho , kammasahāyo paccayo , kammassa vā sahāyabhūto paccayo kammapaccayoP1.203 , sova utu kammapaccayautu , so samuṭṭhānaṃ etissātiV1.138 yojetabbaṃ .

Etthāti ‘‘ brahmavimānan ’’ ti vuttāya brahmakāyikabhūmiyā .

Kathaṃ paṇītāya dutiyajjhānabhūmiyaṃ ṭhitānaṃ hīnāya paṭhamajjhānabhūmiyā upapatti hotīti āha ‘‘ atha sattānan ’’ tiādi .

Otarantīti upapajjanavasena heṭṭhābhūmiṃ gacchanti .

Appāyuketi yaṃ uḷāraṃ puññakammaṃ kataṃ , tassa uppajjanārahavipākapabandhato appaparimāṇāyuke .

Āyuppamāṇenevāti paramāyuppamāṇeneva .

Kiṃ panetaṃ paramāyu nāma , kathaṃ vā taṃ paricchinnapamāṇanti ?

Vuccate – yo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tasmiṃ tasmiṃ bhavavisese purimasiddhabhavapatthanūpanissayavasena sarīrāvayavavaṇṇasaṇṭhānapamāṇādivisesā viya taṃtaṃgatinikāyādīsu yebhuyyena niyataparicchedo gabbhaseyyakakāmāvacaradevarūpāvacarasattānaṃ sukkasoṇitautubhojanādi utuādipaccayuppannapaccayūpatthambhito vipākapabandhassa ṭhitikālaniyamo , so yathāsakaṃ khaṇamattāvaṭṭhāyīnampi attano sahajātānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhapanākāravuttitāya pavattakāni rūpārūpajīvitindriyāni yasmā na kevalaṃ nesaṃ khaṇaṭhitiyā eva kāraṇabhāvena anupālakāni , atha kho yāva bhavaṅgupacchedā anupabandhassa avicchedahetubhāvenāpi , tasmā āyuhetukattā kāraṇūpacārena āyu , ukkaṃsaparicchedavasena paramāyūti ca vuccati .

Taṃ pana devānaṃ nerayikānaṃ uttarakurukānañca niyataparicchedaṃ , uttarakurukānaṃ pana ekantaniyataparicchedameva , avasiṭṭhamanussapetatiracchānānaṃ pana ciraṭṭhitisaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitappaccayānaṃ taṃmūlakānañca candasūriyasamavisamaparivattanādijanitautuāhārādisamavisama paccayānaṃ vasenaP1.204 cirācirakālato aniyataparicchedaṃ , tassa ca yathā purimasiddhabhavapatthanāvasena taṃtaṃgatinikāyādīsu vaṇṇasaṇṭhānādivisesaniyamo siddho dassanānussavādīhi , tathā ādito gahaṇasiddhiyā .

Evaṃ tāsu tāsu upapattīsu nibbattasattānaṃ yebhuyyena samappamāṇaṭṭhitikālaṃ dassanānussavehi labhitvā taṃ paramataṃ ajjhosāya pavattitabhavapatthanāvasena ādito paricchedaniyamo veditabbo .

Yasmā pana kammaṃ tāsuM1.157 tāsu upapattīsu yathā taṃtaṃupapattiniyatavaṇṇādinibbattane samatthaṃ , evaṃ niyatāyuparicchedāsu upapattīsu paricchedātikkamena vipākanibbattane samatthaṃ na hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ āyuppamāṇeneva cavantī ’’ ti .

Yasmā pana upatthambhakasahāyehi anupālakappaccayehi upādinnakakkhandhānaṃ pavattetabbākāro atthato paramāyu , tassa yathāvuttaparicchedānatikkamanato satipi kammāvasese ṭhānaṃ na sambhavati , tena vuttaṃ ‘‘ attano puññabaleneva ṭhātuṃ na sakkotī ’’ ti .

Kappaṃ vāti asaṅkhyeyyakappaṃ vā tassa upaḍḍhaṃ vā upaḍḍhakappato ūnamadhikaṃ vāti vikappanattho vā -saddo .

41. AnabhiratītiV1.139 ekavihārena anabhirati .

Sā pana yasmā aññehi samāgamicchā hoti , tena vuttaṃ ‘‘ aparassāpi sattassa āgamanapatthanā ’’ ti .

Piyavatthuvirahena piyavatthualābhena vā cittavighāto ukkaṇṭhitā , sā atthato domanassacittuppādo yevāti āha ‘‘ paṭighasampayuttā ’’ ti .

Dīgharattaṃ jhānaratiyā ramamānassa vuttappakāraṃ anabhiratinimittaṃ uppannā ‘‘ maman ’’ ti ca ‘‘ ahan ’’ ti ca gahaṇassa kāraṇabhūtā taṇhādiṭṭhiyo idha paritassanā .

Tā pana cittassa purimāvatthāya calanaṃ kampanantiP1.205 āha ‘‘ ubbijjanā phandanā ’’ ti .

Tenevāha ‘‘ taṇhātassanāpi diṭṭhitassanāpi vaṭṭatī ’’ ti .

Yaṃ pana atthuddhāre ‘‘ aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyunti ayaṃ taṇhātassanā nāmā ’’ ti vuttaṃ , taṃ diṭṭhitassanāya visuṃ udāharaṇaṃ dassentena taṇhātassanaṃyeva tato niddhāretvā vuttaṃ , na pana tattha diṭṭhitassanāya abhāvatoti daṭṭhabbaṃ .

Tāsatassanā cittutrāso .

Bhayānakan ti bheravārammaṇanimittaṃ balavabhayaṃ .

Tena sarīrassa thaddhabhāvo chambhitattaṃ bhayaṃ saṃvegan ti ettha bhayan ti bhaṅgānupassanāya ciṇṇante sabbasaṅkhārato bhāyanavasena uppannaṃ bhayañāṇaṃ .

Saṃvegan ti sahottappañāṇaṃ , ottappameva vā .

Santāsan ti ādīnavanibbidānupassanāhi saṅkhārehi santassanañāṇaṃ .

Saha byāyati pavattati , dosaṃ vā chādetīti sahabyo , sahāyo , tassa bhāvaṃ sahabyataṃ .

42. Abhibhavitvā ṭhito ime satteti adhippāyo .

Yasmā pana so pāsaṃsabhāvena uttamabhāvena ca ‘‘ te satte abhibhavitvā ṭhito ’’ ti attānaṃ maññati , tasmā vuttaṃ ‘‘ jeṭṭhakohamasmī ’’ ti .

Aññadatthu dasotiM1.158 dassane antarāyābhāvavacanena , ñeyyavisesapariggāhikabhāvena ca anāvaraṇadassāvitaṃ paṭijānātīti āha ‘‘ sabbaṃ passāmīti attho ’’ ti .

Bhūtabhabyānan ti ahesunti bhūtā , bhavanti bhavissantīti bhabyā , aṭṭhakathāyaṃ pana vattamānakālavaseneva bhabya-saddassa attho dassito .

Paṭhamacittakkhaṇeti paṭisandhicittakkhaṇe .

Kiñcāpi so brahmā anavaṭṭhitadassanattā puthujjanassa purimatarajātiparicitampi kammassakataññāṇaṃ vissajjetvā vikubbaniddhivasena cittuppattimattapaṭibaddhenaP1.206 sattanimmānena vipallaṭṭho ‘‘ ahaṃ issaro kattā nimmātā ’’ tiādinā issarakuttadassanaṃ pakkhandamāno abhinivisanavaseneva patiṭṭhito , na patiṭṭhāpanavasena ‘‘ tassa evaṃ hotī ’’ ti vuttattā , patiṭṭhāpanakkameneva pana tassa so abhiniveso jātoti dassanatthaṃ ‘‘ kāraṇato sādhetukāmo ’’ ti ,‘‘ paṭiññaṃ katvā ’’ ti ca vuttaṃ .

Tenāha bhagavā ‘‘ taṃ kissa hetū ’’ tiādi .

Tattha manopaṇidhīti manasā eva patthanā , tathā cittappavattimattamevāti attho , itthabhāvan ti idappakārataṃ .

Yasmā pana itthanti brahmattabhāvo idhādhippeto , tasmā ‘‘ brahmabhāvanti attho ’’ ti vuttaṃ .

Nanu ca devānaṃ upapattisamanantaraṃ ‘‘ imissā nāma gatiyā cavitvā iminā nāma kammunāV1.140 idhūpapannā ’’ ti paccavekkhaṇā hotīti ?

Saccaṃ hoti , sā pana purimajātīsu kammassakataññāṇe sammadeva niviṭṭhajjhāsayānaṃ .

Ime pana sattā purimāsupi jātīsu issarakuttadassanavasena vinibandhābhinivesā ahesunti daṭṭhabbaṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ iminā mayan ’’ tiādi .

43. Īsatīti īso , abhibhūti attho .

Mahā īso maheso , suppatiṭṭhamahesatāya pana parehi ‘‘ maheso ’’ ti akkhātabbatāya mahesakkho , atisayena mahesakkho mahesakkhataroti vacanattho daṭṭhabbo .

Yasmā pana so mahesakkhabhāvo ādhipateyyaparivārasampattiyā viññāyati , tasmā ‘‘ issariyaparivāravasena mahāyasataro ’’ ti vuttaṃ .

44. Idheva āgacchatīti imasmiṃ manussaloke eva paṭisandhivasena āgacchati .

Yaṃ aññataro sattoti ettha yan ti nipātamattaṃ , karaṇe vā paccattaniddeso , yena ṭhānenāti attho , kiriyāparāmasanaṃ vā .

Itthattaṃ āgacchatīti ettha yadetaṃ itthattassa āgamanaṃ , etaṃ ṭhānaṃ vijjatītiM1.159 attho .

Esa nayo ‘‘ pabbajati , cetosamādhiṃ phusati , pubbenivāsaṃ anussaratī ’’ ti etesupi padesu .

‘‘ Ṭhānaṃ kho panetaṃ bhikkhaveP1.207 vijjati , yaṃ aññataro satto ’’ ti imañhi padaṃ ‘‘ pabbajatī ’’ tiādīhi padehi paccekaṃ yojetabbanti .

45. Khiḍḍāya padussantīti khiḍḍāpadosino , khiḍḍāpadosino eva khiḍḍāpadosikā , khiḍḍāpadoso vā etesaṃ atthīti khiḍḍāpadosikā .

Atikkantavelaṃ ativelaṃ , āhārūpabhogakālaṃ atikkamitvāti attho .

Methunasampayogena uppajjanakasukhaṃ keḷihassasukhaṃ ratidhammo ratisabhāvo .

Āhāran ti ettha ko devānaṃ āhāro , kā āhāravelāti ?

Sabbesampi kāmāvacaradevānaṃ sudhā āhāro , sā heṭṭhimehi uparimānaṃ paṇītatamā hoti , taṃ yathāsakaṃ divasavasena divase divase bhuñjanti .

Keci pana ‘‘ biḷārapadappamāṇaṃ sudhāhāraṃ bhuñjanti , so jivhāya ṭhapitamatto yāva kesagganakhaggā kāyaṃ pharati , tesaṃyeva divasavasena sattadivase yāpanasamattho ca hotī ’’ ti vadanti .

‘‘ Nirantaraṃ khādantā pivantā ’’ ti idaṃ parikappanavasena vuttaṃ .

Kammajatejassa balavabhāvo uḷārapuññanibbattattā , uḷāragarusiniddhasudhāhārajīraṇato ca .

Karajakāyassa mandabhāvo mudusukhumālabhāvato .

Teneva hi bhagavā indasālaguhāyaṃ pakatipathaviyaṃ saṇṭhātuṃ asakkontaṃ sakkaṃ devarājānaṃ ‘‘ oḷārikaṃ kāyaṃ adhiṭṭhehī ’’ ti āha .

Tesan ti manussānaṃ .

Vatthun ti karajakāyaṃ .

Kecīti abhayagirivāsino .

47. ManenātiV1.141P1.208 issāpakatattā paduṭṭhena manasā .

Usūyāvasena manasova padoso manopadoso , so etesaṃ atthi vināsahetubhūtoti manopadosikāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo .

Akuddho rakkhatīti kuddhassa so kodho itarasmiṃ akujjhante anupādāno ekavārameva uppattiyā anāsevano cāvetuṃ na sakkoti udakantaṃ patvā aggi viya nibbāyati , tasmā akuddho taṃ cavanato rakkhati , ubhosu pana kuddhesu bhiyyo bhiyyo aññamaññamhi parivaḍḍhanavasena tikhiṇasamudācāro nissayadahanaraso kodho uppajjamāno hadayavatthuṃ nidahanto accantasukhumālakarajakāyaṃ vināseti , tato sakalopi attabhāvo antaradhāyati .

Tenāha ‘‘ ubhosu panā ’’ tiādiM1.160 .

Tathā cāha bhagavā ‘‘ aññamaññaṃ paduṭṭhacittā kilantakāyā … pe … cavantī ’’ ti .

Dhammatāti dhammaniyāmo .

So ca tesaṃ karajakāyassa mandatāya , tathāuppajjanakakodhassa ca balavatāya ṭhānaso cavanaṃ , tesaṃ rūpārūpadhammānaṃ sabhāvoti adhippāyo .

49. Cakkhādīnaṃ bhedaṃ passatīti virodhipaccayasannipāte vikārāpattidassanato , ante ca adassanūpagamanato vināsaṃ passati oḷārikattā rūpadhammabhedassa .

Paccayaṃ datvāti anantarapaccayādivasena paccayo hutvā .

‘‘ Balavataran ’’ ti cittassa lahutaraṃ bhedaṃ sandhāya vuttaṃ .

Tathā hi ekasmiṃ rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni bhijjanti .

Bhedaṃ na passatīti khaṇe khaṇe bhijjantampi cittaṃ parassa anantarapaccayabhāveneva bhijjatīti purimacittassa abhāvaṃ paṭicchādetvā viya pacchimacittassa uppattito bhāvapakkho balavataro pākaṭo ca hoti , na abhāvapakkhoti cittassa vināsaṃ na passati , ayañca attho alātacakkadassanena supākaṭo viññāyati .

YasmāP1.209 pana takkīvādī nānattanayassa dūrataratāya ekattanayassapi micchāgahitattā ‘‘ yadevidaṃ viññāṇaṃ sabbadāpi ekarūpena pavattati , ayameva attā nicco ’’ tiādinā abhinivesaṃ janeti , tasmā vuttaṃ ‘‘ so taṃ apassanto ’’ tiādi .